Nghiên cứu đề xuất giải pháp khai thác các giá trị của tín ngưỡng thờ mẫu thông qua hoạt động du lịch tại hà nội trường hợp nghiên cứu điển hình

Nghiên cứu giải pháp khai thác giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu tại Hà Nội qua du lịch. Điển hình là Phủ Tây Hồ, khám phá tiềm năng văn hóa tâm linh độc đáo.

• Tác giả: Lương Phạm Mai Trang
• Người hướng dẫn: Ths Lê Quỳnh Chi
• Trường học: Đại học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Du lịch
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất giải pháp khai thác các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu thông qua hoạt động du lịch trên địa bàn Hà Nội (trường hợp nghiên cứu điển hình: Phủ Tây Hồ)
• Loại tài liệu: Đề cương nghiên cứu khoa học sinh viên
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của nghiên cứu
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.4.1. Phương pháp nghiên cứu tại bàn
• 0.4.2. Phương pháp khảo sát thực địa
• 0.4.3. Phương pháp điều tra xã hội học
• 0.5. Bố cục nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU & CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu
• 1.2. Tín ngưỡng Thờ Mẫu và hoạt động tín ngưỡng Thờ Mẫu
• 1.3. Văn hóa
• 1.4. Tín ngưỡng thờ Mẫu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Giới thiệu chung về đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phân tích nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP KHAI THÁC CÁC GIÁ TRỊ CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU CHO PHÁT TRIỂN DU LỊCH
• 3.1. Giải pháp quản lý hoạt động tín ngưỡng thờ mẫu trên địa bàn Hà Nội
• 3.2. Một số giải pháp tăng cường khai thác các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu cho phát triển du lịch Hà Nội
• 3.3. Giải pháp giải quyết tình trạng khai thác không đúng giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu
• 3.4. Giải pháp về nâng cao nhận thức cho các đối tượng có liên quan
• 3.5. Giải pháp về sản phẩm: Xây dựng sản phẩm du lịch khai thác các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu
• 3.6. Tính khả thi của các kết quả nghiên cứu
• 3.7. Khuyến nghị thực hiện
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Hà Nội Giá trị Cốt Lõi

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một phần không thể tách rời của văn hóa Việt Nam, đặc biệt tại Hà Nội. Đây là một tín ngưỡng bản địa, tôn thờ người Mẹ như đấng sáng tạo và bảo trì vũ trụ, khác biệt so với các tín ngưỡng ngoại lai. Hà Nội, với hàng trăm đền, phủ liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu, giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di sản này. Tuy nhiên, sự phát triển thiếu kiểm soát và những biến tướng lệch lạc đang đe dọa đến giá trị đích thực của tín ngưỡng. Nghiên cứu này tập trung vào việc khai thác giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu trong du lịch, nhằm bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể này. Điều này đặc biệt quan trọng khi du lịch văn hóa Hà Nội ngày càng phát triển, đòi hỏi những sản phẩm du lịch độc đáo và giàu bản sắc.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất của Tín Ngưỡng Thờ Mẫu

Tín ngưỡng thờ Mẫu không đơn thuần là một tôn giáo mà là một hệ thống tín ngưỡng đa tầng, bao gồm thờ Nữ thần, thờ Mẫu Thần và thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Theo TS. Ngô Đức Thịnh, tín ngưỡng là "niềm tin của con người vào thực thể, lực lượng siêu nhiên". Khác với các tôn giáo du nhập, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ có nguồn gốc bản địa, tôn thờ Mẫu (Mẹ) như đấng sáng tạo và bảo trì cho vũ trụ, con người. Tín ngưỡng thờ Mẫu thể hiện rõ nét văn hóa Việt Nam, xã hội mang đậm tàn tích mẫu hệ với vai trò to lớn của người phụ nữ, nền văn minh lúa nước.

1.2. Vai Trò của Hà Nội trong Bảo Tồn Tín Ngưỡng Thờ Mẫu

Hà Nội là một trong những địa phương lưu giữ đậm đặc nhất các di tích và cơ sở thờ tự liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu. Theo thống kê năm 2019, Hà Nội có hàng trăm đền, phủ thờ Mẫu Tam phủ. Các địa điểm như Phủ Tây Hồ, chùa Trấn Quốc, đền Nghĩa Dũng là những trung tâm quan trọng để thực hành các nghi lễ và lễ hội của tín ngưỡng thờ Mẫu. Tuy nhiên, sự bùng nổ của các cơ sở thờ tự tư nhân cũng kéo theo nhiều hệ lụy tiêu cực, đòi hỏi sự quản lý chặt chẽ và nhận thức đúng đắn về giá trị tín ngưỡng.

II. Thực Trạng Thách Thức Khai Thác Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Du Lịch

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc khai thác giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu trong du lịch tại Hà Nội đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng "lệch chuẩn" và biến tướng của tín ngưỡng diễn ra ngày càng phổ biến, gây ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh và giá trị đích thực. Sự thiếu hiểu biết của người thực hành và sự quản lý lỏng lẻo của các cơ sở thờ tự đã dẫn đến những suy nghĩ tiêu cực về tín ngưỡng. Đồng thời, các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu chưa được quan tâm và khai thác một cách bài bản, khiến cho di sản văn hóa này dần bị mờ nhạt. Điều này đòi hỏi những giải pháp đồng bộ để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu trong du lịch.

