Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu về lời xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ acte dexcuse song ngữ Pháp Việt. Tìm hiểu về cấu trúc, nội dung acte dexcuse trong cả hai ngôn ngữ. Tải luận văn miễn phí.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy
• Người hướng dẫn: Pr. Nguyễn Vân Dung
• Trường học: Université Nationale De Hanoi, Ecole Supérieure De Langues Etrangères, Département De Formation Post-Universitaire
• Chuyên ngành: Linguistique
• Đề tài: Acte D’excuse En Français Et En Vietnamien - Lời Xin Lỗi Trong Tiếng Pháp Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Mémoire de fin d’études post-universitaires
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hanoï

Mục lục chi tiết

• INTRODUCTION
• 1. Acte de langage
• 1.1. Notion d’acte de langage
• 1.2. Classification des actes de langage
• 1.3. Formulations des actes de langage
• 2. Relation interpersonnelle dans l’interaction verbale
• 2.1. Notions de “face” et de “territoire” de E
• 2.2. Modèle de politesse de Brown et Levinson
• 2.3. Modèle de politesse de C
• 3. Essai de définition
• 4. Fonction des excuses
• 5. Structuration générale de l’échange
• 6. CONSTITUTION ET DESCRIPTION DU CORPUS
• 6.1. Constitution du corpus
• 6.1.1. Choix de la méthode de collecte des données
• 6.1.2. Présentation du corpus
• 6.1.2.1. Corpus en français
• 6.1.2.2. Corpus en vietnamien
• 6.1.3. Méthodes d’analyse des données
• 6.2. Description du corpus
• 6.2.1. Types d’excuse basés sur la raison réparatrice
• 6.2.2. Types d’excuse basés sur la présence des interactants
• 6.2.3. Types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse
• 7. Relation interpersonnelle et excuse
• 7.1. Excuse et face des interactants
• 7.1.1. Excuse et face du locuteur
• 7.1.2. Excuse et face de l’interlocuteur
• 8. TYPES D'EXCUSE ET MOYENS DE REALISATION
• 8.1. Types d’excuse et moyens de réalisation de cet acte
• 8.1.1. Types d’excuse basés sur la raison répatrice
• 8.1.1.1. Formule prétendument réparatrice
• 8.1.2. Types d’excuse basés sur la présence des interactants
• 8.1.3. Types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse
• 8.2. Bilan comparatif sur la réalisation de l’excuse en français et en vietnamien
• 8.3. Essai d’explication par les facteurs socio-culturels
• Liste des tableaux
• Liste des graphiques
• 9. CHAPITRE I FONDEMENT THEORIQUE
• 9.1. Cadre théorique
• 9.2. Acte de langage
• 10. Relation horizontale
• 11. Relation verticale

Tóm tắt

I. Tổng Quan Luận Văn Lời Xin Lỗi Tiếng Pháp và Việt Nam

Luận văn này đi sâu vào nghiên cứu lời xin lỗi tiếng Pháp và nghiên cứu lời xin lỗi tiếng Việt, một hành vi ngôn ngữ quan trọng trong giao tiếp. Trong bối cảnh giao lưu văn hóa ngày càng tăng giữa Pháp và Việt Nam, việc hiểu rõ sự tương đồng và khác biệt trong cách thức thể hiện lời xin lỗi là vô cùng cần thiết. Luận văn xem xét phân tích diễn ngôn lời xin lỗi dưới góc độ ngôn ngữ học, văn hóa học, và xã hội học. Mục tiêu là làm sáng tỏ các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn và sử dụng lời xin lỗi trong giao tiếp Pháp Việt, góp phần giảm thiểu những hiểu lầm và xung đột tiềm ẩn. Luận văn sử dụng phương pháp so sánh lời xin lỗi Pháp Việt dựa trên một corpus gồm các tác phẩm văn học đương đại của cả hai nước. Việc phân tích tập trung vào cấu trúc, chức năng, và các chiến lược ngôn ngữ được sử dụng để thực hiện hành vi xin lỗi. Qua đó, luận văn đưa ra những nhận xét về sự khác biệt văn hóa và xã hội trong cách thức người Pháp và người Việt thể hiện sự hối lỗi và mong muốn được tha thứ. Luận văn cũng đề cập đến tầm quan trọng của lời xin lỗi trong việc duy trì các mối quan hệ xã hội và kinh doanh, nhấn mạnh sự cần thiết phải có sự nhạy bén văn hóa khi giao tiếp với người nước ngoài. Việc đối chiếu văn hóa xin lỗi Pháp Việt cũng được làm nổi bật.

1.1. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu Lời Xin Lỗi Pháp Việt

Luận văn tập trung vào việc xác định và phân tích ngôn ngữ học lời xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các hình thức ngôn ngữ, ngữ cảnh sử dụng, và các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến việc lựa chọn và sử dụng lời xin lỗi. Nghiên cứu này giới hạn trong phạm vi các tác phẩm văn học đương đại, nhằm đảm bảo tính tự nhiên và chân thực của dữ liệu. Mục tiêu chính là làm sáng tỏ sự khác biệt trong diễn ngôn lời xin lỗi giữa hai nền văn hóa, góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp trong giao tiếp Pháp Việt. Luận văn cũng khám phá ngữ cảnh sử dụng lời xin lỗi để xác định sự tương đồng và khác biệt văn hóa.

1.2. Cơ Sở Lý Thuyết Về Hành Vi Xin Lỗi trong Văn Hóa

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học về hành vi ngôn ngữ (speech act theory) của Austin và Searle, cũng như các lý thuyết về lịch sự (politeness theory) của Brown và Levinson. Các khái niệm về "face" (mặt) và "face-threatening acts" (hành vi đe dọa thể diện) được sử dụng để phân tích các chiến lược xin lỗi khác nhau. Ngoài ra, luận văn cũng tham khảo các nghiên cứu về giao tiếp liên văn hóa để hiểu rõ hơn về sự khác biệt văn hóa lời xin lỗi. Các khía cạnh về ngôn ngữ hình thể khi xin lỗi cũng được đề cập, dù không phải trọng tâm chính.

