Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận của việc thành lập hành lang đa dạng sinh học nhằm thích ứng và giảm nhẹ với biến đổi khí hậu 1. Hành lang đa dạng sinh học là gì? Cho tới nay có rất nhiều định nghĩa liên quan đến hành lang đa dạng sinh học. Dưới đây là một số định nghĩa thường gặp về hành lang đa dạng sinh học: Theo quan điểm trước đây hành lang đa dạng sinh học được hiểu là các con đường giúp tăng cường tốc độ phát tán của sinh vật giữa các vùng (Perault and Lomolino, 2000).
Walker and Craighead (1997) định nghĩa hành lang là không gian giúp các loài động vật có phân bố rộng có thể di chuyển, các loài thực vật có thể phát tán và quá trinh trao đổi vật chất di truyền có thể diễn ra, nơi các quần thể có thể di chuyển đối phó với sư biến đổi của môi trường, các thảm họa tự nhiên và các loài bị đe dọa có thể được bổ sung từ các khu vực khác. Theo Sole and Gilpin (1991) hành lang là các nhân tố cảnh quan kết nối các sinh cảnh tự nhiên bị chia cắt và có chức năng tạo điều kiện thuận lợi cho sự di chuyển của các loài sinh vật. Anderson (2006) đưa ra khái niệm về hành lang như sau: Hành lang là không gian kết nối giữa các loài, các hệ sinh thái và các quá trình sinh thái được duy trì và phục hồi ở các quy mô khác nhau. Tác giả cũng cho rằng hành lang là một công cụ quan trọng trong tiếp cận bảo tồn ở quy mô lớn.
Tầm quan trọng của việc thành lập hành lang đa dạng sinh học Suy thoái đa dạng sinh học đã và đang diễn ra trên toàn cầu với một tốc độ và quy mô chưa từng thấy. Tự năm 1945 đến 1990, khoảng 20 triệu km2 – hoặc gần 17% của thảm thực vật trên trái đất bị suy thoái (WRI 1992: 112). Mất sinh cảnh và sự chia cắt sinh cảnh là những mối đe dọa chính tới đa dạng sinh học (Anderson & Jenkins, 2006; IUCN, 2006) và gây ra bởi nhiều nguyên nhân khác nhau. Với sự mở rộng của hoạt động sản xuất nông nghiệp, phát triển cơ sở hạ tầng, đô thị hóa, chặt 4 rừng và khai thác mỏ, sinh cảnh tự nhiên đang bị thu hẹp lại tới mức bị cô lập như những hòn đảo bị bao bọc xung quanh bởi các cảnh quan đã bị tác động khác.
Người ta ước tính rằng khai thác gỗ và chuyển đổi sinh cảnh đã làm độ che phủ của rừng trên toàn thế giới giảm ít nhất 20%, và một vài hệ sinh thái rừng – như rừng nhiệt đới khô - đã hầu như biến mất (UNDP/UNEP/World Bank/WRI 2000). Bên cạnh đó biến đổi khí hậu cũng đang làm gia tăng mức độ chia cắt sinh cảnh và ảnh hưởng của chia cắt sinh cảnh và tăng mối nguy hiểm tới cả khu hệ động và thực vật. Hơn một nửa rặng san hô của thế giới đang bị đe dọa nặng nề từ việc khai thác cá mang tính hủy diệt, ô nhiễm và sự nóng lên của trái đất (Hughes và cs. Chia cắt sinh cảnh được xem như là một sự chuyển đổi trên diện rộng mà ở đó các vùng sinh cảnh liên tục nhau được chuyển thành những mảnh nhỏ hơn và bị chia cắt nhau, quá trình này sẽ hạn chế mối liên hệ giữa các quần thể động, thực vật trên một vùng rộng lớn.