2.1. Biến Tướng và Lệch Chuẩn trong Thực Hành Tín Ngưỡng Thờ Mẫu

Một trong những thách thức lớn nhất là tình trạng biến tướng và lệch chuẩn trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Nhiều cá nhân và tổ chức lợi dụng tín ngưỡng cho mục đích trục lợi cá nhân, gây ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng. "Sự bùng nổ của các cơ sở thờ tự, nhất là các điện tư gia đã kéo theo vô số hệ lụy gây bức xúc trong xã hội..." (Theo tài liệu gốc). Điều này làm mất đi sự tôn kính và phá vỡ nét đẹp của văn hóa tâm linh, làm mất đức tin của mọi người với các thánh thần.

2.2. Thiếu Khai Thác và Quảng Bá Giá Trị Văn Hóa Tín Ngưỡng

Mặc dù Hà Nội có tiềm năng lớn về du lịch tâm linh liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu, nhưng các giá trị văn hóa và tinh thần của tín ngưỡng chưa được khai thác và quảng bá một cách hiệu quả. Hoạt động du lịch văn hóa tại Hà Nội thường tập trung vào các di tích lịch sử, lễ hội truyền thống, hoặc các chuyến hành hương Phật giáo, mà ít đề cập đến việc tham gia thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Điều này làm lãng phí một nguồn tài nguyên văn hóa độc đáo và có ý nghĩa sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt.

III. Cách Khai Thác Du Lịch Tâm Linh Gợi Ý Giải Pháp Cho Phủ Tây Hồ

Để khai thác giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu trong du lịch tại Hà Nội, đặc biệt tại Phủ Tây Hồ, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Trước hết, cần tăng cường quản lý và kiểm soát các hoạt động tín ngưỡng, ngăn chặn tình trạng biến tướng và lệch chuẩn. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị đích thực của tín ngưỡng thờ Mẫu, thông qua các chương trình giáo dục và truyền thông. Bên cạnh đó, cần xây dựng các sản phẩm du lịch tâm linh đặc sắc, khai thác các yếu tố văn hóa, lịch sử và tâm linh của tín ngưỡng thờ Mẫu. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng địa phương để đảm bảo sự phát triển bền vững của du lịch tâm linh.

3.1. Quản Lý và Kiểm Soát Hoạt Động Tín Ngưỡng Tại Phủ Tây Hồ

Việc quản lý và kiểm soát hoạt động tín ngưỡng tại Phủ Tây Hồ là yếu tố then chốt để bảo tồn và phát huy giá trị. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát các cơ sở thờ tự, ngăn chặn các hoạt động mê tín dị đoan và trục lợi cá nhân. Đồng thời, cần có quy định rõ ràng về các nghi lễ và thực hành tín ngưỡng, đảm bảo tính trang nghiêm và tôn trọng. Bên cạnh đó, cần nâng cao vai trò của các tổ chức xã hội và cộng đồng địa phương trong việc giám sát và phản biện các hoạt động tín ngưỡng.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Về Giá Trị Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Cho Du Khách

Nâng cao nhận thức của du khách về giá trị đích thực của tín ngưỡng thờ Mẫu là một giải pháp quan trọng. Cần tổ chức các chương trình giáo dục, giới thiệu về lịch sử, văn hóa và ý nghĩa của tín ngưỡng. Đồng thời, cần cung cấp thông tin chính xác và đầy đủ về các nghi lễ và thực hành tín ngưỡng, giúp du khách hiểu rõ hơn về di sản văn hóa này. Bên cạnh đó, cần khuyến khích du khách tham gia vào các hoạt động trải nghiệm văn hóa, như tham quan các đền, phủ, nghe các câu chuyện về các vị thần, hoặc tham gia các lễ hội truyền thống.

IV. Bí Quyết Phát Triển Sản Phẩm Du Lịch Tâm Linh Thờ Mẫu Đặc Sắc

Việc phát triển sản phẩm du lịch tâm linh đặc sắc là một yếu tố quan trọng để thu hút du khách và khai thác giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu tại Hà Nội. Các sản phẩm du lịch cần khai thác các yếu tố văn hóa, lịch sử và tâm linh của tín ngưỡng, mang đến cho du khách những trải nghiệm độc đáo và ý nghĩa. Có thể phát triển các tour du lịch tham quan các đền, phủ, kết hợp với việc tìm hiểu về các nghi lễ và thực hành tín ngưỡng. Đồng thời, có thể tổ chức các hoạt động trải nghiệm văn hóa, như học hát chầu văn, làm đồ thủ công truyền thống, hoặc tham gia các lễ hội.

4.1. Xây Dựng Tour Du Lịch Khám Phá Các Đền Phủ Thờ Mẫu

Xây dựng các tour du lịch khám phá các đền, phủ thờ Mẫu là một giải pháp hiệu quả. Tour du lịch cần được thiết kế một cách khoa học, kết hợp giữa việc tham quan các di tích và tìm hiểu về lịch sử, văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu. Hướng dẫn viên cần có kiến thức sâu rộng về tín ngưỡng, có khả năng truyền đạt thông tin một cách hấp dẫn và dễ hiểu. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho du khách giao lưu, gặp gỡ với những người thực hành tín ngưỡng, giúp họ hiểu rõ hơn về đời sống tâm linh của người Việt.

4.2. Tổ Chức Các Hoạt Động Trải Nghiệm Văn Hóa Tín Ngưỡng

Tổ chức các hoạt động trải nghiệm văn hóa tín ngưỡng là một cách hiệu quả để thu hút du khách và tăng cường sự hiểu biết về tín ngưỡng thờ Mẫu. Có thể tổ chức các lớp học hát chầu văn, làm đồ thủ công truyền thống, hoặc tham gia các lễ hội. Các hoạt động này cần được thiết kế một cách sáng tạo và hấp dẫn, phù hợp với nhiều đối tượng du khách khác nhau. Đồng thời, cần đảm bảo tính chân thực và tôn trọng văn hóa, tránh tình trạng thương mại hóa và làm mất đi giá trị đích thực của tín ngưỡng.

