chương 1, tác giả đã trình bày tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu các nhân tố tác động đến việc hoàn thiện chuỗi cung ứng cá tra xuất khẩu từ đồng bằng sông Cửu Long đến thị trường Mỹ La Tinh, một thị trường mới và vô cùng tiềm năng. Bên cạnh đó các mục tiêu nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, các nghiên cứu có liên quan đến đề tài được đề cập để định hướng cho nghiên cứu. Về tính mới của đề tài, xét thấy số lượng nghiên cứu ở trong nước và ngoài nước về chuỗi cung ứng cá tra còn hạn chế. Đa số các nghiên cứu ở Đồng bằng sông Cửu Long tiếp cận các thành viên trong chuỗi như nhà cung cấp giống, nhà nuôi hay nhà chế biến một cách riêng lẻ, độc lập.
Do đó đề tài này cố gắng đóng góp một số kết quả nghiên cứu của chuỗi cung ứng cá tra từ đồng bằng sông Cửu Long đến thị trường mới và tiềm năng Mỹ La Tinh. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 CHƯƠNG 2. CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở lý thuyết Chuỗi cung ứng là sự liên kết các công ty nhằm đưa sản phẩm hay dịch vụ vào thị trường (Lamber và Cooper, 2000).
Như vậy, chuỗi cung ứng bao gồm mọi công đoạn có liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến việc đáp ứng nhu cầu khách hàng. Chuỗi cung ứng là một mạng lưới các lựa chọn sản xuất và phân phối nhằm thực hiện các chức năng thu mua nguyên liệu, chuyển đổi nguyên liệu thành bán sản phẩm và thành phẩm, phân phối chúng cho khách hàng (Ganeshan và Terry, 1995). Trong những năm gần đây, có nhiều nghiên cứu của các tác giả về các yếu tố tác động đến kết quả hoạt động của chuỗi cung ứng trong nhiều lĩnh vực sản xuất, dịch vụ khác nhau. Dưới đây là một số nghiên cứu mà tác giả đã được tiếp cận.
Theo Henry và cộng sự (2012), đối với trường hợp nghiên cứu 1.500 nhà sản xuất kệ chứa hàng (pallet) gỗ ở Mỹ, quy trình tạo ra giá trị gia tăng trong sản xuất, mối quan hệ trong chuỗi cung ứng, công nghệ thông tin, môi trường không chắc chắn có tác động đến kết quả thực hiện của chuỗi cung ứng. Kết quả của quản trị chuỗi cung ứng được đo lường qua hoạt động logistics, thị trường nhà cung cấp, biểu hiện nhà cung cấp, nguồn nguyên liệu. Môi trường không chắc chắn được nghiên cứu bao gồm môi trường công ty, sự hỗ trợ của chính phủ, khía cạnh không chắc chắn từ nước ngoài. Công nghệ thông tin bao gồm công cụ giao tiếp, công cụ lập kế hoạch.
Mối quan hệ trong chuỗi cung ứng bao gồm mối quan hệ với nhà cung cấp, mối quan hệ với khách hàng. Quy trình tạo thêm giá trị gia tăng là sự linh động đáp ứng nhu cầu của khách hàng, chất lượng, hệ thống quy trình. Môi trường không chắc chắn có tác động tiêu cực còn ba nhân tố còn lại đều có tác động tích cực đến biến phụ thuộc. Kết quả nghiên cứu của Nabila và cộng sự (2013) về chuỗi cung ứng ngành dệt may tại Pakistan với quy mô mẫu là 100 công ty chỉ ra rằng các biến kế hoạch, chất lượng, thời gian giao hàng, nguồn nguyên liệu có tác động đến sự hiệu quả của SCM.
