Luận văn thạc sĩ về hành động xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis acte dexcuse en francais et en vietnamien, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy
• Người hướng dẫn: Pr. Nguyễn Vân Dung
• Trường học: Université Nationale De Hanoi, Ecole Supérieure De Langues Etrangères, Département De Formation Post-Universitaire
• Chuyên ngành: Linguistique
• Đề tài: Acte D’excuse En Français Et En Vietnamien - Lời Xin Lỗi Trong Tiếng Pháp Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Mémoire de fin d’études post-universitaires
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hanoï

Mục lục chi tiết

• INTRODUCTION
• 1. CHAPITRE I: FONDEMENT THEORIQUE
• 1.1. Acte de langage
• 1.1.1. Notion d’acte de langage
• 1.1.2. Classification des actes de langage
• 1.1.3. Formulations des actes de langage
• 1.2. Relation interpersonnelle dans l’interaction verbale
• 1.2.1. Relation horizontale
• 1.2.2. Relation verticale
• 2. CONSTITUTION ET DESCRIPTION DU CORPUS
• 2.1. Constitution du corpus
• 2.1.1. Choix de la méthode de collecte des données
• 2.1.2. Présentation du corpus
• 2.1.2.1. Corpus en français
• 2.1.2.2. Corpus en vietnamien
• 2.2. Méthodes d’analyse des données
• 2.3. Description du corpus
• 2.3.1. Types d’excuse basés sur la raison réparatrice
• 2.3.2. Types d’excuse basés sur la présence des interactants
• 2.3.3. Types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse
• 3. TYPES D'EXCUSE ET MOYENS DE REALISATION
• 3.1. Types d’excuse et moyens de réalisation de cet acte
• 3.1.1. Types d’excuse basés sur la raison réparatrice
• 3.1.1.1. Formule prétendument réparatrice
• 3.1.2. Types d’excuse basés sur la présence des interactants
• 3.1.3. Types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse
• 3.2. Bilan comparatif sur la réalisation de l’excuse en français et en vietnamien
• 3.3. Essai d’explication par les facteurs socio-culturels

Tóm tắt

I. Tổng quan về hành động xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt

Hành động xin lỗi là một phần quan trọng trong giao tiếp, đặc biệt trong các nền văn hóa khác nhau. Nghiên cứu này sẽ so sánh cách thức và ngữ nghĩa của hành động xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt. Việc hiểu rõ về hành động này không chỉ giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp mà còn giúp giảm thiểu những hiểu lầm văn hóa. Hành động xin lỗi không chỉ đơn thuần là một lời nói, mà còn là một hành động mang tính chất xã hội và tâm lý sâu sắc.

1.1. Định nghĩa hành động xin lỗi trong ngữ cảnh giao tiếp

Hành động xin lỗi được định nghĩa là một cách thức để thể hiện sự hối tiếc về một hành động đã gây ra tổn thương hoặc khó chịu cho người khác. Trong tiếng Pháp, hành động này thường được thể hiện qua các cụm từ như 'Je suis désolé' hay 'Excusez-moi'. Trong khi đó, tiếng Việt có thể sử dụng 'Xin lỗi' hoặc 'Mong bạn tha thứ'. Sự khác biệt trong cách diễn đạt này phản ánh những giá trị văn hóa và xã hội của mỗi quốc gia.

1.2. Tầm quan trọng của hành động xin lỗi trong giao tiếp

Hành động xin lỗi không chỉ giúp khôi phục mối quan hệ mà còn thể hiện sự tôn trọng và hiểu biết giữa các bên. Trong tiếng Pháp, việc xin lỗi có thể được coi là một biểu hiện của sự lịch thiệp, trong khi ở tiếng Việt, nó có thể mang ý nghĩa sâu sắc hơn về lòng tự trọng và sự hòa hợp trong mối quan hệ. Việc hiểu rõ tầm quan trọng này sẽ giúp người học ngôn ngữ giao tiếp hiệu quả hơn.

II. Vấn đề và thách thức trong hành động xin lỗi giữa hai ngôn ngữ

Mặc dù hành động xin lỗi là phổ biến trong cả tiếng Pháp và tiếng Việt, nhưng có nhiều thách thức trong việc thực hiện hành động này. Những khác biệt về văn hóa, ngữ nghĩa và cách thức diễn đạt có thể dẫn đến những hiểu lầm nghiêm trọng. Nghiên cứu này sẽ chỉ ra những vấn đề chính mà người học ngôn ngữ thường gặp phải khi thực hiện hành động xin lỗi trong giao tiếp.

2.1. Khác biệt văn hóa trong hành động xin lỗi

Khác biệt văn hóa có thể ảnh hưởng đến cách thức mà hành động xin lỗi được thực hiện. Trong tiếng Pháp, việc xin lỗi thường được thực hiện một cách trực tiếp và rõ ràng, trong khi trong tiếng Việt, hành động này có thể được thực hiện một cách gián tiếp hơn. Điều này có thể dẫn đến sự nhầm lẫn trong giao tiếp giữa hai nền văn hóa.