V. Phủ Tây Hồ Mô Hình Điển Hình Khai Thác Du Lịch Tín Ngưỡng Thành Công

Phủ Tây Hồ là một ví dụ điển hình về khai thác du lịch tâm linh liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu tại Hà Nội. Phủ là một trong những địa điểm linh thiêng và thu hút đông đảo du khách đến tham quan và cầu nguyện. Tuy nhiên, để Phủ Tây Hồ trở thành một mô hình khai thác du lịch tín ngưỡng thành công và bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Cần tăng cường quản lý và kiểm soát các hoạt động tín ngưỡng, nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, và bảo tồn giá trị văn hóa và kiến trúc của Phủ.

5.1. Đánh Giá Tiềm Năng và Hạn Chế Của Du Lịch Tại Phủ Tây Hồ

Phủ Tây Hồ có tiềm năng lớn để phát triển du lịch tâm linh liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu. Phủ có vị trí địa lý thuận lợi, kiến trúc độc đáo, và lịch sử lâu đời. Tuy nhiên, Phủ cũng đối mặt với nhiều hạn chế, như tình trạng quá tải vào mùa lễ hội, ô nhiễm môi trường, và các hoạt động mê tín dị đoan. Để khai thác hiệu quả tiềm năng của Phủ, cần có những giải pháp đồng bộ để khắc phục những hạn chế này.

5.2. Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Bền Vững Tại Phủ Tây Hồ

Để phát triển du lịch bền vững tại Phủ Tây Hồ, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng địa phương. Cần tăng cường quản lý và kiểm soát các hoạt động tín ngưỡng, đảm bảo tính trang nghiêm và tôn trọng. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, như cải thiện cơ sở hạ tầng, đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên chuyên nghiệp, và cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác cho du khách. Bên cạnh đó, cần bảo tồn giá trị văn hóa và kiến trúc của Phủ, thông qua các hoạt động trùng tu, bảo dưỡng và quảng bá.

VI. Tương Lai Phát Triển Du Lịch Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Tại Thủ Đô Hà Nội

Phát triển du lịch tín ngưỡng thờ Mẫu có thể tạo ra những tác động tích cực đến kinh tế và xã hội của Hà Nội. Du lịch có thể tạo ra việc làm, tăng thu nhập cho người dân địa phương, và góp phần bảo tồn di sản văn hóa. Tuy nhiên, để đảm bảo sự phát triển bền vững, cần có sự quản lý chặt chẽ và sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của du khách về giá trị của di sản văn hóa và khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

6.1. Khuyến Nghị Chính Sách Phát Triển Du Lịch Tín Ngưỡng

Để thúc đẩy sự phát triển du lịch tín ngưỡng nói chung và tín ngưỡng thờ mẫu nói riêng, cần có những chính sách hỗ trợ từ phía nhà nước. Các chính sách này có thể bao gồm việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực, và quảng bá du lịch. Đồng thời, cần có những quy định rõ ràng về quản lý và bảo tồn di sản văn hóa, đảm bảo sự phát triển bền vững của du lịch.

6.2. Hợp Tác và Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng

Sự hợp tác giữa các bên liên quan, bao gồm nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương, là yếu tố then chốt để phát triển du lịch tín ngưỡng bền vững. Cần tạo điều kiện cho cộng đồng địa phương tham gia vào quá trình phát triển du lịch, để họ có thể hưởng lợi từ hoạt động này và góp phần bảo tồn di sản văn hóa. Đồng thời, cần khuyến khích các doanh nghiệp du lịch hợp tác với cộng đồng địa phương để tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo và ý nghĩa.

Nội dung chính

Khai Thác Giá Trị Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Trong Phát Triển Du Lịch Thủ Đô: Nghiên Cứu Điển Hình Tại Phủ Tây Hồ

Tóm tắt nghiên cứu

Báo cáo nghiên cứu khoa học "Nghiên cứu đề xuất giải pháp khai thác các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu thông qua hoạt động du lịch tại Hà Nội (Trường hợp nghiên cứu điển hình: Phủ Tây Hồ)" do nhóm tác giả Khoa Du lịch – Trường Đại học Mở Hà Nội thực hiện, tập trung giải quyết câu hỏi nghiên cứu cốt lõi: Làm thế nào để chuyển hóa và phát huy bền vững các giá trị văn hóa đặc sắc của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ thành sản phẩm du lịch tâm linh hấp dẫn tại Hà Nội mà không làm tổn hại đến tính thiêng và bản sắc nguyên gốc của di sản?

Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu tại bàn, khảo sát thực địa tại di tích lịch sử – văn hóa Phủ Tây Hồ và điều tra xã hội học định lượng ($N = 62$), nghiên cứu đã phân tích toàn diện thực trạng bảo tồn, nhận thức cộng đồng và tiềm năng thương mại hóa du lịch của Đạo Mẫu. Kết quả chỉ ra rằng, dù 79% du khách bày tỏ sự quan tâm đặc biệt tới tín ngưỡng thờ Mẫu, hoạt động này vẫn đang đối mặt với nhiều biến tướng, thương mại hóa lệch chuẩn và thiếu vắng các sản phẩm du lịch có chiều sâu văn hóa. Từ đó, nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành từ quản lý nhà nước, chuẩn hóa nghi thức thực hành đến thiết kế 02 chương trình du lịch trải nghiệm mẫu (4 tiếng và 8 tiếng), mang lại đóng góp quan trọng cho công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể gắn liền với kinh tế du lịch Thủ đô.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là một hình thức tín ngưỡng bản địa đặc sắc, phản ánh triết lý nhân sinh gắn bó với nền văn minh lúa nước, đề cao vai trò của người mẹ, người phụ nữ và tôn vinh các anh hùng dân tộc có công với đất nước. Năm 2016, di sản "Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" đã chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hà Nội giữ vị thế là trung tâm văn hóa tâm linh đậm đặc nhất cả nước với hơn 1.900 đền, phủ, điện thờ Mẫu (theo thống kê của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội).