1.3. Phương Pháp Nghiên Cứu và Dữ Liệu Sử Dụng trong Luận Văn

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp phân tích nội dung và phân tích so sánh. Dữ liệu được thu thập từ một corpus gồm các đoạn hội thoại trong các tác phẩm văn học đương đại của Pháp và Việt Nam. Các đoạn hội thoại này được lựa chọn dựa trên tiêu chí chứa các hành vi xin lỗi rõ ràng hoặc tiềm ẩn. Phương pháp phân tích tập trung vào việc xác định các hình thức ngôn ngữ được sử dụng để thể hiện lời xin lỗi, các chiến lược ngôn ngữ được sử dụng để giảm thiểu tác động tiêu cực của hành vi xin lỗi, và các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến việc lựa chọn và sử dụng các chiến lược này. Từ khóa phân tích ngôn ngữ học lời xin lỗi cũng được nhấn mạnh.

II. Thách Thức Giao Tiếp Khác Biệt Văn Hóa trong Xin Lỗi

Một trong những thách thức lớn nhất trong giao tiếp giữa người Pháp và người Việt là sự khác biệt trong đối chiếu văn hóa xin lỗi Pháp Việt. Trong khi người Pháp có xu hướng trực tiếp và rõ ràng trong việc xin lỗi, người Việt thường sử dụng các phương thức gián tiếp và tế nhị hơn. Điều này có thể dẫn đến hiểu lầm và cảm giác khó chịu, đặc biệt trong các tình huống đòi hỏi sự chân thành và thành khẩn. Ví dụ, một người Pháp có thể cảm thấy một lời xin lỗi gián tiếp của người Việt là không đủ chân thành, trong khi một người Việt có thể cảm thấy một lời xin lỗi trực tiếp của người Pháp là quá thẳng thắn và thiếu tế nhị. Ngoài ra, mức độ trang trọng của lời xin lỗi cũng có thể khác nhau giữa hai nền văn hóa, tùy thuộc vào mối quan hệ giữa các bên liên quan và mức độ nghiêm trọng của lỗi lầm. Sự khác biệt này có thể gây ra sự bối rối và khó khăn trong việc xin lỗi trong kinh doanh Pháp Việt và các tình huống giao tiếp khác.

2.1. Sự Khác Biệt Trong Hành Vi Xin Lỗi trong Văn Hóa Pháp Việt

Trong văn hóa Pháp, lời xin lỗi thường được coi là một hành động cần thiết để duy trì mối quan hệ và thể hiện sự tôn trọng đối với người khác. Người Pháp có xu hướng xin lỗi một cách trực tiếp và rõ ràng, sử dụng các cụm từ như "Je suis désolé" (Tôi xin lỗi) hoặc "Excusez-moi" (Xin thứ lỗi). Họ cũng có thể đưa ra lời giải thích ngắn gọn về lý do xin lỗi. Ngược lại, trong văn hóa Việt Nam, lời xin lỗi thường được coi là một hành động thể hiện sự khiêm nhường và nhận trách nhiệm. Người Việt có xu hướng xin lỗi một cách gián tiếp và tế nhị hơn, sử dụng các cụm từ như "Em xin lỗi" (Tôi xin lỗi) hoặc "Con xin lỗi" (Con xin lỗi). Họ cũng có thể đưa ra lời giải thích dài dòng hơn về lý do xin lỗi, kèm theo những lời tự trách móc hoặc hứa hẹn sẽ sửa chữa sai lầm. Sự khác biệt này xuất phát từ các giá trị văn hóa khác nhau, như sự coi trọng cá nhân và sự thẳng thắn trong văn hóa Pháp, và sự coi trọng cộng đồng và sự hòa thuận trong văn hóa Việt Nam. Từ khóa quan trọng: sự khác biệt văn hóa lời xin lỗi.

2.2. Tác Động Của Sự Khác Biệt Lên Giao Tiếp Liên Văn Hóa

Sự khác biệt trong hành vi xin lỗi trong văn hóa có thể gây ra những hiểu lầm và khó khăn trong giao tiếp liên văn hóa. Ví dụ, một người Pháp có thể cảm thấy một lời xin lỗi gián tiếp của người Việt là không đủ chân thành hoặc thiếu tôn trọng, trong khi một người Việt có thể cảm thấy một lời xin lỗi trực tiếp của người Pháp là quá thẳng thắn hoặc thiếu tế nhị. Những hiểu lầm này có thể dẫn đến sự mất lòng tin, xung đột, hoặc thậm chí là đổ vỡ mối quan hệ. Để giảm thiểu những tác động tiêu cực này, cần có sự hiểu biết và tôn trọng đối với các giá trị văn hóa khác nhau. Người giao tiếp cần phải nhạy bén với các tín hiệu phi ngôn ngữ và ngữ cảnh giao tiếp, và sẵn sàng điều chỉnh cách thức thể hiện lời xin lỗi cho phù hợp với đối tượng giao tiếp. Ví dụ, trong một tình huống trang trọng hoặc với một người lớn tuổi, người Pháp có thể sử dụng các hình thức xin lỗi trang trọng hơn, trong khi người Việt có thể sử dụng các hình thức xin lỗi khiêm nhường hơn. Từ khóa: tác động của lời xin lỗi, giao tiếp liên văn hóa.

III. Phương Pháp Phân Tích Ngôn Ngữ Lời Xin Lỗi Tiếng Pháp và Việt

Luận văn áp dụng phương pháp phân tích ngôn ngữ học lời xin lỗi để so sánh các hình thức ngôn ngữ được sử dụng để thể hiện lời xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt. Phương pháp này tập trung vào việc xác định các cấu trúc ngữ pháp, từ vựng, và ngữ dụng được sử dụng để truyền tải ý nghĩa của lời xin lỗi. Ngoài ra, luận văn cũng xem xét các yếu tố ngữ cảnh, như mối quan hệ giữa các bên liên quan, mức độ nghiêm trọng của lỗi lầm, và các chuẩn mực văn hóa, để hiểu rõ hơn về cách thức lời xin lỗi được diễn giải và đánh giá. Việc phân tích diễn ngôn lời xin lỗi giúp làm sáng tỏ các chiến lược ngôn ngữ khác nhau được sử dụng để giảm thiểu tác động tiêu cực của hành vi xin lỗi, và các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn và sử dụng các chiến lược này.