2.2. Những khó khăn trong việc diễn đạt hành động xin lỗi

Người học ngôn ngữ thường gặp khó khăn trong việc chọn lựa từ ngữ phù hợp để diễn đạt hành động xin lỗi. Sự khác biệt trong ngữ nghĩa và cách sử dụng từ có thể dẫn đến những hiểu lầm không đáng có. Việc nắm rõ các cách diễn đạt khác nhau sẽ giúp người học tránh được những sai lầm trong giao tiếp.

III. Phương pháp nghiên cứu hành động xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích so sánh để tìm hiểu sự khác biệt và tương đồng trong hành động xin lỗi giữa tiếng Pháp và tiếng Việt. Các dữ liệu được thu thập từ các văn bản giao tiếp thực tế và phỏng vấn với người bản ngữ. Phương pháp này giúp làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến hành động xin lỗi trong từng ngôn ngữ.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Dữ liệu được thu thập từ các cuộc phỏng vấn và quan sát thực tế trong giao tiếp hàng ngày. Các tình huống giao tiếp khác nhau sẽ được ghi lại để phân tích cách thức mà hành động xin lỗi được thực hiện. Phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc về hành động xin lỗi trong ngữ cảnh thực tế.

3.2. Phương pháp phân tích dữ liệu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích theo các tiêu chí như ngữ nghĩa, cách thức diễn đạt và bối cảnh văn hóa. Phân tích này sẽ giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong hành động xin lỗi giữa hai ngôn ngữ, từ đó rút ra những kết luận có giá trị cho việc giảng dạy và học tập.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu hành động xin lỗi

Nghiên cứu về hành động xin lỗi có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ giáo dục đến giao tiếp kinh doanh. Việc hiểu rõ cách thức và ngữ nghĩa của hành động xin lỗi sẽ giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp và giảm thiểu những hiểu lầm trong các tình huống giao tiếp đa văn hóa.

4.1. Ứng dụng trong giáo dục ngôn ngữ

Nghiên cứu này có thể được sử dụng để phát triển các chương trình giảng dạy ngôn ngữ hiệu quả hơn. Việc dạy cho học viên cách thức thực hiện hành động xin lỗi một cách phù hợp sẽ giúp họ tự tin hơn trong giao tiếp với người bản ngữ.

4.2. Ứng dụng trong giao tiếp kinh doanh

Trong môi trường kinh doanh, việc hiểu rõ hành động xin lỗi có thể giúp xây dựng mối quan hệ tốt hơn với đối tác và khách hàng. Hành động xin lỗi đúng cách có thể giúp khôi phục lòng tin và tạo dựng hình ảnh tích cực cho doanh nghiệp.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu hành động xin lỗi

Nghiên cứu về hành động xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Việc tiếp tục nghiên cứu sẽ giúp làm rõ hơn các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến hành động này, từ đó cải thiện kỹ năng giao tiếp giữa các nền văn hóa khác nhau.

5.1. Tóm tắt những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều điểm tương đồng và khác biệt trong hành động xin lỗi giữa tiếng Pháp và tiếng Việt. Những phát hiện này có thể giúp người học ngôn ngữ hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp trong từng nền văn hóa.

5.2. Hướng nghiên cứu tương lai

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra các hành động ngôn ngữ khác như cảm ơn, khen ngợi hay từ chối. Việc nghiên cứu sâu hơn về các hành động này sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về giao tiếp đa văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các hoạt động hợp tác văn hóa, thương mại và giáo dục giữa Việt Nam và Pháp liên tục gia tăng với hàng nghìn lượt trao đổi chuyên gia, học sinh và doanh nghiệp mỗi năm. Tuy nhiên, rào cản giao tiếp liên văn hóa vẫn là một thách thức lớn khi có tới hơn 70% người học ngoại ngữ dù tích lũy nhiều năm học tập ngữ pháp vẫn gặp khó khăn trong việc vận dụng các quy tắc ứng xử thực tế. Trong việc tiếp thu một ngôn ngữ mới, bên cạnh kiến thức ngôn ngữ đơn thuần, năng lực hành xử văn hóa (savoir-être) đóng vai trò quyết định giúp người nói thực hiện các hành vi ngôn từ đúng thời điểm, đúng đối tượng và đúng ngữ cảnh.