                      +------------------------------------------+
                      |   Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ             |
                      |   (Di sản UNESCO ghi danh năm 2016)      |
                      +--------------------+---------------------+
                                           |
                +--------------------------+--------------------------+
                |                                                     |
                v                                                     v
+-------------------------------+                     +-------------------------------+
|  Thực trạng & Thách thức      |                     |  Cơ hội phát triển Du lịch   |
|  - Biến tướng, lệch chuẩn     |                     |  - Nhu cầu du lịch tâm linh   |
|  - Đua đòi "đồng sang/nghèo"  |                     |  - Hà Nội: >1.900 đền, phủ    |
|  - Trục lợi, mê tín dị đoan   |                     |  - Giới trẻ quan tâm cao      |
+---------------+---------------+                     +---------------+---------------+
                |                                                     |
                +--------------------------+--------------------------+
                                           |
                                           v
                      +------------------------------------------+
                      |    Mô hình Giải pháp Toàn diện           |
                      |    1. Chuẩn hóa quản lý & Đạo quán       |
                      |    2. Nâng cao nhận thức cộng đồng       |
                      |    3. Thiết kế Tour mẫu (4h & 8h)        |
                      +------------------------------------------+

Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu (research gap) hiện nay là phần lớn các công trình học thuật trước đây chỉ tập trung vào khía cạnh văn hóa học, dân tộc học hoặc lịch sử tôn giáo thuần túy, thiếu các mô hình liên ngành ứng dụng khai thác giá trị di sản vào phát triển du lịch bền vững. Trong bối cảnh đô thị hóa và kinh tế thị trường, tín ngưỡng thờ Mẫu tại Hà Nội đang đối mặt với sự biến tướng nghiêm trọng: sự bùng nổ của các điện thờ tư gia, hiện tượng trục lợi "buôn thần bán thánh", sự phân tầng "đồng sang – đồng nghèo", cùng các nghi thức hầu đồng phản cảm xuất hiện sai không gian (như ở chợ, quán ăn, sự kiện thương mại).

Nghiên cứu này có tính thời sự cao, đóng vai trò cấp thiết trong việc tái định vị giá trị của Đạo Mẫu, loại bỏ định kiến coi đây là "mê tín dị đoan", đồng thời thiết lập định hướng khai thác du lịch văn hóa có trách nhiệm và tôn trọng tính nguyên vẹn của di sản.

---

Methodology và approach

Đề tài sử dụng phương pháp tiếp cận đa chiều, phối hợp đồng bộ giữa nghiên cứu lý thuyết, quan sát thực tế và phân tích dữ liệu thực nghiệm:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  1. Desk Research      --> Thu thập tài liệu, Luật tín ngưỡng 2016, Luật DL 2017  |
|  2. Field Survey       --> Khảo sát Phủ Tây Hồ: Kiến trúc, dòng khách, nghi thức  |
|  3. Social Survey      --> Bảng hỏi trực tuyến N=62 (50% HN, 50% Ngoại tỉnh)      |
|  4. Data Analysis      --> Thống kê mô tả, phân tích nguyên nhân chủ quan/khách quan|
|  5. Solution Design    --> Khung quản lý + Thiết kế 02 Tour trải nghiệm thực tế   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

1. Phương pháp nghiên cứu tại bàn (Desk Research)

Thu thập, phân tích và tổng hợp các nguồn dữ liệu thứ cấp từ Cục Di sản Văn hóa, các công trình học thuật tiêu biểu của GS.TS Ngô Đức Thịnh, các văn bản quy phạm pháp luật (Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016, Luật Du lịch 2017, Nghị định 92/2012/NĐ-CP) và các số liệu thống kê di sản trên địa bàn thành phố Hà Nội.

2. Phương pháp khảo sát thực địa (Field Survey)

Tiến hành khảo sát trực tiếp tại di tích Phủ Tây Hồ (phường Quảng An, quận Tây Hồ) – không gian văn hóa tâm linh thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Đánh giá cơ sở hạ tầng, hiện trạng lưu giữ di vật văn hóa (gần 300 pho tượng, hoành phi, câu đối thế kỷ XIX-XX), cách thức tổ chức không gian thực hành tín ngưỡng và lưu lượng khách hành hương.

3. Phương pháp điều tra xã hội học (Social Survey)

Khảo sát định lượng thông qua bảng hỏi trực tuyến với cỡ mẫu $N = 62$ du khách, đảm bảo tính đại diện đa dạng:

• Cơ cấu địa lý: 50% khách cư trú tại Hà Nội ($n = 31$) và 50% khách du lịch ngoại tỉnh ($n = 31$).
• Cơ cấu giới tính: 63% nữ ($n = 39$), 37% nam ($n = 23$) – phản ánh đúng đặc trưng tâm lý và tỷ lệ tham gia thực tế vào các hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu.
• Cơ cấu độ tuổi: Tập trung chủ yếu vào đối tượng du khách trẻ dưới 40 tuổi, trong đó nhóm 18–25 tuổi chiếm 75,8% ($n = 47$), nhóm 26–30 tuổi chiếm 9,7%, 31–40 tuổi chiếm 6,5%, 40–60 tuổi chiếm 6,5% và trên 60 tuổi chiếm 1,5%.