Kế hoạch gồm các thành tố về thị trường, ngành, so sánh giá có tác động tích cực quan trọng đến SCM. Thời gian giao hàng cũng có một tác động tích cực đáng kể đến SCM đó là các yếu tố mối quan hệ nhà cung cấp, thời gian giao hàng đơn hàng, thời gian TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 hoàn thành đơn hàng, liên hệ nhà cung cấp nhanh chóng, phản hồi nhà cung cấp. Yếu tố có tác động khẳng định tiếp theo là chất lượng bao gồm chất lượng nguyên vật liệu, kỹ năng công nhân, kiểm soát chất lượng. Cuối cùng một yếu tố có tác động yếu hơn đến kết quả thực hiện chuỗi cung ứng là nguồn bao gồm nguồn nguyên liệu nước ngoài, quy định của chính phủ liên quan đến vận chuyển, chi phí vận chuyển thấp.
Cả bốn yếu tố được nghiên cứu đều có tác động tích cực đến khả năng lấp đầy đơn hàng, sự hài lòng, thời gian sản xuất và chu kỳ thời gian hay là kết quả thực hiện chuỗi cung ứng. Theo Ramayah và cộng sự (2008) khi khảo sát 250 công ty sản xuất ở Penang, Malaysia thì công nghệ thông tin không có tác động đến kết quả thực hiện của chuỗi cung ứng. Tuy nhiên mối quan hệ giữa các bên bao gồm sự tin cậy và cam kết thì có tác động tích cực đến kết quả thực hiện của chuỗi cung ứng. Sự tin cậy là sự tự tin của một bên về sự tin cậy và ngay thẳng của đối tác.
Sự cam kết được định nghĩa là một bên đối tác tin rằng một mối quan hệ tiếp diễn với đối tác còn lại thì quan trọng để nỗ lực hết sức duy trì nó, do đó, bên được cam kết tin vào mối quan hệ đáng để làm việc và kéo dài không thời hạn. Sự tin cậy được mô tả thông qua các yêu tố là nhà cung cấp đáng tin cậy, nhận được thương lượng công bằng từ nhà cung cấp, nhà cung cấp cởi mở và thành thật khi thương lượng, nhà cung cấp tôn trọng bảo mật thông tin được cung cấp, mối quan hệ được xây dựng trên cấp độ cao của sự thân thiện, các giao dịch không cần phải giám sát kỹ lưỡng. Sự cam kết được mô tả thông qua sự tuân thủ cam kết của nhà cung cấp, hai bên cùng giữ lời hứa, nhà cung cấp đầu tư nhiều nỗ lực để xây dựng mối quan hệ, tin tưởng sẽ tiếp tục hợp tác với nhà cung cấp trong tương lai. Kết quả hoạt động của chuỗi cung ứng được đo lường dựa trên bốn thành phần (khả năng tin cậy; sự phản hồi; sự nhanh nhẹn và tính chi phí) trong tổng số năm thành phần của mô hình tham chiếu hoạt động chuỗi cung ứng (SCOR).
Đo lường tài sản không được áp dụng do đây là tiêu chí đánh giá kết quả nội bộ trong khi vấn đề nghiên cứu là mối quan hệ liên tổ chức. Tính hiệu quả của việc thực hiện chuỗi cung ứng được xác định bằng cách đánh giá biểu hiện của đối tượng khảo sát với trung bình ngành. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Theo Robert và Christian (2002) sự tin cậy, tài sản chuyên dụng (đặc thù) và độ cảm nhận của người mua về sự phụ thuộc có tác động đến sự phản hồi của chuỗi cung ứng. Kết luận này được rút ra từ khảo sát 500 giám đốc mua hàng của các doanh nghiệp tự động hóa, máy tính, hóa chất, sản phẩm tiêu dùng, điện tử, thiết bị công nghiệp, dược phẩm và thép.