Các loài có kích thước quần thể nhỏ và bị cô lập sẽ dễ bị tuyệt chủng gây ra bởi các yếu tố như thoái hóa do giao phối gần hoặc biến động của môi trường. Chia cắt sinh cảnh có thể dẫn tới các hậu quả sau: Tiêu diệt hoặc suy giảm nghiêm trọng quần thể của những loài sinh vật kích thước lớn và phân bố rộng, bao gồm nhiều loài thú ăn thịt điển hình; Thay đổi cấu trúc của toàn bộ quần xã sinh học; Sự biến mất hoặc suy thoái của các sinh cảnh còn lại thông qua ảnh hưởng của các hiệu ứng biên như là thay đổi vi khí hậu hoặc sự xâm nhập của các loài xâm lấn; Phá vỡ các chu trình sinh thái quan trọng của hệ sinh thái như là loài thụ phấn, phát tán hạt, tương tác giữa vật săn mồi và con mồi và chu trình dinh dưỡng. Mặc dù các khu bảo tồn hiện nay vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học, tuy nhiên đã có một sự nhận thức ngày càng rộng rãi rằng bản thân những khu bảo tồn này là không đủ để đảm bảo cho chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học lâu dài. Nhiều loài (đặc biệt là loài phân bố rộng) sống trong những vùng chia cắt và có diện tích quá nhỏ.
Chia cắt sinh cảnh đã hạn chế chúng trong quá 5 trình tìm đủ thức ăn, nước, bạn đời hoặc lẩn trốn kẻ thù. Khi những sinh cảnh này tiếp tục bị suy thoái, chia cắt và cô lập hơn, tỷ lệ tuyệt chủng tại đó ngày càng gia tăng nhanh hơn và khả năng bị tuyệt chủng bởi thiên tai và cận huyết cũng ngày càng cao hơn. Các hành lang đa dạng sinh học giữa các khu bảo tồn cung cấp một giải pháp nhằm cải thiện sự kết nối giữa các sinh cảnh. Các hành lang tạo ra không gian để liên kết giữa các khu bảo tồn, cho phép các loài thực vật và động vật phát tán, di cư và thích ứng với những áp lực của biến đổi khí hậu và thay đổi điều kiện sinh cảnh.
Do vậy, những hành lang này có thể góp phần ổn định cấu trúc hệ sinh thái thông qua việc bảo tồn các dòng năng lượng và các chu trình tương tác phức tạp của các hệ sinh thái. Hành lang có thể bao gồm các khu vực thuộc quản lý của tư nhân cũng như của cộng đồng. Các loại hình hành lang đa dạng sinh học Cho tới nay, trên thế giới có rất nhiều các loại hình hành lang đa dạng sinh học như hành lang sinh cảnh, hành lang di chuyển, hành lang sinh thái, hành lang sinh học, mạng lưới hành lang. Tuy nhiên, hiện nay hầu hết các tác giả đều cho rằng có 3 loại hành lang đa dạng sinh học chính đó là hành lang dải (Linear corridor), hành lang không liên tục (stepping stones corridor) và hành lang cảnh quan (landscape corridor) (Anderson & Jenkins, 2006).
Sự khác nhau về các loại hình hành lang đa dạng sinh học có thể do mục đích, hình dạng và quy mô không gian của việc thiết lập hành lang đó.1: Các kiểu hành lang đa dạng sinh học (Source: Connectivity Conservation: International Experience in Planning, Establishment and Management of Biodiversity Corridors) 1. Vai trò và lợi ích của hành lang đa dạng sinh học Hành lang đa dạng sinh học có vai trò quan trọng trong chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học với tầm nhìn lâu dài. Các hành lang là một nhân tố cảnh quan đóng vai trò quan trọng trong kết nối. Việc thiết lập hành lang đa dạng sinh học giữa các khu bảo tồn là một cách để cải thiện kết nối giữa các sinh cảnh.
