ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một nước nông nghiệp có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa nên rất thuận lợi cho cây trồng phát triển. Đi đôi với cây trồng phát triển là sâu bệnh hại cũng phát sinh, chúng gây hại đáng kể về mặt năng suất. Hằng năm, theo thống kê của chi cục BVTV, các loài sâu bệnh hại đã làm thiệt hại khoảng 40 – 50% năng suất và sản hưởng nghiêm trọng đến phẩm chất của nông sản. Một trong những loại dịch hại nguy hiểm dược biết đến trong những năm gần đây là loài ruồi đục trái gây ra.
Ruồi đục trái thuộc bộ Diptera họ Tephritidae giống Bactrocera. Ruồi cái trưởng thành đẻ vào trong quả, trứng và sâu non phát triển trong quả làm cho quả bị thối hỏng, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh gây hại, gây rụng quả và làm giảm nghiêm trọng năng suất, chất lượng và mẫu mã quả, nhiều ghi nhận cho thấy chúng có khả năng gây thiệt hại 100% sản lượng quả ( CABI, 2016). Ruồi đục trái Bactrocera dosalis là dịch hại khó đạt hiệu quả cao trong việc phòng trừ vì những nguyên nhân sau: phổ ký chủ rộng, khả năng đẻ trứng cao, sâu non gây hại trong quả, vòng đời ngắn, dễ bùng phát số lượng và chúng có khả năng lây nhiễm cao do trưởng thành có thể bay xa 100 km/năm ( CABI, 2016). Kết quả nghiên cứu của Trần Văn Hậu và cộng sự (2015) cho thấy cây xoài cát Hòa Lộc không phun thuốc phòng trừ ruồi đục trái trong mùa khô tỉ lệ trái bị nhiễm ruồi có thể lên đến 80-85%.
Các loài ruồi đục trái gây hại quan trọng nhất gồm các loài Bactrocera dorsalis (ruồi phương Đông), Bactrocera correcta và Bactrocera cucurbitae. Để phòng trừ ruồi đục trái , người nông dân chủ yếu dựa vào biện pháp sử dụng thuốc hóa học và bao quả bằng nilon. Thực tế cho thấy các biện pháp phun thuốc bảo vệ thực vật đem lại hiệu quả phòng trừ cao, giải quyết nhanh những trận dịch lớn, sử dụng đơn giản, thuận tiện. Vì vậy, các biện pháp hóa học đã trở thành biện pháp chủ yếu trong quy trình trồng các loại cây ăn trái ở Việt Nam.
Tuy nhiên việc lạm dụng thuốc hóa học vừa gây lãng phí trong sản xuất, làm tăng khả năng kháng thuốc và hơn cả là việc quá lạm dụng sẽ tác động rất xấu đến môi trường xung quanh, gây ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí cũng như ảnh hưởng đến các sinh vật xung quanh, kẻ thù tự nhiên của SVTH: Nguyễn Thanh Triều Trang 1 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. NGUYỄN NGỌC BẢO CHÂU sâu hại bị thuốc hóa học tiêu diệt, phá vỡ cân bằng sinh học trong tự nhiên. Việc sử dụng nilon để bao quả làm tăng chi phí sản xuất, tốn thời gian, nilon lâu phân hủy trong môi trường gây ô nhiễm môi trường. Một trong những giải pháp hiệu quả hiện nay là sử dụng các chế phẩm có nguồn gốc từ sinh học để nhằm tăng cường sức khỏe cây trồng cũng như giúp bảo vệ cây phòng ngừa các tác nhân gây bệnh.
Nấm kí sinh côn trùng có khả năng lây nhiễm trên rất nhiều loại sâu hại khác nhau, ngoài ra nấm kí sinh côn trùng không chỉ tiêu diệt trực tiếp sâu hại vào thời kì phá hoại mà còn tích lũy trên đồng ruộng truyền cho thế hệ tiếp theo ( Lê Anh Tuấn, 2013). Từ đó cho thấy triển vọng sử dụng nấm kí sinh côn trùng có hoạt lực mạnh như là một chiến lược kiểm soát sâu bệnh hại thay thế. Vì vậy, việc nghiên cứu và áp dụng đa dạng các chế phẩm nấm ký sinh côn trùng là cần thiết, góp phần thân thiện với môi trường để quản lý sự gây hại của côn trùng. Xuất phát từ lý do trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “ NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG PHÒNG TRỪ SINH HỌC CỦA CHỦNG NẤM KÍ SINH CÔN TRÙNG Isaria fumosorosea Bb-V3 ĐỐI VỚI RUỒI ĐỤC TRÁI Bactrocera dosalis ” ❖ Mục tiêu: - Nghiên cứu khả năng tiêu diệt ruồi đục trái Bactrocera dosalis của chủng nấm kí sinh côn trùng Isaria fumosorosea Bb-V3.
