Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HIỆN TƯỢNG VIẾT TẮT VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu hiện tượng viết tắt 1. Trên thế giới Viết tắt là một hiện tượng phổ biến trong nhiều thứ tiếng khác nhau trên thế giới - trong đó có tiếng Việt, được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, nhiều chuyên ngành. Xuất phát từ xu hướng cần thể hiện văn bản, lời nói ngắn gọn, đơn giản, nhưng chuyển tải lượng thông tin lớn mà mọi lĩnh vực, mọi chuyên ngành sử dụng ngày càng phổ biến các chữ viết tắt.; đồng thời, điều này làm cho hệ thống các từ viết tắt trở nên vô cùng phong phú và đa dạng nhưng cũng gây ra không ít khó khăn trong đọc - hiểu - nhận dạng văn bản.
Trong nghiên cứu Ngôn ngữ học, hiện tượng chữ viết tắt được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu. Nghiên cứu về hiện tượng chữ viết tắt xuất hiện đầu tiên ở Nga và có rất nhiều các công trình nghiên cứu được xuất bản gắn với tên tuổi của các nhà nghiên cứu như: Lepcoxkaia C. Bàn về vấn đề này, tác giả Lopachin V.V đã nhận định chữ tắt thường được ghép từ những thành tố của từ một cụm từ ngữ ban đầu và ông đưa ra 06 kiểu cấu tạo chữ tắt khác nhau như: - Chữ tắt gồm các phụ âm đầu từ. - Chữ tắt gồm các bộ phận đầu từ.
- Chữ tắt gồm các bộ phận đầu từ kết hợp với các chữ tắt các đầu từ khác. - Chữ tắt gồm các bộ phận đầu từ kết hợp với từ đầy đủ. - Chữ tắt gồm các bộ phận đầu từ kết hợp với danh từ đã đổi cách. - Chữ tắt gồm các bộ phận đầu của từ thứ nhất kết hợp với phần đầu và phần cuối của từ thứ hai hoặc với phần cuối của từ thứ hai.
[dẫn theo 47] 6 Các nhà nghiên cứu ở Mỹ thì lại cho rằng: hiện tượng tắt ngữ (Abbreviation) là một quá trình thái học, dựa trên một số quy tắc chính tả như sau: - Initialism: Quy tắc viết chữ cái đầu. Ví dụ: DC là viết tắt của từ District of Columbus. - Acronysm: Quy tắc tạo từ bằng các chữ cái đầu của từ hoặc rút ngắn từ. Ví dụ điển hình cho hiện tượng này là Prof trong từ Professor (giáo sư) hay từ vet trong từ veterinarian (bác sĩ thú y)… [dẫn theo 47] Như vậy, điểm qua các nghiên cứu của các tác giả, chúng tôi nhận thấy tất cả những nghiên cứu vừa nêu đã khẳng định chữ tắt là hiện tượng được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm tìm hiểu.
Cùng với sự vận động và phát triển của thế giới, hiện tượng viết tắt cũng ngày càng trở nên phổ biến và kéo theo đó là các nghiên cứu ra đời. Ở Việt Nam Hiện tượng viết tắt ở Việt Nam cũng là hiện tượng xuất hiện từ rất sớm. Việc viết tắt một mặt giúp cho việc truyền tải thông tin được nhanh hơn nhưng cũng gây ra không ít những khó khăn trong quá trình giao tiếp. Nhận thấy cần phải nghiên cứu hiện tượng viết tắt trong tiếng Việt, các công trình nghiên cứu về hiện tượng này của các Nhà Ngôn ngữ Việt Nam đã ra đời.
Từ những năm 70 của thế kỷ XX, khi hiện tượng viết tắt được các Nhà nghiên cứu ngôn ngữ quan tâm tìm hiểu. Ban đầu, các công trình nghiên cứu về vấn đề này chưa nhiều và tập trung nghiên cứu hiện tượng viết tắt ở những đặc điểm cấu trúc và chức năng ngôn ngữ của chữ viết tắt trong tiếng Việt. Các nghiên cứu này gắn liền với tên tuổi của các nhà ngôn ngữ học như: Nguyễn Văn Tu, Trịnh Liễn, Nguyễn Kim Thản, Nguyễn Trọng Báu, Nguyễn Đức Dân,. Chẳng hạn: Tác giả Nguyễn Trọng Báu khi nghiên cứu về chữ viết tắt đã chỉ ra: 1/ Về mặt loại hình giữa dạng chữ viết tắt và dạng tắt từ vựng.