Hành lang tạo ra không gian kết nối các khu bảo tồn với nhau, cho phép các loài động thực vật phát tán và di chuyển, thích ứng với áp lực biến đổi khí hậu và điều kiện môi trường sống. Do đó, hành lang có thể nâng cao vai trò của hệ sinh thái thông qua việc bảo vệ các dòng năng lượng và các quá trình sinh thái. Ngoài ra, hành lang đa dạng sinh học còn có một số lợi ích sau: 7 Đối với đa dạng sinh học - Là không gian hỗ trợ cho hoạt động di cư hoặc dịch chuyển vùng phân bố nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu. - Duy trì hoặc nâng cao tính đa dạng sinh học - Tái thiết lập các quần thể sinh vật sau khi đã tuyệt chủng ở một số khu vực - Hình thành và phát triển các tập đoàn sinh vật trên những sinh cảnh mới hoặc sinh cảnh được khôi phục lại - Giảm sự suy thoái do giao phối gần trong quần thể có kích thước nhỏ Đối với nông, lâm nghiệp - Hàng rào chắn gió cho mùa màng, đồng cỏ và vật nuôi - Làm giảm sự suy thoái đất bởi gió và nước - Là nơi cung cấp các sản phẩm từ rừng (gỗ, củi, hoa quả, hạt, nhựa mủ, v.) - Giảm tác động của sóng biển lên hệ thống đê điều và hoạt động kinh tế ven biển.
- Kho chứa cac bon từ đó góp phần giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Đối với tài nguyên nước - Duy trì chất lượng nguồn tài nguyên nước ngầm - Kiểm soát và giảm thiểu lụt bão Đối với giải trí, thẩm mỹ - Nghiên cứu tự nhiên và giáo dục môi trường - Dã ngoại 1. Phương pháp tiếp cận và thiết kế hành lang ĐDSH Không có một công thức chung nào cho việc thiết kế các hành lang sinh học. Thiết kế hành lang rất cụ thể đối với yêu cầu của từng loài, sinh cảnh, các hệ sinh thái và các quá trình sinh thái liên quan (Friend, 1991; De-binski and Holt, 2000).
Hơn nữa, thiết kế không chỉ tính đến các yếu tố vật lý, sinh thái của hành lang mà còn các yếu tố kinh tế-xã hội và chính trị xã hội có ảnh hưởng tới việc triển khai xây dựng hành lang (Newmark, 1993; Kaiser, 2001). Trong thiết kế hành lang cần 8 xem xét phương pháp tiếp cận của các nhà khoa học và bảo tồn và xác định các nguyên lý, các bước khuyến nghị cho quá trình thiết kế. Trong thiết kế hành lang, một điều quan trọng cần ghi nhớ là hành lang có thể không phải luôn luôn là chiến lược thích hợp nhất cho việc bảo tồn đa dạng sinh học. Trong khi hành lang là một công cụ hữu ích cho việc phục hồi kết nối và mở rộng phạm vi bảo tồn hiệu quả, người thực hiện phải đánh giá giá trị của chúng dựa vào bối cảnh và mục tiêu của các nỗ lực bảo tồn.
Bối cảnh của hành lang Thiết kế hành lang phụ thuộc nhiều vào tính toàn vẹn của cảnh quan. Tại những vùng cảnh quan bị tác động mạnh, thiết kế nên tập trung (ít nhất là ban đầu) liên kết các mảnh sinh cảnh, xây dựng quy mô nhỏ, hành lang dải từ đầu. Mặt khác, ở những nơi cảnh quan chưa bị tác động thiết kế liên quan đến việc bảo vệ ma trận sinh cảnh chiếm ưu thế hơn. Mỗi phương pháp tiếp cận sẽ liên quan đến một trong ba loại hình hành lang chính: hành lang cảnh quan, hành lang dải và hành lang không liên tục.
Với hành lang cảnh quan dường như thích hợp ở những nơi cảnh quan ít bị tác động và có thể duy trì kết nối trên khu vực rộng.