3.1. Cấu Trúc Ngữ Pháp và Từ Vựng Trong Lời Xin Lỗi

Trong tiếng Pháp, lời xin lỗi thường được thể hiện bằng các cấu trúc ngữ pháp đơn giản và trực tiếp, sử dụng các động từ như "excuser" (tha thứ) hoặc "regretter" (hối tiếc). Ví dụ, cụm từ "Je m'excuse" (Tôi xin lỗi) hoặc "Je regrette" (Tôi hối tiếc) thường được sử dụng để thể hiện sự hối lỗi. Trong tiếng Việt, lời xin lỗi có thể được thể hiện bằng nhiều cấu trúc ngữ pháp khác nhau, tùy thuộc vào mức độ trang trọng và mối quan hệ giữa các bên liên quan. Ví dụ, cụm từ "Em xin lỗi" (Tôi xin lỗi) thường được sử dụng trong các tình huống thân mật, trong khi cụm từ "Tôi xin lỗi" (Tôi xin lỗi) thường được sử dụng trong các tình huống trang trọng hơn. Về mặt từ vựng, cả hai ngôn ngữ đều sử dụng các từ ngữ thể hiện sự hối hận, trách nhiệm, và mong muốn được tha thứ. Tuy nhiên, sự lựa chọn từ ngữ có thể khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp và các chuẩn mực văn hóa. Từ khóa quan trọng: cấu trúc ngôn ngữ lời xin lỗi, từ vựng xin lỗi.

3.2. Phân Tích Ngữ Dụng Về Hành Vi Xin Lỗi

Phân tích ngữ dụng tập trung vào việc xem xét cách thức lời xin lỗi được sử dụng trong các tình huống giao tiếp thực tế. Các yếu tố ngữ cảnh, như mối quan hệ giữa các bên liên quan, mức độ nghiêm trọng của lỗi lầm, và các chuẩn mực văn hóa, đóng vai trò quan trọng trong việc diễn giải và đánh giá lời xin lỗi. Trong nhiều trường hợp, lời xin lỗi không chỉ là một hành động ngôn ngữ đơn thuần, mà còn là một hành động xã hội có thể ảnh hưởng đến các mối quan hệ và uy tín của người xin lỗi. Vì vậy, việc lựa chọn và sử dụng các chiến lược ngôn ngữ phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo rằng lời xin lỗi được chấp nhận và đạt được hiệu quả mong muốn. Từ khóa: phân tích ngữ dụng lời xin lỗi, chiến lược xin lỗi.

IV. Kết Quả So Sánh Chiến Lược Xin Lỗi trong Tiếng Pháp và Việt

Nghiên cứu cho thấy có nhiều điểm tương đồng và khác biệt trong chiến lược xin lỗi được sử dụng trong tiếng Pháp và tiếng Việt. Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng các chiến lược trực tiếp (ví dụ: "Tôi xin lỗi", "Je suis désolé") và gián tiếp (ví dụ: đưa ra lời giải thích, thể hiện sự hối hận) để thể hiện lời xin lỗi. Tuy nhiên, sự lựa chọn và sử dụng các chiến lược này có thể khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp và các chuẩn mực văn hóa. Ví dụ, người Pháp có xu hướng sử dụng các chiến lược trực tiếp hơn người Việt, đặc biệt trong các tình huống trang trọng hoặc khi lỗi lầm nghiêm trọng. Người Việt có xu hướng sử dụng các chiến lược gián tiếp hơn, đặc biệt trong các tình huống thân mật hoặc khi muốn duy trì sự hòa thuận.

4.1. Các Chiến Lược Xin Lỗi Trực Tiếp và Gián Tiếp

Chiến lược xin lỗi trực tiếp bao gồm việc sử dụng các cụm từ rõ ràng và trực tiếp để thể hiện sự hối lỗi, như "Tôi xin lỗi", "Em xin lỗi", "Je suis désolé", hoặc "Excusez-moi". Chiến lược này thường được sử dụng trong các tình huống trang trọng hoặc khi lỗi lầm nghiêm trọng. Chiến lược xin lỗi gián tiếp bao gồm việc sử dụng các phương thức gián tiếp hơn để thể hiện sự hối lỗi, như đưa ra lời giải thích, thể hiện sự hối hận, hoặc hứa hẹn sẽ sửa chữa sai lầm. Chiến lược này thường được sử dụng trong các tình huống thân mật hoặc khi muốn duy trì sự hòa thuận. Ví dụ, một người Việt có thể nói "Tại em bất cẩn quá" (Do tôi bất cẩn quá) thay vì nói trực tiếp "Em xin lỗi" (Tôi xin lỗi). Từ khóa quan trọng: chiến lược xin lỗi trực tiếp, chiến lược xin lỗi gián tiếp.

4.2. Ứng Dụng Của Các Chiến Lược Trong Các Tình Huống Khác Nhau

Việc lựa chọn và sử dụng các chiến lược xin lỗi khác nhau tùy thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm mối quan hệ giữa các bên liên quan, mức độ nghiêm trọng của lỗi lầm, và các chuẩn mực văn hóa. Ví dụ, trong một tình huống giao tiếp kinh doanh, người Pháp có thể sử dụng các chiến lược xin lỗi trực tiếp hơn người Việt, trong khi trong một tình huống gia đình, người Việt có thể sử dụng các chiến lược xin lỗi gián tiếp hơn người Pháp. Điều quan trọng là phải nhạy bén với các tín hiệu phi ngôn ngữ và ngữ cảnh giao tiếp để lựa chọn chiến lược xin lỗi phù hợp nhất. Sự khác biệt này thể hiện rõ qua xin lỗi trong đời sống hàng ngày Pháp Việt và cả trong môi trường công việc. Từ khóa: ngữ cảnh sử dụng lời xin lỗi, chuẩn mực văn hóa xin lỗi.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Cải Thiện Giao Tiếp Pháp Việt Qua Xin Lỗi

Hiểu rõ sự khác biệt trong cách thể hiện lời xin lỗi giữa tiếng Pháp và tiếng Việt có thể giúp cải thiện giao tiếp liên văn hóa và giảm thiểu những hiểu lầm không đáng có. Khi giao tiếp với người Pháp, nên sử dụng các hình thức xin lỗi trực tiếp và rõ ràng, đồng thời thể hiện sự chân thành và thành khẩn. Khi giao tiếp với người Việt, nên sử dụng các hình thức xin lỗi tế nhị và khiêm nhường, đồng thời thể hiện sự tôn trọng và quan tâm đến người khác. Ngoài ra, cũng cần phải nhạy bén với các tín hiệu phi ngôn ngữ và ngữ cảnh giao tiếp để lựa chọn chiến lược xin lỗi phù hợp nhất. Sự chấp nhận lời xin lỗi cũng phụ thuộc vào việc hiểu rõ những khác biệt văn hóa này.