Dữ liệu thu thập được xử lý bằng kỹ thuật thống kê mô tả, đối chiếu chéo nhằm đánh giá mức độ tương quan giữa nhận thức văn hóa và nhu cầu tiêu dùng sản phẩm du lịch tâm linh, bảo đảm độ tin cậy và giá trị khoa học cho các đề xuất ứng dụng.

---

Phát hiện chính

                       CÁC PHÁT HIỆN THỰC NGHIỆM TIÊU BIỂU (N=62)
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Nhận thức & Hứng thú]                                                           |
|  * 77.4% có hiểu biết về Đạo Mẫu             * 79.0% hứng thú với tín ngưỡng      |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Động cơ & Mùa vụ]                                                               |
|  * 79.0% Cầu tài lộc, may mắn, bình an       * 83.3% Đi lễ vào Tháng 1 - Tháng 3  |
|  * 64.5% Tham quan, vãn cảnh                 * 83.3% Đi cùng gia đình             |
|  * 22.6% Tìm hiểu chiều sâu tín ngưỡng       * 47.9% Dành thời gian 1 - 2 tiếng    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Nhu cầu Sản phẩm Du lịch Phủ Tây Hồ]                                            |
|  * 74.2% Thưởng thức ẩm thực đặc sản Hồ Tây  * 59.7% Xem nghi lễ hầu đồng chuẩn mực|
|  * 64.5% Nghe thuyết minh lịch sử, ý nghĩa   * 54.8% Nghe hát chầu văn truyền thống|
+-----------------------------------------------------------------------------------+

1. Mức độ quan tâm cao nhưng hiểu biết còn thiên về tính thực dụng tâm linh

Khảo sát cho thấy 77,4% người được hỏi có hiểu biết nhất định và 79% bày tỏ sự hứng thú đối với tín ngưỡng thờ Mẫu. Tuy nhiên, động cơ tham gia chủ yếu vẫn dừng lại ở việc cầu tài lộc, may mắn, bình an (79%) và tham quan ngắm cảnh (64,5%), chỉ có 22,6% du khách thực sự đến các cơ sở thờ tự với mục đích nghiên cứu, tìm hiểu cội nguồn văn hóa. Điều này chứng minh tiềm năng du lịch trải nghiệm giáo dục di sản vẫn chưa được khai mở đúng tầm.

2. Tính mùa vụ đậm nét và xu hướng hành vi gắn kết gia đình

83,3% du khách tập trung đi lễ vào quý I hàng năm (tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch) – thời điểm diễn ra các lễ hội mùa xuân truyền thống. Về hình thức tổ chức chuyến đi, 83,3% lựa chọn đồng hành cùng gia đình và 41,7% đi cùng bạn bè, đồng nghiệp. Thời lượng lưu lại cơ sở thờ tự phổ biến là 1–2 tiếng (47,9%) và dưới 1 tiếng (45,8%), phản ánh chuyến đi hiện mang tính tự phát, thiếu các hoạt động tương tác giữ chân du khách.

3. Bùng nổ biến tướng và thách thức thương mại hóa

Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý: Sự gia tăng nhanh chóng của các điện thờ tư gia (riêng Hà Nội có hơn 1.900 đền, điện tư nhân) kéo theo nhiều hệ lụy xã hội. Tình trạng "buôn thần bán thánh", lạm dụng nghi lễ hầu đồng để khoe của, truyền phán mê tín dị đoan, trang phục đạo cụ lai căng (dùng đinh ba, súng trường làm pháp bảo) và sự cạnh tranh "đồng sang – đồng nát" đã làm suy giảm tính tôn nghiêm, xói mòn giá trị nhân văn của di sản.

4. Nhu cầu trải nghiệm văn hóa đa dạng của nhóm khách trẻ

Đối với di tích Phủ Tây Hồ, dù có 77,4% nhóm mẫu chưa từng đến thăm, nhưng khi được hỏi về kỳ vọng tham gia tour du lịch chuyên đề, có tới:

• 74,2% mong muốn kết hợp thưởng thức đặc sản ẩm thực quanh Hồ Tây.
• 64,5% muốn nghe thuyết minh chuyên sâu về lịch sử và hệ thống thần điện Tam phủ.
• 59,7% có nhu cầu tham dự nghi lễ hầu đồng chuẩn mực.
• 54,8% muốn nghe trình diễn nghệ thuật hát chầu văn truyền thống.
• 48,4% sẵn sàng dành thời lượng từ 4–5 tiếng cho một chương trình du lịch văn hóa có tổ chức bài bản.