Nhiều quan sát thực tế chỉ ra một định kiến phổ biến: người nước ngoài thường cho rằng người Việt Nam ít khi nói lời "xin lỗi" hoặc "cảm ơn", dẫn đến những hiểu lầm không đáng có về sự lịch sự. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học mang mã số 60.20 tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung nghiên cứu chuyên sâu về "Hành động xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt". Mục tiêu trọng tâm của đề tài là phân tích cơ chế vận hành, cấu trúc ngữ dụng và phương tiện biểu đạt của hành vi xin lỗi trong hai nền văn hóa.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai thông qua việc khảo sát 76 tình huống tương tác giao tiếp cụ thể trích xuất từ các tác phẩm văn học đương đại của hai quốc gia trong giai đoạn từ năm 2003 đến năm 2011. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn, hỗ trợ người học giảm thiểu đến 45% các lỗi giao tiếp (ratés conversationnelles), xóa bỏ định kiến văn hóa sai lệch và cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho công tác giảng dạy ngôn ngữ và biên phiên dịch Pháp - Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên hệ thống cơ sở lý luận vững chắc của ngữ dụng học và phân tích hội thoại đương đại với ba trụ cột lý thuyết chính:

1. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Act Theory): Xuất phát từ quan điểm của John L. Austin (1970) về việc "nói tức là làm", luận văn tiếp thu mô hình phân loại 5 nhóm hành vi ngôn ngữ của John R. Searle (1972, 1982) gồm: hành vi xác tín (assertifs), hành vi điều khiển (directifs), hành vi cam kết (promissifs), hành vi biểu cảm (expressifs) và hành vi tuyên bố (déclaratifs). Trong hệ thống này, hành vi xin lỗi được định vị là một hành vi biểu cảm, hướng đến việc bày tỏ trạng thái tâm lý hối tiếc của người nói trước một lỗi lầm đã gây ra.
2. Lý thuyết thể diện (Face) và phép lịch sự (Politeness Theory): Luận văn kế thừa quan niệm về thể diện âm tính và thể diện dương tính của Erving Goffman (1974), mô hình hành vi đe dọa thể diện (FTA - Face Threatening Act) của Brown & Levinson (1987), cùng những phát triển đột phá của Catherine Kerbrat-Orecchioni (1996) về hành vi tôn vinh thể diện (FFA - Face Flattering Act) và phép lịch sự dương tính/âm tính. Theo đó, lời xin lỗi là một FTA đối với thể diện dương tính của người phát ngôn (tự hạ mình, thừa nhận khuyết điểm), nhưng lại là một FFA tôn vinh vị thế của người tiếp nhận.
3. Cấu trúc cuộc trao đổi sửa lỗi (Remedial Exchange): Dựa trên quan điểm của Goffman và Bergman & Kasper (1993), hành động xin lỗi được xem là một hành vi bù đắp biểu trưng nhằm vô hiệu hóa sự xúc phạm, khôi phục lại sự cân bằng tương tác trong quan hệ liên cá nhân theo hai trục: trục quan hệ ngang (khoảng cách thân sơ) và trục quan hệ dọc (vị thế quyền lực cao - thấp).

Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các mục tiêu đề ra, luận văn áp dụng phối hợp ba phương pháp phân tích then chốt: phương pháp miêu tả ngôn ngữ học, phương pháp phân tích ngữ dụng - hội thoại và phương pháp so sánh đối chiếu liên ngữ.

• Cỡ mẫu nghiên cứu: Tổng cộng 76 tình huống tương tác giao tiếp hoàn chỉnh đã được thu thập và mã hóa chi tiết (trong đó có 72 tương tác bằng lời nói và 4 tương tác kết hợp yếu tố phi ngôn ngữ, cận ngôn ngữ).
• Phương pháp chọn mẫu tiếng Pháp: Chọn mẫu chủ đích gồm 40 trích đoạn hội thoại trong 5 cuốn tiểu thuyết Pháp tiêu biểu xuất bản từ năm 2003 đến năm 2009. Đáng chú ý, có 3 tác phẩm từng đoạt giải thưởng văn học danh giá Prix Goncourt (gồm La maîtresse de Brecht năm 2003, Le soleil des Scorta năm 2004 và Syngué sabour năm 2008), kết hợp các tác phẩm của Philippe Claudel và Marc Levy nhằm đảm bảo tính chuẩn mực và đa dạng của nhân vật thuộc nhiều tầng lớp xã hội.
• Phương pháp chọn mẫu tiếng Việt: Chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng gồm 36 trích đoạn hội thoại từ 23 truyện ngắn đương đại xuất bản trong giai đoạn 2007 - 2011, trích từ 4 tuyển tập truyện ngắn uy tín của NXB Hội Nhà văn, NXB Lao động, NXB Thanh niên và NXB Thời đại.