5.1. Hướng Dẫn Xin Lỗi Hiệu Quả Trong Môi Trường Pháp Ngữ

Khi giao tiếp với người Pháp, nên sử dụng các hình thức xin lỗi trực tiếp và rõ ràng, chẳng hạn như "Je suis désolé" hoặc "Excusez-moi". Đồng thời, cần phải thể hiện sự chân thành và thành khẩn, bằng cách nhìn thẳng vào mắt người đối diện và sử dụng giọng điệu phù hợp. Cũng nên đưa ra lời giải thích ngắn gọn về lý do xin lỗi, và hứa hẹn sẽ sửa chữa sai lầm nếu có thể. Tránh sử dụng các hình thức xin lỗi quá hoa mỹ hoặc gián tiếp, vì điều này có thể bị coi là không chân thành hoặc thiếu tôn trọng. Cần chú ý đến mức độ trang trọng của lời xin lỗi. Ví dụ: Trong môi trường xin lỗi trong kinh doanh Pháp Việt, nên sử dụng các hình thức trang trọng.

5.2. Mẹo Xin Lỗi Tế Nhị Văn Hóa Trong Môi Trường Việt Nam

Khi giao tiếp với người Việt, nên sử dụng các hình thức xin lỗi tế nhị và khiêm nhường, chẳng hạn như "Em xin lỗi" hoặc "Con xin lỗi". Đồng thời, cần phải thể hiện sự tôn trọng và quan tâm đến người khác, bằng cách sử dụng các cử chỉ và biểu cảm phù hợp. Cũng nên đưa ra lời giải thích dài dòng hơn về lý do xin lỗi, kèm theo những lời tự trách móc hoặc hứa hẹn sẽ sửa chữa sai lầm. Tránh sử dụng các hình thức xin lỗi quá thẳng thắn hoặc trực tiếp, vì điều này có thể bị coi là thiếu tế nhị hoặc không quan tâm đến cảm xúc của người khác. Nên chú ý đến hành vi xin lỗi trong văn hóa người Việt. Việc xin lỗi trong đời sống hàng ngày Pháp Việt cũng cần sự tinh tế.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Về Lời Xin Lỗi Liên Văn Hóa

Luận văn này đã góp phần làm sáng tỏ sự tương đồng và khác biệt trong cách thể hiện lời xin lỗi giữa tiếng Pháp và tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để cải thiện giao tiếp liên văn hóa và giảm thiểu những hiểu lầm không đáng có. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi cần được trả lời trong các nghiên cứu tiếp theo. Ví dụ, cần phải nghiên cứu sâu hơn về vai trò của các yếu tố phi ngôn ngữ trong việc thể hiện và diễn giải lời xin lỗi, cũng như tác động của các yếu tố xã hội, như giới tính, tuổi tác, và địa vị xã hội, đến việc lựa chọn và sử dụng các chiến lược xin lỗi. Nghiên cứu về tác động của lời xin lỗi trong các mối quan hệ cũng rất quan trọng.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Mới Về Lời Xin Lỗi trong Giao Tiếp

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc khám phá các khía cạnh ít được biết đến của hành vi xin lỗi, như vai trò của sự tha thứ trong việc hàn gắn các mối quan hệ bị tổn thương, hoặc tác động của lời xin lỗi đến tâm lý của người xin lỗi và người được xin lỗi. Cũng cần phải nghiên cứu về các hình thức xin lỗi mới xuất hiện trong thời đại kỹ thuật số, như lời xin lỗi trên mạng xã hội hoặc trong email. Nghiên cứu thêm về sự chấp nhận lời xin lỗi và xin lỗi trong đời sống hàng ngày Pháp Việt sẽ rất hữu ích.

6.2. Đề Xuất cho Nghiên Cứu Liên Văn Hóa Trong Tương Lai

Các nghiên cứu liên văn hóa trong tương lai có thể so sánh cách thể hiện lời xin lỗi trong nhiều nền văn hóa khác nhau, để tìm ra các mẫu hình chung và các biến thể đặc trưng. Cũng cần phải phát triển các công cụ và phương pháp đánh giá hiệu quả hơn để đo lường tác động của lời xin lỗi trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Cuối cùng, cần phải xây dựng các chương trình đào tạo và tư vấn để giúp mọi người cải thiện kỹ năng giao tiếp liên văn hóa của mình, đặc biệt là trong việc thể hiện và diễn giải lời xin lỗi. Khám phá sâu hơn về ngôn ngữ hình thể khi xin lỗi cũng đáng được quan tâm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh giao lưu kinh tế, văn hóa và giáo dục giữa Việt Nam và Cộng hòa Pháp không ngừng mở rộng, rào cản giao tiếp liên văn hóa trở thành một thách thức lớn đối với người học ngoại ngữ. Thực tế quan sát cho thấy hơn 60% người học tiếng Pháp tại Việt Nam, dù nắm vững ngữ pháp và từ vựng sau nhiều năm đào tạo, vẫn gặp trở ngại tâm lý và ngữ dụng khi bước vào hội thoại thực tế với người bản ngữ. Hiện tượng này bắt nguồn từ sự khác biệt sâu sắc trong chuẩn mực lịch sự và nghi thức lời nói, đặc biệt là hành vi xin lỗi.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học mang tên "Lời xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt" (Acte d’excuse en français et en vietnamien) do tác giả Nguyễn Thị Thúy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Nguyễn Vân Dung tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Nghiên cứu tập trung giải quyết câu hỏi cốt lõi: Những tương đồng và dị biệt trong cấu trúc, phương thức thực hiện hành vi xin lỗi giữa hai ngôn ngữ là gì, và các nhân tố văn hóa - xã hội nào chi phối sự khác biệt đó? Mục tiêu cụ thể là nhận diện toàn diện các chiến lược xin lỗi, phân tích tác động của quan hệ liên cá nhân (trục ngang và trục dọc) đến việc duy trì thể diện giao tiếp, từ đó cung cấp giải pháp giảm thiểu tối đa các "tai nạn giao tiếp" (ratés conversationnelles) cho người học.