❖ Nội dung nghiên cứu: - Khảo sát ảnh hưởng của thời gian nuôi cấy đến sự sinh trưởng và phát triển của chủng nấm Isaria fumosorosea Bb-V3. - Khảo sát hiệu lực tiêu diệt ruồi đục trái Bactrocera dosalis từ dịch bào tử nấm của chủng nấm Isaria fumosorosea Bb-V3 ở mật độ bào tử khác nhau trong điều kiện phòng thí nghiệm. - Khảo sát hiệu lực tiêu diệt ruồi đục trái Bactrocera dosalis từ chế phẩm của chủng nấm kí sinh côn trùng Isaria fumosorosea Bb-V3 trong điều kiện phòng thí nghiệm và ngoài vườn. SVTH: Nguyễn Thanh Triều Trang 2 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS.
NGUYỄN NGỌC BẢO CHÂU PHẦN 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU SVTH: Nguyễn Thanh Triều Trang 3 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. NGUYỄN NGỌC BẢO CHÂU 1. TỔNG QUAN VỀ RUỒI ĐỤC TRÁI Bactrocera dosalis. Ruồi đục trái có tên khoa học là Bactrocera dosalis.
Bộ: Diptera Họ: tephritidae Chi: Bactrocera Loài: B. Phân bố và kí chủ của ruồi đục trái Bactrocera dosalis. Hình ảnh ruồi đục trái Bactrocera dosalis đang phá hoại trên trái xoài.agriculture-biodiversite-oi.org) Ruồi đục trái Bactrocera dosalis được mô tả ban đầu từ Đài Loan, là một trong những loài phá hoại mạnh nhất ở Đông Á và Thái Bình Dương. Phạm vi phân bố của nó bao gồm Pakistan và Ấn Độ đến miền nam Nhật Bản, Indonesia đến Micronesia, và quần đảo Mariana và Hawaii.
Tình cờ du nhập vào Hawaii vào năm 1944 - 1945 (Fullaway DT, 1947), loài gây hại này hiện có mặt trên tất cả các hòn đảo lớn của Hawaii. Ở Hawaii, ấu trùng được tìm thấy trong hơn 125 loại vật chủ. Ruồi đục trái Bactrocera dosalis đã được ghi nhận từ 478 loại trái cây và rau quả (USDA, 2016), bao gồm: mơ, bơ, chuối, cam quýt, cà phê, sung, ổi, quất, xoài, quả hồng, đu đủ, chanh dây, đào, lê, hồng, dứa, SVTH: Nguyễn Thanh Triều Trang 4 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. NGUYỄN NGỌC BẢO CHÂU cherry và cà chua.
Tuy nhiên, bơ, xoài và đu đủ bị tấn công nhiều nhất. Chúng hiện diện và phá hoại cây trồng khắp mọi nơi, gây tổn thất đến năng suất, chất lượng cây ăn trái và là đối tượng kiểm dịch gắt gao trong việc xuất nhập khẩu rau quả. Tập tính sống và gây hại của ruồi đục trái Bactrocera dosalis. Ruồi đục trái Bactrocera dosalis thường thích vườn trái cây um tùm, rậm rạp, nhất là vườn cam, bưởi, ổi gần ven rừng.
Vào tháng 5 con trưởng thành bắt đầu xuất hiện trong các vườn cam, vườn bưởi,…. Từ tháng 7 trở đi ruồi đục trái hoạt động mạnh, chúng tìm trái cây chín sớm để đẻ trứng có thể đây là lứa đầu tiên. Đến tháng 8, tháng 9 khi trái cây bắt đầu chín, mật độ ruồi đục trái gia tăng rõ rệt, đỉnh cao mật độ lớn vào cuối tháng 10 đầu tháng 11 thu hoạch trái cây xong, ruồi chuyển sang cây trồng khác. Ruồi trưởng thành chủ yếu kiếm ăn vào buổi sáng.