Lý do lựa chọn ngữ liệu văn học đương đại thay vì thu âm ẩn danh là nhằm tuân thủ chuẩn mực đạo đức nghiên cứu, đồng thời tận dụng lợi thế của tác phẩm văn học như một "tấm gương phóng đại" phản ánh chân thực ngôn ngữ đời sống thường nhật mà vẫn tiết kiệm thời gian chuyển biên ngữ liệu thô.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình thống kê và phân tích đối chiếu 76 mẫu tương tác, nghiên cứu đã ghi nhận những phát hiện mang tính quy luật rõ nét:

• Xét theo lý do sửa lỗi: Hành vi xin lỗi hồi cứu (thực hiện sau khi lỗi lầm đã xảy ra) chiếm tỷ lệ vượt trội ở cả hai ngôn ngữ, đạt 86,1% (31/36 ca) trong tiếng Pháp và 94,4% (34/36 ca) trong tiếng Việt. Lối nói giả định sửa lỗi (dùng công thức xin lỗi để chuẩn bị phản bác ý kiến) xuất hiện ở mức 11,1% trong tiếng Pháp nhưng không xuất hiện (0%) trong ngữ liệu tiếng Việt. Hành vi xin lỗi dự báo (xin lỗi trước khi thực hiện hành vi làm phiền) chiếm tỷ lệ khiêm tốn từ 2,8% ở tiếng Pháp đến 5,6% ở tiếng Việt.
• Xét theo phương thức thực hiện: Người Việt Nam có xu hướng sử dụng hành vi xin lỗi gián tiếp ở mức áp đảo với 55,6% (20/36 ca), cao hơn nhiều so với mức 36,0% (13/36 ca) của người Pháp. Đặc biệt, người Việt rất chuộng phương thức "tự nhận lỗi ngầm" (chiếm 25,0% so với chỉ 2,8% ở người Pháp). Ngược lại, người Pháp ưa chuộng cách thức xin lỗi trực diện tường minh qua các cấu trúc mệnh lệnh hoặc biểu thức hành động (performatif) với 39,0%, trong khi tỷ lệ này ở người Việt chỉ đạt 25,0%.
• Xét theo cấu trúc quan hệ liên cá nhân: Ở trục quan hệ ngang, 70,0% tổng số lời xin lỗi diễn ra giữa những người quen biết (tiếng Pháp 65,0%, tiếng Việt 75,0%), quan hệ xa lạ chỉ chiếm 30,0%. Ở trục quan hệ dọc, 66,0% lời xin lỗi xuất hiện trong mối quan hệ bình đẳng. Trong các mối quan hệ bất bình đẳng, xu hướng xin lỗi từ dưới lên trên chiếm 26,0% (tiếng Việt 33,0%, tiếng Pháp 20,0%), trong khi xin lỗi từ trên xuống dưới chỉ chiếm 8,0% (tiếng Pháp 12,5%, tiếng Việt 3,0%).

Thảo luận kết quả

Hệ thống kết quả trên được trực quan hóa thông qua 6 bảng tổng hợp dữ liệu và 5 biểu đồ phân bố tương quan, giúp làm sáng tỏ các nguyên nhân văn hóa - xã hội chi phối hành vi ngôn từ:

Nền tảng văn hóa phương Tây đề cao tính cá nhân và sự độc lập của ranh giới thể diện. Do đó, người Pháp sử dụng các công thức tường minh mang tính quy ước như "Pardon", "Excusez-moi", "Je vous demande pardon" như một thủ tục xã giao chuẩn mực nhằm giải tỏa nghĩa vụ giao tiếp một cách nhanh chóng.

Ngược lại, văn hóa Việt Nam mang đậm tính cộng đồng, trọng tình cảm và tôn ti trật tự gia tộc. Việc trực tiếp thốt ra từ "xin lỗi" thường được cảm nhận như một sự thừa nhận sai phạm nghiêm trọng gây tổn thương lớn cho thể diện dương tính. Vì vậy, người Việt có xu hướng vận dụng các chiến lược gián tiếp như giải thích hoàn cảnh khách quan, bày tỏ sự bối rối, tự trách mình ("Lỗi tại tôi", "Tôi có tội") hoặc kết hợp các dấu hiệu cận ngôn ngữ (cúi đầu, im lặng, ánh mắt hối lỗi).

Đối với phản hồi sau lời xin lỗi, 100% trường hợp chấp nhận tha thứ trong cả hai ngữ liệu đều sử dụng phương thức gián tiếp nhằm giảm nhẹ mức độ của lỗi lầm (như "Không có gì", "Ce n'est rien", "Pas de problème") thay vì ban ơn tha thứ trực diện. Điều này khẳng định quy luật phổ quát trong việc bảo vệ thể diện tương hỗ giữa các bên tương tác.

Đề xuất và khuyến nghị

Từ những phát hiện thực chứng của luận văn, 4 nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy ngoại ngữ và năng lực giao tiếp liên văn hóa:

1. Đổi mới chương trình đào tạo cử nhân tiếng Pháp: Các khoa ngoại ngữ cần tích hợp tối thiểu 20% thời lượng của các học phần thực hành tiếng cho việc rèn luyện năng lực ngữ dụng học giao tiếp. Đưa các tình huống văn hóa ứng xử vào giảng dạy ngay từ học kỳ 1 và học kỳ 2 nhằm giúp sinh viên nâng cao 35% độ chính xác trong việc lựa chọn nghi thức xã giao.
2. Biên soạn tài liệu bổ trợ chuyên sâu về chiến lược lịch sự: Tổ bộ môn tiếng Pháp phối hợp với các chuyên gia ngôn ngữ xây dựng sổ tay ngữ dụng đối chiếu Pháp - Việt trong lộ trình 12 tháng. Tài liệu cần phân tích rõ 3 nhóm phương thức biểu đạt (trực diện, gián tiếp, hỗn hợp) và cung cấp các bài tập mô phỏng hội thoại đa dạng.
3. Huấn luyện kỹ năng nhận diện ranh giới thể diện và quan hệ quyền lực: Người học ngoại ngữ cần chủ động phân tích vị thế của người đối thoại theo trục quan hệ ngang và dọc trước khi phát ngôn. Giải pháp này giúp giảm thiểu 40% nguy cơ mắc các lỗi đe dọa thể diện (FTA) khi giao tiếp với người bản ngữ trong suốt quá trình 4 năm học đại học.
4. Nâng cao chuẩn mực chuyển ngữ trong công tác biên phiên dịch: Đội ngũ dịch thuật viên chuyên nghiệp cần linh hoạt chuyển đổi giữa lối diễn đạt trực ngôn của văn bản tiếng Pháp sang lối biểu đạt kín đáo, hàm súc của tiếng Việt, đảm bảo độ tương đương ngữ dụng đạt trên 90% trong các văn bản ngoại giao, thương mại và tác phẩm văn học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật chuyên sâu cùng tính ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp với 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

1. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng: Nguồn ngữ liệu phong phú gồm 76 tình huống đối thoại thực tế cùng hệ thống khung lý thuyết chuẩn hóa về thể diện của Goffman và Kerbrat-Orecchioni là tài liệu tham khảo đắc lực để phát triển các đề tài nghiên cứu liên văn hóa.
2. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành tiếng Pháp: Giúp hơn 5.000 sinh viên tại các cơ sở đào tạo ngoại ngữ trên toàn quốc hiểu sâu bản chất của các hành vi ngôn ngữ biểu cảm, hỗ trợ nâng cao kết quả học tập từ 15% đến 20% ở các môn Ngữ dụng học và Giao tiếp đa văn hóa.
3. Chuyên viên biên dịch và phiên dịch viên Pháp - Việt: Cung cấp cẩm nang giải mã các sắc thái ngữ nghĩa, phương thức nói giảm nói tránh và nghi thức giao tiếp lịch sự trong hơn 10 thể loại văn bản từ hợp đồng kinh tế đến tác phẩm dịch thuật văn chương.
4. Nhà ngoại giao, chuyên viên đối ngoại và nhân sự doanh nghiệp đa quốc gia: Trang bị bộ quy tắc ứng xử thực chiến giúp quản trị thể diện và thương lượng hiệu quả trong môi trường làm việc quốc tế, cắt giảm 30% những xung đột không đáng có xuất phát từ dị biệt văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao người Việt Nam thường bị ngộ nhận là ít nói lời xin lỗi hơn người Pháp? Theo dữ liệu khảo sát, người Việt không hề xem nhẹ phép lịch sự mà có xu hướng ưu tiên các chiến lược gián tiếp chiếm tới 55,6% (so với 36,0% ở tiếng Pháp). Thay vì sử dụng các từ ngữ mang tính công thức trực diện như "Pardon", người Việt thường chọn cách tự nhận lỗi ngầm, giải thích lý do khách quan hoặc bày tỏ sự bối rối nhằm giữ gìn thể diện cho cả hai bên.

2. Hành vi xin lỗi tác động như thế nào đến thể diện của các bên tham gia giao tiếp? Dựa trên lý thuyết của Brown & Levinson (1987), hành vi xin lỗi là một hành vi đe dọa thể diện (FTA) đối với thể diện dương tính của người nói vì họ phải tự hạ mình nhận lỗi. Tuy nhiên, hành động này lại là một hành vi tôn vinh thể diện (FFA) đối với người nghe, giúp nâng cao vị thế và trao cho họ quyền chấp thuận hòa giải.

3. Dạng thức xin lỗi nào xuất hiện phổ biến nhất trong thực tế đời sống? Kết quả thống kê từ 76 trường hợp hội thoại cho thấy hình thức xin lỗi hồi cứu (thực hiện sau khi đã xảy ra sự cố) chiếm tỷ lệ áp đảo tuyệt đối ở cả hai ngôn ngữ, đạt 86,1% trong tiếng Pháp và 94,4% trong tiếng Việt. Các hình thức xin lỗi đón đầu hoặc xin lỗi giả định chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ từ 2,8% đến 11,1%.

4. Yếu tố quyền lực và thứ bậc xã hội (quan hệ dọc) chi phối hành vi xin lỗi ra sao? Nghiên cứu chỉ ra rằng 66,0% lời xin lỗi diễn ra ở vị thế bình đẳng. Khi có sự chênh lệch tôn ti thứ bậc, hành vi xin lỗi từ dưới lên trên chiếm 26,0% (tiếng Việt chiếm tới 33,0%), trong khi hành vi xin lỗi từ cấp trên xuống cấp dưới chỉ chiếm 8,0% (ở tiếng Việt chỉ có 3,0%).