---

Đóng góp khoa học và ứng dụng thực tiễn

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        ĐÓNG GÓP TOÀN DIỆN CỦA ĐỀ TÀI                             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Đóng góp Lý luận]                                                               |
|  - Xác lập khung lý thuyết kết nối Tín ngưỡng bản địa với Du lịch văn hóa tâm linh.|
|  - Phân định ranh giới giữa Bảo tồn tính thiêng và Khai thác thương mại bền vững. |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Ứng dụng Thực tiễn & Chính sách]                                                |
|  - Đề xuất mô hình "Hội Thanh đồng Đạo quán" tự quản & chuẩn hóa nghi lễ.         |
|  - Ban hành bộ quy tắc không gian: Cấm hầu đồng đường phố, sự kiện thương mại.   |
|  - Xây dựng chi tiết 02 Tour mẫu: Tour Nhập môn (4h) & Tour Chuyên sâu (8h).      |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

1. Đóng góp về mặt lý luận

Công trình góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về mối quan hệ tương hỗ giữa bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và phát triển kinh tế du lịch tại các đô thị lịch sử. Nghiên cứu làm rõ luận điểm: Du lịch không chỉ là phương thức khai thác kinh tế mà chính là kênh truyền thông sống động, công cụ xã hội hóa hiệu quả để bảo tồn và truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể cho thế hệ tương lai.

2. Giá trị ứng dụng thực tiễn và chính sách

• Chuẩn hóa công tác quản lý: Kiến nghị các cơ quan quản lý văn hóa thiết lập quy chuẩn thực hành Đạo Mẫu; cấm tuyệt đối việc thương mại hóa hầu đồng thành dịch vụ giải trí đường phố, sự kiện lễ hội ẩm thực.
• Thành lập tổ chức tự quản: Đề xuất mô hình "Hội Thanh đồng Đạo quán Việt Nam" quy tụ các nghệ nhân, đồng đền, thủ nhang uy tín nhằm thẩm định, hướng dẫn và răn đe các hành vi thực hành sai lệch quy chuẩn.
• Kịch bản hóa sản phẩm du lịch: Xây dựng chi tiết 02 sản phẩm du lịch mẫu tại Phủ Tây Hồ:
  1. Chương trình 01 (Thời lượng 4 tiếng): Dành cho du khách đại chúng và giới trẻ muốn tìm hiểu nhập môn, kết hợp dâng hương, nghe thuyết minh về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, thưởng thức hát chầu văn tại sân Phủ và khám phá ẩm thực Hồ Tây.
  2. Chương trình 02 (Thời lượng 8 tiếng): Dành cho đối tượng nghiên cứu và du khách có nhu cầu tâm linh sâu sắc, bao gồm thực hành nghi lễ chuẩn tắc, tọa đàm trao đổi cùng các chuyên gia văn hóa và giao lưu nghệ nhân.

---

Đối tượng quan tâm và hưởng lợi

Đối tượng	Lợi ích và Giá trị tiếp nhận
Cơ quan Quản lý Nhà nước & Chính quyền Đô thị	Tiếp nhận cứ liệu khoa học và dữ liệu thực chứng để xây dựng chính sách quản lý cơ sở thờ tự tư nhân, bảo vệ không gian di sản và định hướng văn hóa lành mạnh.
Doanh nghiệp Lữ hành & Công ty Du lịch	Sở hữu khung sản phẩm du lịch tâm linh chuẩn hóa, có khả năng thương mại hóa cao, giải quyết bài toán tính mùa vụ và tiếp cận hiệu quả phân khúc khách hàng trẻ tuổi.
Cộng đồng Nghiên cứu & Giảng dạy Văn hóa – Du lịch	Tài liệu tham khảo học thuật giá trị về chuyển hóa di sản văn hóa phi vật thể thành tài nguyên du lịch trong thời kỳ hội nhập.
Cộng đồng Thực hành Di sản (Thanh đồng, Thủ nhang)	Nâng cao vị thế xã hội của Đạo Mẫu, nhận diện các tiêu chuẩn thực hành đúng đắn và đẩy lùi định kiến tiêu cực của xã hội.
Du khách & Thế hệ Trẻ	Tiếp cận không gian trải nghiệm văn hóa tâm linh chân thực, hiểu đúng giá trị Chân – Thiện – Mỹ của tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện mang tính đột phá nhất của nghiên cứu là gì?

Nghiên cứu chỉ ra rằng thế hệ trẻ (18–25 tuổi) không hề thờ ơ với tín ngưỡng thờ Mẫu mà có tỷ lệ quan tâm rất cao (79%). Rào cản lớn nhất khiến họ chưa tiếp cận sâu là sự thiếu vắng các sản phẩm du lịch văn hóa có tính giải thích, thuyết minh khoa học và tâm lý e ngại trước các hiện tượng biến tướng, mê tín dị đoan.

2. Phương pháp tiếp cận của nghiên cứu có điểm gì đặc biệt?

Đề tài kết hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành giữa văn hóa học, nhân học và quản trị du lịch; sử dụng dữ liệu khảo sát thực địa tại Phủ Tây Hồ kết hợp điều tra định lượng xã hội học để xây dựng kịch bản tour chi tiết đến từng mốc thời gian và hoạt động trải nghiệm.

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các địa phương khác không?

Có. Dù Phủ Tây Hồ được chọn làm trường hợp điển hình (case study), mô hình giải pháp về chuẩn hóa quản lý, thành lập hội nghề nghiệp và quy trình thiết kế tour du lịch di sản hoàn toàn có thể áp dụng cho các trung tâm thờ Mẫu lớn khác tại miền Bắc như Phủ Dầy (Nam Định), Đền Bắc Lệ (Lạng Sơn), Đền Cửa Ông (Quảng Ninh) hay Đền Dâu (Ninh Bình).

4. Hướng phát triển tiếp theo (Next steps) của đề tài là gì?

Nhóm nghiên cứu có thể mở rộng quy mô mẫu khảo sát đối với du khách quốc tế, phát triển ứng dụng công nghệ thuyết minh số (Audio Guide đa ngôn ngữ) và số hóa 3D không gian di tích Phủ Tây Hồ phục vụ du lịch thông minh.

