LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam đang thực hiện công cuộc đổi mới, đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập tổ chức Thƣơng mại thế giới, điều đó đặt ra nhiều cơ hội lớn nhƣng luôn chứa đựng những yếu tố rủi ro tiềm ẩn, những thách thức đối với hệ thống tài chính ngân hàng, đặc biệt là nền kinh tế đang phát triển nhƣ Việt Nam. Do đó, rất cần sự phát triển cân bằng giữa hệ thống tài chính - ngân hàng và sự ổn định của xã hội. Thật vậy, hệ thống tài chính - ngân hàng là xƣơng sống của nền kinh tế.
Ngân hàng thƣờng đƣợc coi là hệ thống tuần hoàn vốn của nền kinh tế từng quốc gia và toàn cầu. Chính do vai trò quan trọng của ngân hàng đối với nền kinh tế, nhất là nền kinh tế thị trƣờng mà ngân hàng ngày càng trở nên thiết yếu. Trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ việc mất khả năng thanh toán dẫn đến phá sản tạo ra những phản ứng dây truyền trong hệ thống các tổ chức tín dụng làm suy yếu hệ thống tài chính quốc gia là rất có khả năng xảy ra. Với đặc thù của một tổ chức tài chính kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ là đi vay để cho vay nên hoạt động ngân hàng chứa đựng nhiều yếu tố rủi ro.
Nguyên nhân xảy ra rủi ro có thể do từ phía khách hàng, từ chính ngân hàng, thậm chí có thể do một tin đồn thất thiệt nào đó gây ra. Khi rủi ro xảy ra nó không chỉ gây thiệt hại đối với chính ngân hàng đó, mà còn ảnh hƣởng đến các các ngân hàng khác và có thể dẫn tới sự đổ vỡ dây chuyền mang tính hệ thống, làm mất lòng tin đối với ngƣời gửi tiền, là nguyên nhân gây ra những cuộc khủng hoảng tài chính khu vực và thế giới nhƣ rủi ro thanh khoản do sự cố rút tiền hàng loạt. Thực tế đã cho thấy những cuộc khủng hoảng tài chính xảy ra đều bắt nguồn từ nguyên nhân đổ vỡ của một hoặc một số ngân hàng nhƣ cuộc khủng hoảng tài chính Châu Á năm 1997 - 1998, cuộc khủng hoảng tài chính thế giới xảy ra từ năm 2008 mà đến nay vẫn chƣa kết thúc. Tại Việt Nam sự cố rút tiền hàng loạt do tin đồn hoặc thông tin không chính xác ở ngân hàng thƣơng mại cổ phần (TMCP) Á Châu (ACB) năm 2003, ngân hàng thƣơng mại cổ phần (TMCP) Phƣơng Nam (Southern Bank), ngân hàng thƣơng mại cổ phần Nông thôn Ninh Bình (năm 2005) cũng đã làm cho 1 các ngân hàng này điêu đứng nếu nhƣ không có sự can thiệp kịp thời của ngân hàng Nhà nƣớc và các cơ quan liên quan.
Để phòng ngừa rủi ro, đảm bảo cho các tổ chức tài chính nói chung, các ngân hàng nói riêng hoạt động an toàn, hiệu quả, bất kỳ một quốc gia nào cũng phải đề ra một hệ thống chính sách và giải pháp nhằm phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro, đảm bảo quyền lợi của ngƣời gửi tiền và sự an toàn lành mạnh của mỗi ngân hàng cũng nhƣ của cả hệ thống. Chính vì vậy, chính phủ đã sử dụng công cụ Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) để bảo vệ ngƣời gửi tiền và góp phần đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng thông qua các công cụ kiểm soát rủi ro mà Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (BHTGVN) thực hiện. Đặc biệt ngày 18 tháng 6 năm 2012 luật Bảo hiểm tiền gửi ra đời và có hiệu lực từ 01/01/2013 đã góp phần bảo vệ ngƣời gửi tiền, cũng nhƣ quyền lợi của ngƣời tiêu dùng trong lĩnh vực dịch vụ tài chính, đồng thời góp phần duy trì sự ổn định của các tổ chức tín dụng, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng, xây dựng và bảo vệ niềm tin của ngƣời dân với tổ chức tín dụng, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi đƣợc thành lập và đi vào hoạt động từ năm 2000, Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam đã chứng minh đƣợc vị trí và vai trò vủa mình trong việc bảo vệ ngƣời gửi tiền, góp phần ổn định hệ thống tài chính – ngân hàng và nền kinh tế.