5. Làm thế nào để phản hồi một lời xin lỗi một cách chuẩn mực và lịch sự? Trong 100% ngữ liệu khảo sát có phản hồi tích cực, người tiếp nhận đều lựa chọn phương thức phủ định hoặc giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của lỗi lầm (như "Không có gì", "Không sao đâu", "Ce n'est rien", "Pas de problème") nhằm khôi phục trạng thái cân bằng tâm lý và bảo vệ thể diện cho đối phương.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 76 tình huống đối thoại thực tế trích xuất từ 5 tiểu thuyết Pháp và 23 truyện ngắn Việt Nam đương đại.
• Xác định hành vi xin lỗi hồi cứu chiếm vị trí chủ đạo tuyệt đối với tỷ lệ trên 86% ở tiếng Pháp và trên 94% ở tiếng Việt.
• Khẳng định sự khác biệt văn hóa sâu sắc: người Pháp ưu tiên xin lỗi trực diện tường minh (39%), trong khi người Việt chuộng lối xin lỗi gián tiếp tế nhị (55,6%).
• Làm sáng tỏ ảnh hưởng mang tính quyết định của trục quan hệ bình đẳng (66%) và trật tự thứ bậc xã hội đến cách lựa chọn phát ngôn.
• Chứng minh 100% phản hồi tiếp nhận lời xin lỗi tích cực đều vận dụng chiến lược giảm thiểu tổn hại thể diện cho người đối thoại.

Đóng góp lớn nhất của công trình nghiên cứu là xây dựng bức tranh đối chiếu ngữ dụng học xác đáng, khoa học giữa tiếng Pháp và tiếng Việt về một nghi thức lịch sự quen thuộc nhưng phức tế. Trong giai đoạn 2024 - 2026, các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát trên ngữ liệu giao tiếp số và đàm phán thương mại. Hãy liên hệ và tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để tối ưu hóa năng lực ngôn ngữ và làm chủ nghệ thuật giao tiếp liên văn hóa ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UNIVERSITE NATIONALE DE HANOI ECOLE SUPERIEURE DE LANGUES ETRANGERES DEPARTEMENT DE FORMATION POST-UNIVERSITAIRE NGUYỄN THỊ THÚY ACTE D’EXCUSE EN FRANÇAIS ET EN VIETNAMIEN LỜI XIN LỖI TRONG TIẾNG PHÁP VÀ TIẾNG VIỆT Mémoire de fin d’études post-universitaires Branche : Linguistique Code de la branche : 60.20 Hanoï – 2012 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] UNIVERSITE NATIONALE DE HANOI ECOLE SUPERIEURE DE LANGUES ETRANGERES DEPARTEMENT DE FORMATION POST-UNIVERSITAIRE NGUYỄN THỊ THÚY ACTE D’EXCUSE EN FRANÇAIS ET EN VIETNAMIEN LỜI XIN LỖI TRONG TIẾNG PHÁP VÀ TIẾNG VIỆT Mémoire de fin d’études post-universitaires Branche : Linguistique Code de la branche : 60.20 Directrice de recherche : Pr. NGUYỄN VÂN DUNG Hanoï – 2012 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TABLE DES MATIERES INTRODUCTION .1 Acte de langage .1 Notion d’acte de langage.2 Classification des actes de langage .3 Formulations des actes de langage .2 Relation interpersonnelle dans l’interaction verbale .1 Notions de “face” et de “territoire” de E.2 Modèle de politesse de Brown et Levinson .3 Modèle de politesse de C.1 Essai de définition .2 Fonction des excuses .3 Structuration générale de l’échange. CONSTITUTION ET DESCRIPTION DU CORPUS. Constitution du corpus .1 Choix de la méthode de collecte des données .2 Présentation du corpus .1 Corpus en français .2 Corpus en vietnamien .3 Méthodes d’analyse des données.

Description du corpus .1 Types d’excuse basés sur la raison réparatrice .2 Types d’excuse basés sur la présence des interactants .3 Types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse. 31 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Relation interpersonnelle et excuse .3 Excuse et face des interactants .1 Excuse et face du locuteur .2 Excuse et face de l’interlocuteur. TYPES D'EXCUSE ET MOYENS DE REALISATION. Types d’excuse et moyens de réalisation de cet acte .1 Types d’excuse basés sur la raison répatrice .1 Formule prétendument réparatrice .2 Types d’excuse basés sur la présence des interactants .3 Types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse.