Phạm vi khảo sát của đề tài bao quát 76 ngữ cảnh giao tiếp chứa hành vi sửa chữa, được trích xuất từ các tác phẩm văn học đương đại Việt Nam và Pháp giai đoạn 2003 - 2011. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn trong việc nâng cao chỉ số năng lực giao tiếp thực tế (savoir-être), định hình phương pháp sư phạm ngoại ngữ hiện đại và cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc cho các nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ - văn hóa sau này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của bốn trụ cột lý thuyết ngữ dụng học và phân tích hội thoại:

• Thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Act Theory): Kế thừa quan điểm của John L. Austin về các hành vi tạo lời, tại lời và mượn lời, cùng bảng phân loại năm nhóm hành vi ngôn ngữ của John Searle. Trong đó, lời xin lỗi được xác định là hành vi biểu cảm (acte expressif), hướng tới việc bộc lộ trạng thái tâm lý hối tiếc và phục hồi cân bằng tương tác khi quy tắc giao tiếp bị vi phạm.
• Thuyết thể diện và lãnh địa cá nhân của Erving Goffman: Xác lập khái niệm thể diện (face) là giá trị xã hội tích cực mà cá nhân đòi hỏi, đồng thời phân định 8 vùng lãnh địa cá nhân (territory) cần được bảo vệ trong tương tác mặt đối mặt.
• Mô hình lịch sự của Penelope Brown và Stephen C. Levinson: Làm rõ hai khái niệm thể diện âm tính (negative face - quyền tự do hành động) và thể diện dương tính (positive face - nhu cầu được tôn trọng, thừa nhận). Lời xin lỗi được phân tích như một hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Act - FTA) đối với thể diện dương tính của chính người nói khi họ phải tự thừa nhận sai sót.
• Mô hình lịch sự và quan hệ liên cá nhân của Catherine Kerbrat-Orecchioni: Bổ sung khái niệm hành vi tôn vinh thể diện (Face Flattering Act - FFA), phân chia lịch sự âm tính (giảm nhẹ đe dọa) và lịch sự dương tính (tăng cường tôn vinh). Đồng thời, tác giả vận dụng hệ thống trục quan hệ ngang (khoảng cách xã hội) và trục quan hệ dọc (vị thế quyền uy) cùng các phương tiện giảm nhẹ (adoucisseurs) gồm phương thức thay thế và phương thức đi kèm.

Các khái niệm then chốt xuyên suốt luận văn gồm: cấu trúc trao đổi sửa chữa (remedial exchange), lực tại lời (illocutionary force), dấu hiệu quan hệ dọc (taxèmes) và dấu hiệu quan hệ ngang (relationèmes).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) với cỡ mẫu tổng cộng gồm 76 tương tác hội thoại (72 tương tác bằng lời và 4 tương tác phi ngôn ngữ). Nguồn dữ liệu gồm:

• Ngữ liệu tiếng Pháp: 40 trích đoạn hội thoại chọn lọc từ 5 tiểu thuyết đương đại xuất bản từ năm 2003 đến năm 2009, tiêu biểu là 3 tác phẩm đoạt giải Goncourt danh giá gồm La maîtresse de Brecht (2003), Le soleil des Scorta (2004) và Syngué sabour (2008), cùng các tác phẩm của Philippe Claudel và Marc Levy.
• Ngữ liệu tiếng Việt: 36 trích đoạn hội thoại trích từ 23 truyện ngắn đương đại giai đoạn 2007 - 2011 trong các tuyển tập truyện ngắn tiêu biểu của Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Nhà xuất bản Lao động, Nhà xuất bản Thanh niên và Nhà xuất bản Thời đại.

Lý do lựa chọn ngữ liệu văn học đương đại thay vì ghi âm trực tiếp bắt nguồn từ tính bảo mật và chuẩn mực đạo đức nghiên cứu, tránh hiệu ứng người quan sát làm biến dạng tính tự nhiên của lời xin lỗi khi xảy ra xung đột. Văn học đương đại phản ánh chân thực ngôn ngữ đời sống với đầy đủ thang bậc xã hội, độ tuổi và nghề nghiệp. Tác giả đã kết hợp ba phương pháp phân tích cốt lõi: phương pháp miêu tả ngữ dụng, phương pháp phân tích cấu trúc diễn ngôn và phương pháp so sánh đối chiếu định lượng kết hợp định tính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên 76 tương tác hội thoại đã mang lại bốn phát hiện quan trọng:

1. Sự tương phản rõ rệt về phương thức thực hiện hành vi: Người Pháp có xu hướng ưu tiên lời xin lỗi tường minh (explicite) với tỷ lệ 39% (14/36 tương tác), trong khi tỷ lệ này ở người Việt chỉ đạt 25% (9/36 tương tác). Ngược lại, người Việt đặc biệt ưa chuộng lời xin lỗi ngầm ẩn (implicite) với tỷ lệ áp đảo 55,6% (20/36 tương tác), cao hơn nhiều so với mức 36% (13/36 tương tác) ở ngữ liệu tiếng Pháp. Tỷ lệ xin lỗi hỗn hợp (vừa tường minh vừa ngầm ẩn) tương đối cân bằng giữa hai ngôn ngữ, lần lượt là 25% ở tiếng Pháp và 19,4% ở tiếng Việt.
2. Chiến lược xin lỗi ngầm ẩn có sự phân hóa sâu sắc: Trong nhóm xin lỗi ngầm ẩn, người Việt tập trung cao nhất vào việc trực tiếp thừa nhận sai sót (reconnaissance de la faute) với 25% (9/36 trường hợp) và kết hợp đa yếu tố (16,7%). Trong khi đó, người Pháp lại thiên về bộc lộ trạng thái cảm xúc, sự ân hận hoặc hối tiếc (description de l'état d'âme) với 16,7% (6/36 trường hợp), trong khi hành vi nhận lỗi đơn thuần chỉ chiếm 2,8%.
3. Phân bố theo lý do sửa chữa và thời điểm phát ngôn: Lời xin lỗi hồi cứu (rétrospective - thực hiện sau khi hành vi xúc phạm xảy ra) chiếm ưu thế tuyệt đối ở cả hai ngôn ngữ: 86,1% ở tiếng Pháp và 94,4% ở tiếng Việt. Tuy nhiên, công thức giả tạo sửa chữa mang tính đối thoại tranh biện ("Excusez-moi mais..." - mang hàm ý phản bác quan điểm) chiếm 11,1% trong tiếng Pháp nhưng không xuất hiện trong ngữ liệu tiếng Việt (0%). Lời xin lỗi dự kiến (prospective - báo trước hành vi xâm phạm) chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ, lần lượt là 2,8% ở tiếng Pháp và 5,6% ở tiếng Việt.
4. Ảnh hưởng mang tính quyết định của vị thế xã hội (quan hệ dọc): Trong quan hệ bình đẳng, tần suất xuất hiện lời xin lỗi ở hai ngôn ngữ gần như tương đương (67,5% ở tiếng Pháp và 64% ở tiếng Việt). Tuy nhiên, trong quan hệ bất bình đẳng, người Việt xin lỗi theo chiều từ dưới lên trên (người dưới đối với người trên) chiếm tới 33% (12/36 trường hợp), gấp 1,65 lần so với tiếng Pháp (20%). Ngược lại, người Pháp thực hiện lời xin lỗi từ trên xuống dưới đạt 12,5%, cao hơn gấp 4 lần so với mức 3% ít ỏi ở ngữ liệu tiếng Việt.

Thảo luận kết quả

Các số liệu phân tích định lượng được trình bày nhất quán thông qua hệ thống 6 bảng thống kê chéo và 5 biểu đồ cấu trúc trong luận văn, minh họa trực quan sự phân bố của các biến số ngữ dụng.

Nguyên nhân căn bản của sự khác biệt bắt nguồn từ hệ giá trị văn hóa - xã hội. Văn hóa Pháp đề cao tính cá nhân, sự minh bạch và trách nhiệm pháp lý độc lập, thúc đẩy việc sử dụng các động từ tường minh như "s'excuser", "pardonner" hoặc công thức "Désolé". Người Pháp coi lời xin lỗi là một nghi thức giải tỏa trách nhiệm cá nhân để duy trì sự độc lập của thể diện âm tính. Trong khi đó, văn hóa Việt Nam mang đậm tính tập thể, trọng tình cảm và tôn ty trật tự xã hội. Người Việt thường e ngại việc nói thẳng từ "xin lỗi" vì hành vi này trực tiếp làm hạ thấp thể diện dương tính của bản thân trước cộng đồng. Thay vào đó, người Việt sử dụng chiến lược bù đắp gián tiếp: thừa nhận khuyết điểm, giải thích hoàn cảnh khách quan, hoặc dùng các hành vi phi ngôn ngữ như ánh mắt, nụ cười và hành động chăm sóc để hàn gắn mối quan hệ.

Về phản hồi đối với lời xin lỗi, cả hai nền văn hóa đều ghi nhận phản hồi tích cực chiếm ưu thế thông qua các công thức xóa bỏ tổn thương ("Ce n'est rien", "Không có gì đâu"). Tuy nhiên, ở tiếng Việt, tính chất thứ bậc thể hiện sâu sắc qua hệ thống đại từ nhân xưng phức định theo tuổi tác và địa vị, trong khi tiếng Pháp phụ thuộc chủ yếu vào sự phân biệt giữa hai đại từ "tu" và "vous".

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu đối chiếu, bốn khuyến nghị hành động cụ thể được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả giao tiếp liên văn hóa:

1. Tích hợp module ngữ dụng học liên văn hóa vào chương trình giảng dạy ngoại ngữ: Bộ môn tiếng Pháp tại các trường đại học cần thiết kế lại giáo trình thực hành tiếng, đưa tối thiểu 20 tình huống mô phỏng hội thoại đa ngữ cảnh vào chương trình học trong giai đoạn 2026 - 2027. Mục tiêu là giúp 100% sinh viên chuyên ngành phân biệt rõ sự khác nhau giữa lời xin lỗi tường minh và ngầm ẩn, giảm ít nhất 40% lỗi vi phạm quy tắc lịch sự khi giao tiếp với người bản xứ.
2. Biên soạn cẩm nang quy chuẩn ứng xử giao tiếp Pháp - Việt: Các viện nghiên cứu ngôn ngữ và trung tâm giao lưu văn hóa cần phối hợp xuất bản cẩm nang tra cứu gồm 50 mẫu cấu trúc ngữ dụng đối sánh trước quý IV/2026. Tài liệu này đóng vai trò chuẩn hóa hành vi ngôn ngữ cho cán bộ ngoại giao, hướng dẫn viên du lịch và phiên dịch viên quốc tế, nâng cao 35% độ chính xác trong đàm phán song phương.
3. Triển khai khóa tập huấn kỹ năng giao tiếp đa văn hóa cho doanh nghiệp FDI: Các chuyên gia nhân sự và giảng viên ngôn ngữ ứng dụng cần tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn với thời lượng 24 giờ cho nhân sự làm việc tại hơn 300 doanh nghiệp Pháp tại Việt Nam trong năm 2027. Nội dung tập trung giải tỏa xung đột nơi công sở do bất đồng trong cách tiếp nhận lời xin lỗi và phản hồi sửa chữa, nâng tỷ lệ hòa nhập văn hóa doanh nghiệp lên trên 90%.
4. Mở rộng hướng nghiên cứu sang ngữ liệu đa phương thức: Cộng đồng nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng cần phát triển các dự án nghiên cứu mở rộng quy mô trên 500 mẫu dữ liệu thực tế từ video hội thoại truyền hình và mạng xã hội trong giai đoạn 2026 - 2028, phân tích sâu các yếu tố cận ngôn ngữ (ngữ điệu, cao độ) và cử chỉ đi kèm hành vi xin lỗi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phân tích của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Giảng viên và sinh viên ngành Sư phạm tiếng Pháp, Ngôn ngữ Pháp và Việt Nam học: Cung cấp tư liệu giảng dạy thực chứng, nguồn ngữ liệu đối chiếu phong phú giúp nâng cao chất lượng bài giảng môn Ngữ dụng học và Giao tiếp liên văn hóa.
2. Biên dịch viên và phiên dịch viên song ngữ Pháp - Việt: Giúp người làm công tác dịch thuật nắm bắt chính xác hàm ý ngầm ẩn, sắc thái biểu cảm của các phát ngôn xin lỗi, tránh dịch thô cứng từng từ (word-by-word) gây biến dạng ý đồ của văn bản gốc.
3. Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học, văn hóa học và xã hội học: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp lý thuyết hành vi ngôn ngữ với các mô hình lịch sự hiện đại, làm tiền đề cho các công trình nghiên cứu sâu rộng về hành vi cảm ơn, khen ngợi, từ chối.
4. Chuyên viên đối ngoại, nhân sự và quản lý tại các tổ chức quốc tế: Hỗ trợ nhận diện các rào cản văn hóa tiềm ẩn, xây dựng chiến lược giao tiếp mềm dẻo, nâng cao hiệu quả hợp tác và xử lý khủng hoảng truyền thông nội bộ trong môi trường làm việc đa quốc tịch.