Trƣớc tình hình đó tôi đã chọn đề tài "Hoạt động Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam" làm để tài luận văn thạc sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu Với đề tài “Hoạt động Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam” mục đích của Luận văn là Nghiên cứu về các hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam, mô hình tổ chức của Bảo hiểm tiền gửi, trên cơ sở đánh giá khách quan đó và những kinh nghiệm quốc tế từ Mỹ, CHLB Đức, để đƣa ra các giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao vai trò của BHTG đối với sự phát triển lành mạnh của hệ thống ngân hàng thƣơng mại ở Việt Nam. 2 Nhiệm vụ nghiên cứu - Để làm rõ vấn đề nghiên cứu, trƣớc tiên, ngƣời viết tìm hiểu một cách tổng quan về Bảo hiểm tiền gửi (khái niệm, đặc điểm, vai trò….) - Sau khi nắm bắt đƣợc các kiến thức nền tảng, ngƣời viết đi sâu tìm hiểu các hoạt động chủ yếu của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Viêt Nam từ đó có những đánh giá về thành công và hạn chế trong hoạt động của tổ chức từ năm 2010 đến năm 2014. - Trên cơ sở nghiên cứu các kinh nghiệm của Tổ chức Bảo hiểm Tiền gửi Hoa Kỳ, CHLB Đức luận văn rút ra bài học cho Việt Nam cũng nhƣ đƣa ra một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Bảo hiểm tiền gửi đối với sự phát triển lành mạnh của hệ thống ngân hàng thƣơng mại ở Việt Nam hiện nay.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu Mô hình tổ chức và hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam Nghiên cứu mối quan hệ của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam đối với các tổ chức tín dụng khác Phạm vi nghiên cứu Hoạt động của BHTG ở VN giai đoạn 2010-2014 4. Kết quả nghiên cứu đề tài dự kiến Bằng những nghiên cứu của mình, Luận văn đã có một số đóng góp nhất định nhƣ hệ thống hóa các kiến thức liên quan đến hoạt động BHTG cũng nhƣ những khía cạnh hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi hiện đại; tìm hiểu và nghiên cứu các mô hình hoạt động của Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi. Từ các kinh nghiệm thực tiễn của Hoa Kỳ, CHLB Đức luận văn chắt lọc ra đƣợc các bài học cho riêng Việt Nam. Sau khi phân tích làm rõ thực trạng hoạt động của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam tác giả đã đƣa ra đƣợc những đánh giá về thành công và hạn chế trong suốt quá trình hoạt động.
Từ đó đề xuất đƣợc một số giải pháp để có thể nâng cao vai trò của Bảo hiểm tiền gửi đối với sự phát triển lành mạnh của hệ thống ngân hàng thƣơng mại ở Việt Nam hiện nay. Cấu trúc luận văn PHẦN GIỚI THIỆU Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về Bảo hiểm tiền gửi Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Thực trạng hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam từ năm 2010 - 2014 Chƣơng 4: Giải pháp nâng cao vai trò của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam. KẾT LUẬN 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1.
Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước - Tác giả Robert A.Eisenbeis và George G.Kaufman thuộc Ngân hàng dự trữ liên bang Atlanta có đề tài nghiên cứu: “Cross-Boder banking: Challenger for Deposit insurance and financial stability in the European Union” – “Hoạt động ngân hàng xuyên biên giới: những thách thức cho Bảo hiểm tiền gửi và ổn định tài chính thị trƣờng chung châu Âu” đƣợc hoàn thành vào tháng 10 năm 2006. Trong đề tài này, hai ông tập trung phân tích những tác động tích cực và tiêu cực của hoạt động ngân hàng xuyên biên giới đối với sự ổn định tài chính quốc gia cũng nhƣ sự ổn định của khu vực đồng tiền chung châu Âu. Qua đó, đề xuất các quy định đối với hoạt động ngân hàng xuyên biên giới mà hệ thống Bảo hiểm tiền gửi châu Âu nên đƣa ra nhằm không chỉ thúc đẩy sự cạnh tranh và hoạt động hiệu quả của thị trƣờng trong thời kỳ kinh tế ổn định, mà còn góp phần tối thiểu hóa chi phí khi xảy ra đổ vỡ. Bên cạnh đó, đề tài cũng đặt ra vấn đề cụ thể đối với hệ thống BHTG trong việc giám sát các tổ chức tài chính đa quốc gia.
Dựa trên những phân tích của A.Kaufman, tác giả nghiên cứu kinh nghiệm giám sát và xử lý các hoạt động ngân hàng xuyên biên giới của tổ chức BHTG, đề xuất áp dụng vào thực tiễn hệ thống Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam nhằm phát huy vai trò của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong việc ngăn ngừa rủi ro đối với hệ thống tài chính do quá trình hoạt động mang lại. - Nhóm các tác giả của Ủy Ban ổn định tài chính (FSB) có bài báo cáo chuyên đề “Báo cáo chuyên đề về các hệ thống Bảo hiểm tiền gửi” vào tháng 2, năm 2012. Trong báo cáo, nhóm tác giả đánh giá những kết quả đạt đƣợc từ cuộc cải cách pháp lý của hệ thống BHTG các nƣớc trên thế giới trên cơ sở đối chiếu với Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả do Hiệp hội BHTG quốc tế - IADI phát hành, rút ra bài học từ những cuộc cải cách hiệu quả để đối phó với khủng hoảng. Báo cáo là một tài liệu tham khảo quý báu đối với hệ thống 5 BHTG các nƣớc đi sau về những tiêu chuẩn quốc tế trong việc phát triển hệ thống BHTG góp phần ngăn ngừa khủng hoảng.
Nghiên cứu các kết luận Báo cáo đƣa ra, căn cứ vào tình hình thực tiễnViệt Nam, tác giả đề xuất giải pháp thiết kế mô hình tổ chức BHTG tối ƣu để ngăn ngừa khủng hoảng, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. - Tại Ba Lan tác giả Konzad Szelag cũng có công trình nghiên cứu “Recent reforms of Deposit Insurance System in the United states: reasons, results, and Recommendation for the European Union” – “Những cải cách hiện hành của hệ thống BHTG Mỹ: Nguyên nhân, kết quả và khuyến nghị cho thị trƣờng chung châu Âu” đƣợc hoàn thành vào tháng 5, năm 2009. Công trình này nghiên cứu nguyên nhân và kết quả của cuộc cải cách toàn diện hệ thống Bảo hiểm tiền gửi Mỹ qua hai lần khủng hoảng kinh tế Mỹ năm 2005 và 2008, qua đó đƣa ra các khuyến nghị đối với hệ thống Bảo hiểm tiền gửi Châu Âu.