Chúng tìm kiếm thức ăn trong tất cả các loại thảm thực vật, bao gồm cả cây che phủ thấp và cây bụi, và có thể di chuyển đến những khu vực không có cây ký chủ (Christenson và Foote, 1960). Nếu không có thức ăn, chúng sẽ chết trong vòng ba ngày (Christenson và Foote, 1960). Sự phá hoại mùa màng do ruồi đục trái Bactrocera dosalis gây ra là do ruồi cái trưởng thành đẻ trứng trong quả và mô mềm của các bộ phận sinh dưỡng của một số cây nhất định. Sau đó ấu trùng ăn và phân hủy mô thực vật do đó các vi sinh vật thứ cấp xâm nhập.
Sâu non ăn quả là gây hại nhất. Thiệt hại thường bao gồm sự phân hủy các mô và thối rữa bên trong liên quan đến sự phá hoại của dòi, nhưng điều này thay đổi tùy theo loại trái cây bị tấn công (Steiner, 1957). Trái non bị nhiễm bệnh trở nên méo mó, chai sạn và thường rụng; quả chín bị tấn công phát triển có vẻ ngoài bị ngâm nước. Ấu trùng ăn thịt quả cung cấp các điểm xâm nhập cho vi khuẩn và nấm làm cho quả bị thối.
Khi chỉ có một vài ấu trùng phát triển, thiệt hại bao gồm ngoại hình khó coi và giảm khả năng bán trên thị trường do bị thủng hoặc mô bị vỡ do thối rữa (Steiner, 1957). SVTH: Nguyễn Thanh Triều Trang 5 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. NGUYỄN NGỌC BẢO CHÂU Hình 1. Hình ảnh gây hại của ruồi đục trái Bactrocera dosalis trên cây khổ qua.
Đặc điểm hình thái của ruồi đục trái Bactrocera dosalis. ❖ Trưởng thành: phần ngực màu nâu đen, phần bụng màu nâu vàng. Kích thước: thân dài từ 7,5 - 8mm. Sải cánh dài 7,5 mm, Trên lưng có nhiều vết chấm và vết dài màu vàng.
Ngực trước có 2 vệt vàng to ở ngay góc vai. Ngực giữa có 2 vệt vàng dài hình dấu ngoặc đơn, Hai bên hông của đốt ngực giữa cũng có vệt vàng to nằm ngay phần gốc cánh. Đốt ngực sau có vệt vàng rất to, hình tứ giác cân, phần giáp bụng nhỏ, phần giáp ngực giữa to. Bụng to tròn giống bụng ong, cuối bụng nhọn.
Bụng con đực ngắn, bụng con cái dài nhất là phần cuối bụng vì con cái có bộ phận máng đẻ trứng. Trên đỉnh đầu của con đực có 5 điểm đen. 4 chấm đen nhỏ là mắt đơn và 1 vệt đen to ở giữa. Phần lưng bụng có 3 dãy màu đen chạy song song, ngang bụng.
2 vệt phía trên và phía dưới mờ, không liên tục. Vệt đen ở giữa to, đậm, chạy ra 2 bên hông. Một vệt đen nhỏ nối vào vệt đen to, chạy giữa lưng, xuống đến tận hậu môn, tạo thành hình chữ T. Đốt bàn chân nâu vàng.
Chân trước và chân giữa có đốt ống màu nâu vàng phía gần đốt bàn và có màu nâu SVTH: Nguyễn Thanh Triều Trang 6 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. NGUYỄN NGỌC BẢO CHÂU đậm phần giáp với khớp gối. Chân sau có đốt đùi màu vàng bóng, đốt ống màu nâu đen. Trên đầu có đôi mắt kép rất to màu nâu bóng.
Hình ảnh ruồi đục trái Bactrocera dosalis trưởng thành. ❖ Trứng: Trứng màu vàng nhạt, thon 2 đầu dài hình quả dưa chuột, chiều dài từ 1,1 – 1,2mm. ❖ Ấu trùng (Dòi): màu trắng ngà, phía đầu nhọn có giác hút dịch màu đen, phía hậu môn to tròn. Khi mới nở ấu tùng có chiều dài thân 1,5mm khi đẫy sức có thể dài đến 10mm.
Ấu trùng đục và ăn phần mềm của quả, phân thải ra làm ô nhiễm quả gây thối và rụng. Khi ấu trùng đẫy sức chui ra ngoài vỏ quả, co mình bật rơi xuống đất hóa nhộng. ❖ Nhộng: dạng nhộng bọc nằm trong kén hình quả dưa hấu, bằng hạt gạo. Khi mới hóa nhộng, nhộng có màu trắng sữa, sau một thời gian có màu vàng cam, khi sắp vũ hóa chuyển sang màu nâu nhạt.
Kích thước của nhộng từ 5-5,5mm.