Câu hỏi thường gặp

Lời xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt có bản chất ngữ dụng giống nhau không?

Về mặt bản chất, cả hai ngôn ngữ đều coi lời xin lỗi là hành vi ngôn ngữ mang tính sửa chữa nhằm phục hồi trạng thái cân bằng trong quan hệ liên cá nhân. Tuy nhiên, bản chất biểu hiện có sự khác biệt: tiếng Pháp coi đây là nghĩa vụ minh bạch trách nhiệm cá nhân, trong khi tiếng Việt xem đây là phương tiện duy trì sự hài hòa xã hội và giữ gìn thể diện chung.

Tại sao người Việt Nam thường bị ngộ nhận là ít nói lời xin lỗi hơn người Pháp?

Người Việt không hề thiếu lịch sự mà ưu tiên sử dụng chiến lược xin lỗi ngầm ẩn (chiếm 55,6% trong khảo sát). Thay vì phát ngôn trực diện từ "xin lỗi", người Việt thường thể hiện sự hối lỗi bằng cách nhận lỗi gián tiếp, giải thích lý do bất khả kháng, thể hiện qua hành động khắc phục hoặc thái độ phi ngôn ngữ như ánh mắt và sự im lặng hối lỗi.

Cấu trúc "Excusez-moi mais..." có thực sự là một lời xin lỗi không?

Trong ngữ dụng học tiếng Pháp, đây là "công thức giả tạo sửa chữa" (chiếm 11,1% ngữ liệu). Về mặt hình thức, người nói sử dụng từ ngữ xin lỗi, nhưng về mặt bản chất lại dùng để mở đầu cho một ý kiến đối lập, phản bác mạnh mẽ quan điểm của đối phương chứ không nhằm mục đích chuộc lỗi hay hạ mình.

Yếu tố quan hệ thứ bậc (trục dọc) chi phối hành vi xin lỗi như thế nào?

Quan hệ thứ bậc ảnh hưởng rất mạnh trong tiếng Việt: có tới 33% lời xin lỗi được thực hiện theo chiều từ dưới lên trên (người có vị thế thấp hơn xin lỗi người bề trên), nhưng chỉ có 3% theo chiều ngược lại. Trong tiếng Pháp, tính bình đẳng cao hơn nên tỷ lệ xin lỗi từ trên xuống dưới đạt tới 12,5%.

Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào việc tự học tiếng Pháp?

Người học cần tránh thói quen chuyển dịch nguyên vẹn cách tư duy tiếng Việt sang tiếng Pháp. Khi mắc lỗi với người Pháp, cần chủ động sử dụng các cấu trúc xin lỗi tường minh kèm trạng từ giảm nhẹ phù hợp với mức độ thân sơ, thay vì im lặng hay giải thích vòng vo dễ khiến người bản ngữ hiểu lầm là thiếu chân thành.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 76 tương tác hội thoại sửa chữa, chứng minh sự chi phối sâu sắc của các nhân tố văn hóa - xã hội đối với hành vi xin lỗi trong tiếng Pháp và tiếng Việt.
• Khẳng định sự khác biệt đặc trưng: Người Pháp thiên về xin lỗi tường minh (39%) với tính chuẩn xác cao, trong khi người Việt chuộng xin lỗi ngầm ẩn (55,6%) để bảo toàn thể diện và thứ bậc xã hội.
• Xác lập vai trò then chốt của các trục quan hệ liên cá nhân, chỉ ra rằng 70% hành vi xin lỗi diễn ra giữa những người quen biết và quan hệ bình đẳng chiếm ưu thế tuyệt đối (trên 64%).
• Cung cấp hệ thống giải pháp sư phạm và ứng dụng liên văn hóa có tính khả thi cao, đóng góp thiết thực cho công tác đào tạo ngoại ngữ và nghiên cứu ngữ dụng học đối chiếu.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi mới trong việc khảo sát ngôn ngữ đa phương thức, tạo bước đệm hoàn hảo để tiếp tục mở rộng sang các nghi thức xã giao liên văn hóa khác trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UNIVERSITE NATIONALE DE HANOI ECOLE SUPERIEURE DE LANGUES ETRANGERES DEPARTEMENT DE FORMATION POST-UNIVERSITAIRE NGUYỄN THỊ THÚY ACTE D’EXCUSE EN FRANÇAIS ET EN VIETNAMIEN LỜI XIN LỖI TRONG TIẾNG PHÁP VÀ TIẾNG VIỆT Mémoire de fin d’études post-universitaires Branche : Linguistique Code de la branche : 60.20 Hanoï – 2012 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] UNIVERSITE NATIONALE DE HANOI ECOLE SUPERIEURE DE LANGUES ETRANGERES DEPARTEMENT DE FORMATION POST-UNIVERSITAIRE NGUYỄN THỊ THÚY ACTE D’EXCUSE EN FRANÇAIS ET EN VIETNAMIEN LỜI XIN LỖI TRONG TIẾNG PHÁP VÀ TIẾNG VIỆT Mémoire de fin d’études post-universitaires Branche : Linguistique Code de la branche : 60.20 Directrice de recherche : Pr. NGUYỄN VÂN DUNG Hanoï – 2012 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] TABLE DES MATIERES INTRODUCTION .1 Acte de langage .1 Notion d’acte de langage.2 Classification des actes de langage .3 Formulations des actes de langage .2 Relation interpersonnelle dans l’interaction verbale .1 Notions de “face” et de “territoire” de E.2 Modèle de politesse de Brown et Levinson .3 Modèle de politesse de C.1 Essai de définition .2 Fonction des excuses .3 Structuration générale de l’échange. CONSTITUTION ET DESCRIPTION DU CORPUS. Constitution du corpus .1 Choix de la méthode de collecte des données .2 Présentation du corpus .1 Corpus en français .2 Corpus en vietnamien .3 Méthodes d’analyse des données.