Dạng tắt từ vựng được tác giả coi là dạng đơn vị từ ngữ mới với vai trò trọng tâm là để định danh. Chẳng 7 hạn: ASEAN (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á - Association of South East Asian Nations), UNESCO (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc - The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), APEC (Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương, Asia-Pacific Economic Cooperation),…; 2/ Về mặt nguồn gốc, tác giả cũng đã kiến giải: Dạng tắt có nguồn gốc từ ghép các chữ cái đầu âm tiết, mỗi chữ cái đều được âm tiết hoá và thường không dài quá ba chữ cái. Khi đọc, các chữ cái này có thể đọc rời nhau và không cần ghép nối phụ âm hay nguyên âm. Tuy nhiên, điều dễ nhận thấy hạn chế của dạng tắt trên là hiện tượng viết tắt rất đa dạng và không thể chữ cái nào cũng có thể được âm tiết hoá một cách cụ thể.
Cùng quan tâm đến các chữ viết tắt, tác giả Trần Ngọc Thêm lại đi sâu vào việc lí giải các chữ viết tắt có nguồn gốc từ tiếng nước ngoài. Theo tác giả, các chữ viết tắt có nguồn gốc từ tiếng nước ngoài có thể được chia thành hai dạng: 1) từ tắt vay mượn; 2) từ tắt có nguồn gốc vay mượn. Mặc dù lấy hai dạng trên làm căn cứ tìm hiểu nhưng trong quá trình lí giải, ông cũng chỉ ra sự chưa thoả đáng trong cách phân chia này. Từ đó, tác giả nêu hướng giải quyết: Đối với chữ viết tắt đọc theo âm tiết hay đọc theo chữ cái đều thích hợp.
Nhận thấy hệ thống các từ viết tắt trong ngành kinh tế cũng có rất nhiều điều bất cập như hệ thống chữ tắt chưa có những bộ nguyên tắc nhất định và chưa đáp ứng, tác giả Nguyễn Đức Dân dựa trên khía cạnh âm thanh và phân loại chữ viết tắt thành: 1/ Tên tắt không chú ý tới âm; 2/ Tên tắt chú ý tới âm; 3/ Tên tắt nhập âm, cả phụ âm lẫn nguyên âm; 4/ Tên tắt chú ý tới nghĩa. Đồng thời, ông phân loại các chữ viết tắt thành: Tắt nói, tắt viết và tắt nói vừa là tắt viết. Dựa trên hình thức chữ viết, Nguyễn Đức Dân chia chữ viết tắt thành các dạng như sau: 1. Sự tắt liên quan đến một từ (Abbreviation), chẳng hạn: Professor (Giáo sư) chuyển thành Prof ; hour (giờ) chuyển thành h.
Viết tắt sử dụng các chữ cái đầu tiên của mỗi từ hoặc mỗi tiếng, chẳng hạn: UBND (Uỷ ban Nhân dân), TP (thành phố),…; 3. Giữ lại phần đầu hoặc âm tiết có mỗi 8 từ trong cụm từ. Với cách thức phân loại như trên, tác giả đã có sự phân loại hiện tượng viết tắt cả dạng âm và dạng chữ. Tuy nhiên, chúng tôi cũng nhận thấy rằng, có rất nhiều trường hợp viết tắt trong xã hội không tuân theo các quy luật này, chẳng hạn: gỌi Là Sĩ dZiỆn ĐiẸn tỬ đẤy (gọi là sĩ điện tử đấy); FảI LuN LuN Cố gẮg (Phải luôn luôn cố gắng);… Cũng bàn về chữ viết tắt, hai tác giả Như Ý và Mai Xuân Huy đã dành sự quan tâm cho việc tìm hiểu chữ viết tắt nước ngoài và Việt Nam với công trình “Chữ viết tắt nước ngoài và Việt Nam” [72].