Bilan comparatif sur la réalisation de l’excuse en français et en vietnamien .3 Essai d’explication par les facteurs socio-culturels. 70 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Liste des tableaux Tableau Contenu 1 Taux des types d’excuse basés sur la raison réparatrice 2 Taux des types d’excuse basés sur la présence des interactants 3 Taux des types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse 4 Taux de la relation horizontale et de l’excuse 5 Taux de la relation verticale et de l’excuse 6 Taux des moyens linguistiques dans la réalisation de l’excuse explicite, implicite et mixte (explicite et implicite) Liste des graphiques Graphique Contenu 1 Taux des types d’excuse basés sur la raison réparatrice 2 Taux des types d’excuse basés sur la présence des interactants 3 Taux des types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse 4 Taux de la relation horizontale et de l’excuse 5 Taux de la relation verticale et de l’excuse 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] INTRODUCTION De nos jours, les échanges commerciaux, culturels et scientifiques entre la France et le Vietnam multiplient les occasions de contact. Pourtant, la rencontre interculturelle entre les deux nations ne se révèle pas toujours facile car elle peut être perturbée par des obstacles de communication. Notre propre expérience et notre observation des comportement langagiers nous permettent de constater que nos apprenants, malgré des années d’apprentissage du français, ont beaucoup de difficultés à s’exprimer lorsqu’ils s’engagent dans la conversation avec les Français.

Leurs difficultés ne se limitent pas seulement aux facteurs purement linguistiques mais aux autres facteurs, de nature pragmatique et socioculturelle. Dans l’apprentissage d’une langue étrangère, à côté du savoir et du savoir- faire, l’acquisition du savoir-être est indispensable. Selon Louis Porcher (2004: 35, 36), le savoir-être ou le “savoir se comporter” sur le plan communicationnel “permet la réelle participation de l’étranger à la vie communicationnelle” et consiste à être capable de “réaliser les actes de parole dans la situation adéquate avec les interlocuteurs appropriés, au moment opportun, .” Facile à dire, difficile à faire pour les enseignants de langues étrangères. Comment faire pour faire acquérir cette compétence aux apprenants? Il s’agit d’un très vaste domaine.

Le temps ne nous a pas permis de tout étudier, nous décidons donc, de faire une étude sur un seul acte de langage, l’acte d’excuse. Les actes de langage constituent certes, depuis leur découverte par les philosophes d'Oxford, un objet d'étude privilégié qui a attiré beaucoup de chercheurs appartenant à des champs disciplinaires différents. Ils constituent encore aujourd'hui un terrain de réflexion tout à fait fertile qui reste largement inexploré. A l'intérieur de deux réalités communicatives vastes, complexes et insaisissables du Vietnam et de la France, nous avons fait le choix de nous pencher sur un aspect communicatif précis et limité, un rituel verbal de politesse, l’excuse, qui est chargé de signification.

7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Aux yeux des étrangers, les Vietnamiens disent rarement “Pardon”, “Excusez- moi”. Est-ce que les Vietnamiens sont vraiment impolis? Ou bien les moyens pour réaliser l’acte d’excuse en français et en vietnamien sont différents ? Quels sont les moyens pour réaliser cet acte en deux langues? Curieuse de trouver des réponses à ces questions, nous décidons de faire une étude comparative sur le fonctionnement d’excuse en deux langues. La deuxième raison de ce choix est d’ordre scientifique. Cet acte de langage reste sous-investi dans le domaine de recherche en sciences du langage au Vietnam ainsi qu’à l’étranger, très peu de recherches ont été effectuées sur cet acte.

Cependant, l’excuse comme le remerciement, le compliment, les salutations, les invitations. représentent un échange formellement et fonctionnellement typique. D’ailleurs, lorsqu'on observe les interactions quotidiennes (françaises et vietnamiennes), on constate que l’excuse est un acte dont l'emploi fréquent remplit des fonctions communicatives qui lui sont bien spécifiques et qui méritent d'être étudiées. Ce sont les raisons pour lesquelles nous avons décidé de faire une étude sur cet acte.

Notre travail de recherche est intitulé « ACTE D’EXCUSE EN FRANÇAIS ET EN VIETNAMIEN ». Les premières réflexions sur l’acte d’excuse nous ont menée à des questions suivantes : Quelles sont les caractéristiques de l’acte d’excuse ? Comment les Français et les Vietnamiens formulent-ils l’excuse ? De là, nous avons formulé les hypothèses suivantes : Il y a des similitudes et des différences dans la formulation de l’excuse en français et en vietnamien. Et ces différences peuvent être expliquées en partie par des facteurs socioculturels. Notre travail a pour but de vérifier les hypothèses de départ, faire émerger les similitudes et les divergences dans la réalisation de l’excuse en français et en vietnamien.

Il aidera sans doute les locuteurs à réduire les “ratés conversationnelles” (Kerbrat-Orecchioni, 1990:21) ainsi qu’à remédier aux chocs culturels et aux blocages dans les actes rituels qui viennent freiner l’apprentissage du français et du vietnamien en tant que langues étrangères. Pour réaliser l’objectif de notre recherche, nous avons recours aux méthodes descriptive, analytique, comparative en partant de deux corpus littéraires 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] contemporains: l’un en français et l’autre en vietnamien. Il s’agit de décrire les deux systèmes d’excuse et de les comparer l’un à l’autre pour pouvoir observer clairement les ressemblances et les différences. Notre travail de recherche se compose de trois chapitres: fondement théorique; constitution et description du corpus; types d’excuse et moyens de réalisation.