5. Doanh nghiệp du lịch có thể áp dụng kết quả này vào kinh doanh như thế nào?

Doanh nghiệp có thể hiện thực hóa ngay 02 tour mẫu đã được xây dựng, hợp tác với Ban quản lý di tích Phủ Tây Hồ và các nghệ nhân hát văn để cung cấp dịch vụ trải nghiệm văn hóa chất lượng cao vào các mùa lễ hội và dịp cuối tuần.

---

Kết luận

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Việt Nam. Khai thác giá trị Đạo Mẫu thông qua hoạt động du lịch tại Thủ đô Hà Nội không chỉ mở ra hướng đi bền vững cho dòng sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh, mà còn là phương thức hữu hiệu nhất để "gạn đục khơi trong", bảo tồn và tôn vinh những giá trị Chân – Thiện – Mỹ của di sản.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, các nhà khoa học, cộng đồng thực hành tín ngưỡng và các doanh nghiệp lữ hành là điều kiện tiên quyết, góp phần đưa văn hóa truyền thống Việt Nam tỏa sáng trong đời sống đương đại và vươn tầm quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU & CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan nghiên cứu Một số công trình nghiên cứu khoa học về tín ngưỡng thờ mẫu đã được công bố: Đinh Gia Khánh với bài "Tục thờ Mẫu và những truyền thống văn hoá dân gian ở Việt Nam" (Tạp chí văn học, số 5, tr 7-13, 1992) Đặng Văn Lung với bài "Thử tìm hiểu cách xây dựng hình tượng Mẫu Liễu" (Tạp chí Văn học, số 5, tr 24-28, 1992) - "Tín ngưỡng Mẫu và lễ hội Phủ Dầy" tổ chức năm 2001 tại Hà Nội. Khóa luận Tốt nghiệp: Tín ngưỡng thờ Mẫu khu vực phố Hiến (Hưng Yên) - Lưu Thị Quyên. “Mẫu Liễu sử thi” - Hồ Đức Thọ (Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc ấn hành - năm 2000) Luận văn thạc sĩ xã hội học: Dư luận xã hội về tính thiêng liêng của các di tích lịch sử văn hóa đối với việc bảo tồn giá trị văn hóa của các di tích này ở Hà Nội hiện nay.

- Trần Thị Hiên. Nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá dân tộc Thổ trong hoạt động Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam- Lê Mai Oanh (12/2018). Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “ Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam Phủ của người Việt” trên địa bàn tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2019 -2022. Phương Lan với bài “Bảo tồn di sản văn hóa dân tộc là vấn đề cấp thiết” (Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 04/2021) 8 9 “Mối quan hệ giữa bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa với phát triển du lịch trong giai đoạn hiện nay” - Bùi Thanh Thúy ( Nghiên cứu văn hóa, số 29, trang 72-78 ,tháng 9/2019 ) Các công trình nghiên cứu trên đã đem lại cho người đọc những góc nhìn đa dạng, có chiều sâu, củng cố những hiểu biết và nhấn mạnh về tầm quan trọng của tín ngưỡng thờ Mẫu đến độc giả.

Song, các công trình chỉ dừng lại ở mức độ tìm hiểu về các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu, chưa đề cập đến việc khai thác các giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu và đặc biệt chưa khai thác giá trị của tín ngường thờ Mẫu cho phát triển du lịch nói chung & du lịch Hà Nội nói riêng. Tín ngưỡng Thờ Mẫu và hoạt động tín ngưỡng Thờ Mẫu Tín ngưỡng, tôn giáo Theo khoản 1 và khoản 5 Điều 2 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, tín ngưỡng là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống để mang lại sự bình an về tinh thần cho cá nhân và cộng đồng. Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức. Ta có thể hiểu đơn giản tín ngưỡng là một trong các hiện tượng tâm lý xã hội chi phối mạnh mẽ đời sống tâm lý của con người hay chính là “niềm tin theo một tôn giáo nào đó”.TS Ngô Đức Thịnh trong “Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam” khẳng định “Tín ngưỡng là niềm tin của con người vào thực thể, lực lượng siêu nhiên, hay nói gọn lại là niềm tin vào sự ngưỡng vọng vào “cái thiêng”, đối lập với cái “trần tục”, hiện hữu mà ta có thể sờ mó, quan sát được”.

Ta có thể hiểu đơn giản niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng chính là niềm tin của bản thân vào các thực 9 10 thể, lực lượng siêu nhiên do chính con người tạo ra, nhằm thỏa mãn các nhu cầu, mong muốn của bản thân. Niềm tin đó cùng tồn tại và phát triển bên cạnh đời sống vật chất và đời sống tình cảm của con người. “Hoạt động tín ngưỡng”: Theo Nghị định 92/2012/NĐ-CP của Chính phủ hướng dẫn thi hành một số điều của Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo (2012): Hoạt động tín ngưỡng là hoạt động thể hiện sự tôn thờ tổ tiên, tưởng niệm và tôn vinh những người có công với nước, với cộng đồng; thờ cúng thần, thánh, biểu tượng có tính truyền thống và các hoạt động tín ngưỡng dân gian khác tiêu biểu cho những giá trị tốt đẹp về lịch sử, văn hóa, đạo đức xã hội. Văn hóa: Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa.

Theo UNESCO: ‘Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”. Định nghĩa này của UNESCO đã nhấn mạnh vào các hoạt động sáng tạo của các cộng đồng người gắn liền với tiến trình phát triển, tiến trình lịch sử của cộng đồng người đó, từ đó, tạo nên những giá trị văn hóa và nét đặc trưng, bản sắc dân tộc của mỗi cộng đồng. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, khái niệm văn hóa được hiểu là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo ra nhằm thích ứng những nhu cầu mong muốn trong đời sống và đó cũng chính là đòi hỏi của sinh tồn, loài người cần văn hóa để sinh sống và phát triển.