Yếu tố đầu tiên có tác động đến sự phản hồi của chuỗi cung ứng là sự tin cậy, khi mà dạng hợp đồng không chính thức được tôn trọng và sự tin cậy là chắc chắn thì nhà cung cấp thường sẵn lòng đẩy nhanh đơn hàng cho những người mua mà họ biết tiếp tục trung thành với họ và tin cậy cao với họ. Từ đó sự phản hồi của chuỗi cung ứng được cải thiện. Bên cạnh đó, yếu tố nhà cung cấp đầu tư tài sản chuyên dụng (đặc thù) liên quan địa điểm và tài sản đặc thù liên quan vốn con người cũng có tác động tích cực đến mức độ phản hồi của chuỗi cung ứng. Theo tài liệu chương trình giảng dạy kinh tế Fullbright dịch từ Oliver (1985), các bên tham gia vào một giao dịch thương mại được hỗ trợ bởi những đầu tư đáng kể vào các tài sản chuyên dụng cho giao dịch hoạt động một cách hiệu quả trong quan hệ song phương với nhau.
Theo từ điển kinh tế nông nghiệp nông thôn, tính chuyên dụng hay đặc thù của tài sản nghĩa là những tài sản có giá trị phụ thuộc vào hiệu quả của các yếu tố khác và được coi là đặc thù của những yếu tố này. Tính đặc thù của tài sản có thể liên quan đến địa điểm cụ thể (là dạng đầu tư cố định, đặt gần bên nhau để đạt được kinh tế về tồn kho và chi phí vận chuyển), tài sản vật chất (máy móc chuyên dụng), vốn con người (nhân lực có kỹ năng đặc biệt). Những đầu tư này không thể chuyển nhượng và có lợi ích nếu mối quan hệ bị chấm dứt. Nhưng nếu được áp dụng đúng cách những khoản đầu tư từ nhà cung cấp cho phép khả năng tích hợp chặt chẽ hơn, cải thiện dòng chảy thông tin và liên kết giữa các bên trong chuỗi cung ứng nhờ đó tính phản hồi được nâng cao.
Một yếu tố nữa cũng ảnh hưởng đến sự phản hồi của chuỗi cung ứng là độ cảm nhận của người mua về sự phụ thuộc. Nếu gia tăng sự phụ thuộc này làm cho độ phản hồi của chuỗi cung ứng sẽ giảm đi. Ba yếu tố quan trọng tác động đến mức độ cảm nhận sự phụ thuộc là mức độ quan trọng của nguồn cung, sự mở rộng nhóm lợi ích có toàn quyền và sự gia tăng không có lựa chọn thay thế. Trong nghiên cứu đề cập đến trường hợp gia tăng sự phụ thuộc của người mua là khi người mua ít có lựa chọn thay thế, chỉ có ít TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 nhà cung cấp của một hàng hóa quan trọng trong địa phương và nhà cung cấp là bên duy nhất có đủ khả năng cung cấp hàng hóa hay dịch vụ.
Do đó nhà cung cấp có thể khai thác năng lực đàm phán để áp đặt người mua có những điều khoản có lợi hơn cho họ. Chính vì vậy nhà cung cấp có thể không phản ứng nhanh đối với đơn hàng của người mua và thực sự trở nên tự mãn. Theo Sunil và cộng sự (2008), sự hiệu quả của chuỗi cung ứng chịu ảnh hưởng bởi mức độ quản trị cấp cao phù hợp với nhu cầu của chuỗi cung ứng, cam kết của mạng lưới, độ tập trung của quyết định điều hành. Yếu tố đầu tiên là các chiến lược của tổ chức tác động tới quản trị chuỗi cung ứng và nhấn mạnh mức độ quan trọng việc ưu tiên cạnh tranh trong quyết định quản trị cấp cao ví dụ như chiến lược mua hàng từ đó tác động mạnh đến kết quả thực hiện của công ty.
Yếu tố thứ hai là cam kết của mạng lưới, ở đây cam kết là một biến toàn diện đề cập đến các thành viên tổ chức cam kết công việc hiệu quả và mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng đảm bảo thực hiện tốt vị trí của mình và cam kết với tác nhân khác.