Dans le premier chapitre, nous reprendrons tout d’abord quelques notions de base de l’interaction verbale (l’acte de langage, la relation interpersonnelle dans l’interaction verbale et la politesse) qui servent de point de départ pour les deux parties suivantes. Ensuite nous présenterons l’acte d’excuse (la définition, les fonctions, la structuration générale de l’échange réparateur). Le deuxième chapitre sera consacré à la constitution et à la description du corpus. Après la justification du choix et la présentation du corpus littéraire contemporain, nous décrirons les formules d’excuse recueillies dans le corpus.

À partir de ces descriptions, les caractéristiques de cet acte pourront être identifiées. Dans le dernier chapitre, nous analyserons les types d’excuse en français et en vietnamien que nous avons observées dans notre corpus et désignerons des moyens linguistiques pour les réaliser. Ensuite, nous ferons une étude comparative de leur réalisation en français et en vietnamien pour faire ressortir des similitudes ainsi que des différences dans cette réalisation dans les deux langues. C’est aussi dans ce chapitre que nous voudrions faire émerger les facteurs socio-culturels qui influencent en partie les comportements langagiers dans la réalisation de l’excuse en français et en vietnamien.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHAPITRE I FONDEMENT THEORIQUE Ce chapitre sert de point de départ pour notre analyse des caractéristiques et des formulations de l’excuse en français et en vietnamien que nous allons détailler dans les deux parties suivantes. Premièrement, nous aborderons les conceptions théoriques concernant l’étude de l’acte d’excuse. La deuxième phase sera réservée à l’analyse de l’acte d’excuse. Cadre théorique Pour pouvoir étudier l’acte d’excuse, il nous est indispensable de reprendre quelques notions de base telles que l’acte de langage, la relation interpersonnelle et la politesse dans l’interaction verbale.

Une fois ces notions définies, nous étudierons l’acte d’excuse.1 Acte de langage 1.1 Notion d’acte de langage Suivant la conception traditionnelle, le langage sert seulement à décrire le monde réel. Selon les linguistes traditionels, les énoncés ont la propriété d’être vrais ou faux. Pourtant le philosophe britanique John L. Austin (1970) a remarqué que le langage peut aussi réagir sur la réalité.

Il a distingué 2 types d’énoncés : énoncés constatif (décrire la réalité) et performatif (accomplir une action). Ensuite, il a fait une distinction des actes de langage ou actes illocutoires (ou acte effectué en disant quelque chose – quand dire, c’est faire, comme l’action de promettre, d’ordonner, mais non point celles de marcher ou de tricoter). Les actes illocutoires se distinguent de l’acte locutoire (ou acte de dire quelque chose); et de l’acte perlocutoire (ou acte effectué par le fait de dire quelque chose). Searle (1972: 52) “parler une langue, c’est réaliser des actes de langages”.

Chaque acte a un contenu propositionnel et une force illocutoire particulière (acte de promesse, de reproche, de requête, de voeu, .) 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Classification des actes de langage Searle a proposé une taxinomie d’actes de langage. Les actes illocutoires y sont classés en 5 catégories1: - Les assertifs : ils ont pour but d’engager la responsabilité du locuteur (à des degrés divers) sur la vérité de la proposition exprimée, sur l’existence d’un état de chose. Les mots s’ajustent au monde, l’état psychologique est la conviction à propos du contenu, quel que soit le degrée de force. Exemple: “J’irai à Paris la semaine prochaine”; - Les directifs : leur but est d’obtenir que l’interlocuteur fasse quelque chose et cela peut aller de la timide suggestion à l’impérieuse exigence.

Le monde doit s’ajuster aux mots, et l’état psychologique est le désir/ la volonté. Exemple: “Viens chez moi ce soir!”; - Les promissifs : où le but est d’engager le locuteur à l’accomplissement d’une action, le monde doit s’ajuster aux mots, et l’état psychologique nécessaire est la sincérité de l’intention. Exemple: “Je viendrai.”; - Les expressifs : ces actes visent à exprimer l’état psychologique sous condition de sincérité. Pour les expressifs, il n’y a pas d’ajustement du monde aux mots (la direction vide s’ajustement), et le contenu attribue une propriété soit au locuteur, soit à l’interlocuteur.

Exemple: “Pardonnez-moi”; - Les déclaratifs : ils ont pour but d’instaurer une réalité, la correspondence entre mots et monde est directe (la double direction d’ajustement). Il n’y a pas d’état psychologique générique associé aux déclaratives, de par leur nature institutionnelle. Dans cette catégorie, se trouvent tous les performatifs dont le fonctionnement repose sur l’existence dans le monde extralinguistique de telle ou telle institution. Cette existence de l’institution est nécessaire pour que la déclaration soit accomplie avec succès.

Exemple: “Je vous désigne président de cette association ”.