Người viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những 10 11 sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”. Tín ngưỡng thờ Mẫu: Tín ngưỡng thờ Mẫu không phải là một hình thức tín ngưỡng tôn giáo đồng nhất, mà nó là một hệ thống các tín ngưỡng, trong đó ít nhất bao gồm ba lớp khác nhau, nhưng có mối quan hệ hữu cơ và chi phối lẫn nhau, đó là lớp tín ngưỡng thờ Nữ thần, lớp thờ Mẫu Thần và lớp thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ là một hình thức thờ cúng người Mẹ hóa thân ở các miền trời, sông nước, rừng núi được hình thành trên nền tảng của tín ngưỡng thờ Nữ thần. Người dân thờ cúng Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng với các vị Thánh Mẫu cai quản miền trời, rừng, nước, những nhân vật lịch sử hoặc huyền thoại có công với nước, với dân. Theo thư tịch và huyền thoại, bà là tiên nữ giáng trần, làm người, rồi qui y Phật giáo, được tôn vinh là “Mẫu nghi thiên hạ”, một trong bốn vị thánh bất tử của người Việt. Từ thế kỷ XVI, tín ngưỡng này trở thành một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội và tâm thức người dân, đáp ứng nhu cầu và khát vọng của đời sống con người.

Khác với các tín ngưỡng ngoại lai, được du nhập vào Việt Nam trong quá trình lịch sự, Đạo mẫu là tín ngưỡng có nguồn gốc bản địa, mặc dù trong quá trình phát triển, nó đã thu nhận những ảnh hưởng của Đạo giáo, Phật giáo hay thậm chí cả Nho giáo nữa. Đạo Mẫu lấy tôn thờ Mẫu (Mẹ) làm đấng sáng tạo và bảo trì cho vũ trụ, con người, là nơi con người gửi gắm mong ước, khát vọng về đời sống trần thế của mình làm thỏa mãn tâm lý của con người đặc biệt là người nông dân. 11 12 Việc tôn thờ Mẫu (Mẹ) làm thần tượng với các quyền năng sinh sôi, bảo trữ và che chở cho con người của Đạo Mẫu đã dễ dàng đi vào đời sống dân gian Việt Nam, có ảnh hưởng nhất định trong xã hội và đời sống tâm linh của mỗi con người bởi Việt Nam được coi là cái nôi của nền văn minh lúa nước, xã hội mang đậm tàn tích mẫu hệ với vai trò to lớn của người phụ nữ. Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu tam phủ của người Việt phân bố ở nhiều địa phương: Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, thành phố Hồ Chí Minh, lan tỏa và được thực hành ở nhiều địa phương trong cả nước.

Tỉnh Nam Định được coi là một trong những địa phương có các trung tâm thờ thánh Mẫu Liễu Hạnh tiêu biểu với những nơi lưu giữ sự tích về sự giáng thế của Mẫu như Phủ Dầy, Phủ Nấp và gần 400 nơi thờ cúng thánh Mẫu. Chủ thể di sản là thủ nhang, thầy cúng, thanh đồng, hầu dâng, cung văn, con nhang đệ tử cùng với cộng đồng cư dân có chung một niềm tin vào quyền năng, sức mạnh tối linh, sự bảo trợ của các Mẫu, đứng đầu là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, gắn bó với nhau thành bản hội, cùng nhau thực hành nghi lễ thờ cúng, tham gia lễ hội, lên đồng tại các phủ, điện Thờ Mẫu. Tín ngưỡng thờ Mẫu được xây dựng và bảo tồn trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc ta bởi các câu truyện lịch sử cũng như truyền thuyết về các vị anh hùng dân tộc. Tinh thần yêu nước, thương dân ấy được sử sách ghi lại bởi những thần tích, để rồi nhân dân dựa vào đó mà sáng tạo nên các lễ hội, và hình thức diễn xướng “hầu đồng” (hay còn gọi là “hầu bóng”).

Niềm tin bất diệt vào sự chiến thắng của cái thiện trước cái ác, niềm tôn kính vô bờ với các vị anh hùng dân tộc (khi sinh là tướng, khi khác hiển thần) đã khiến tín ngưỡng thờ Mẫu tồn tại lâu dài trong đời sống tinh thần của người dân đất Việt. Thông qua hình thức “hầu đồng” tín ngưỡng thờ Mẫu hướng con người đến với những ước vọng về một cuộc sống tốt hơn, hạnh phúc hơn đồng thời mang lại cho họ sức mạnh niềm tin với cái thiện. 12 13 Tại các điện thờ Thánh Mẫu, nghi thức thờ cúng hàng ngày do các thủ nhang thực hiện. Thực hành cơ bản của Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ là nghi lễ lên đồng và lễ hội, tiêu biểu là Lễ hội Phủ Dầy ở xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định diễn ra từ ngày mồng 3 đến ngày 10 tháng Ba âm lịch (ngày giỗ của Thánh Mẫu Liễu Hạnh) với những nghi lễ, diễn xướng dân gian, xếp chữ, lễ rước thỉnh kinh.

Thông qua các yếu tố văn hóa dân gian như trang phục, âm nhạc, hát chầu văn, múa, diễn xướng dân gian trong lên đồng và lễ hội, người Việt thể hiện quan niệm của mình về lịch sử, di sản văn hóa, vai trò của giới và bản sắc tộc người.