Trong công trình này, các tác giả thu thập số lượng khoảng 6000 chữ viết tắt thông dụng nhất, tương đối ổn định và thuộc nhiều ngôn ngữ ở phạm vi là các cơ quan, đơn vị, tổ chức, đoàn thể trong các lĩnh vực văn hóa, khoa học kỹ thuật, giáo dục, nghệ thuật, quân sự, y tế… Đặc biệt, công trình “Từ điển viết tắt chữ các tổ chức kinh tế - xã hội Việt Nam”, tác giả Nguyễn Như Ý là người đầu tiên mã hoá hệ thống các chữ viết tắt của các tổ chức xã hội Việt Nam. Trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, các tác giả Vũ Kim Bảng, Nguyễn Đức Tồn trong công trình “Những vấn đề thời sự của chuẩn hóa tiếng Việt”, đã dành sự quan tâm về vấn đề chuẩn hoá tên tắt các tổ chức kinh tế và cơ quan, các tổ chức Chính phủ và phi Chính phủ tại Việt Nam trong chương 3. Cụ thể: Các tác giả tìm hiểu những tên tắt của các tổ chức kinh tế Việt Nam thuộc lĩnh vực công nghiệp về ba phương diện như: Độ dài của tên tắt, cấu tạo của tên tắt, nguồn gốc của tên tắt. Kết quả nghiên cứu của công trình là các tác giả đã thống kê được khá đầy đủ và tiến hành phân loại tương đối tỉ mỉ các hiện tượng viết tắt mà đề tài quan tâm.
Quan tâm đến vấn đề nghiên cứu về đặc điểm hình thái và ngữ nghĩa của tên tắt các cơ quan xuất nhập khẩu Việt Nam có thể kể đến nghiên cứu của các tác giả Mai Xuân Huy và Nguyễn Hoài. Dựa trên kết quả thu thập và phân loại tư liệu, tác giả đã chỉ ra: Tên viết tắt của các cơ quan không nhất thiết phải dựa theo các thành tố cấu tạo nên tên đầy đủ. 9 Quan tâm nghiên cứu, lí giải về con đường hình thành, đặc điểm cấu trúc và hành chức của chữ tắt trong tiếng Việt, tác giả Nguyễn Hoàng Thanh đã có những lí giải cặn kẽ trong công trình luận án Tiến sĩ: “Bước đầu khảo sát con đường hình thành, đặc điểm cấu trúc và hành chức của chữ tắt trong tiếng Việt” [47]. Tác giả đã đề cập đến ba vấn đề cơ bản của chữ tắt trong tiếng Việt là: 1/ Những con đường hình thành và phát triển chữ tắt trong tiếng Việt; 2/ Đặc điểm cấu trúc chữ tắt tiếng Việt; 3/ Đặc điểm hành chức chữ tắt tiếng Việt và vấn đề chuẩn hoá chữ tắt.
Ngoài ra, còn có một số luận văn nghiên cứu về vấn đề này như: tác giả Nguyễn Văn Quý với Nghiên cứu các phương pháp chuẩn hoá chữ viết tắt trong văn bản tiếng Việt; Nguyễn Tuấn Anh với Tìm hiểu hiện tượng viết tắt trên báo Nhân Dân;… Cùng tìm hiểu về viết tắt, tác giả Phạm Thị Thanh trong Đề tài nghiên cứu khoa học “Tìm hiểu tình hình viết tắt khi ghi bài của sinh viên trường Đại học sư phạm Thái Nguyên” [48] quan tâm tìm hiểu tình hình viết tắt của một nhóm đối tượng là sinh viên và trong phạm vi ghi chép bài. Xét về hình thức của văn bản tư liệu thì đây là công trình nghiên cứu chữ viết tắt trên văn bản cá nhân, không có tính quy phạm. Đồng thời, đây là kiểu văn bản mang tính chất vừa ghi nguyên văn (lời giảng) của giảng viên và theo lối viết cá nhân.