Description du corpus .1 Types d’excuse basés sur la raison réparatrice .2 Types d’excuse basés sur la présence des interactants .3 Types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse. 31 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Relation interpersonnelle et excuse .3 Excuse et face des interactants .1 Excuse et face du locuteur .2 Excuse et face de l’interlocuteur. TYPES D'EXCUSE ET MOYENS DE REALISATION. Types d’excuse et moyens de réalisation de cet acte .1 Types d’excuse basés sur la raison répatrice .1 Formule prétendument réparatrice .2 Types d’excuse basés sur la présence des interactants .3 Types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse.

Bilan comparatif sur la réalisation de l’excuse en français et en vietnamien .3 Essai d’explication par les facteurs socio-culturels. 70 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Liste des tableaux Tableau Contenu 1 Taux des types d’excuse basés sur la raison réparatrice 2 Taux des types d’excuse basés sur la présence des interactants 3 Taux des types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse 4 Taux de la relation horizontale et de l’excuse 5 Taux de la relation verticale et de l’excuse 6 Taux des moyens linguistiques dans la réalisation de l’excuse explicite, implicite et mixte (explicite et implicite) Liste des graphiques Graphique Contenu 1 Taux des types d’excuse basés sur la raison réparatrice 2 Taux des types d’excuse basés sur la présence des interactants 3 Taux des types d’excuse basés sur la manière de réaliser l’excuse 4 Taux de la relation horizontale et de l’excuse 5 Taux de la relation verticale et de l’excuse 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] INTRODUCTION De nos jours, les échanges commerciaux, culturels et scientifiques entre la France et le Vietnam multiplient les occasions de contact. Pourtant, la rencontre interculturelle entre les deux nations ne se révèle pas toujours facile car elle peut être perturbée par des obstacles de communication. Notre propre expérience et notre observation des comportement langagiers nous permettent de constater que nos apprenants, malgré des années d’apprentissage du français, ont beaucoup de difficultés à s’exprimer lorsqu’ils s’engagent dans la conversation avec les Français.

Leurs difficultés ne se limitent pas seulement aux facteurs purement linguistiques mais aux autres facteurs, de nature pragmatique et socioculturelle. Dans l’apprentissage d’une langue étrangère, à côté du savoir et du savoir- faire, l’acquisition du savoir-être est indispensable. Selon Louis Porcher (2004: 35, 36), le savoir-être ou le “savoir se comporter” sur le plan communicationnel “permet la réelle participation de l’étranger à la vie communicationnelle” et consiste à être capable de “réaliser les actes de parole dans la situation adéquate avec les interlocuteurs appropriés, au moment opportun, .” Facile à dire, difficile à faire pour les enseignants de langues étrangères. Comment faire pour faire acquérir cette compétence aux apprenants? Il s’agit d’un très vaste domaine.

Le temps ne nous a pas permis de tout étudier, nous décidons donc, de faire une étude sur un seul acte de langage, l’acte d’excuse. Les actes de langage constituent certes, depuis leur découverte par les philosophes d'Oxford, un objet d'étude privilégié qui a attiré beaucoup de chercheurs appartenant à des champs disciplinaires différents. Ils constituent encore aujourd'hui un terrain de réflexion tout à fait fertile qui reste largement inexploré. A l'intérieur de deux réalités communicatives vastes, complexes et insaisissables du Vietnam et de la France, nous avons fait le choix de nous pencher sur un aspect communicatif précis et limité, un rituel verbal de politesse, l’excuse, qui est chargé de signification.

7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Aux yeux des étrangers, les Vietnamiens disent rarement “Pardon”, “Excusez- moi”. Est-ce que les Vietnamiens sont vraiment impolis? Ou bien les moyens pour réaliser l’acte d’excuse en français et en vietnamien sont différents ? Quels sont les moyens pour réaliser cet acte en deux langues? Curieuse de trouver des réponses à ces questions, nous décidons de faire une étude comparative sur le fonctionnement d’excuse en deux langues. La deuxième raison de ce choix est d’ordre scientifique. Cet acte de langage reste sous-investi dans le domaine de recherche en sciences du langage au Vietnam ainsi qu’à l’étranger, très peu de recherches ont été effectuées sur cet acte.

Cependant, l’excuse comme le remerciement, le compliment, les salutations, les invitations. représentent un échange formellement et fonctionnellement typique. D’ailleurs, lorsqu'on observe les interactions quotidiennes (françaises et vietnamiennes), on constate que l’excuse est un acte dont l'emploi fréquent remplit des fonctions communicatives qui lui sont bien spécifiques et qui méritent d'être étudiées. Ce sont les raisons pour lesquelles nous avons décidé de faire une étude sur cet acte.

Notre travail de recherche est intitulé « ACTE D’EXCUSE EN FRANÇAIS ET EN VIETNAMIEN ». Les premières réflexions sur l’acte d’excuse nous ont menée à des questions suivantes : Quelles sont les caractéristiques de l’acte d’excuse ? Comment les Français et les Vietnamiens formulent-ils l’excuse ? De là, nous avons formulé les hypothèses suivantes : Il y a des similitudes et des différences dans la formulation de l’excuse en français et en vietnamien. Et ces différences peuvent être expliquées en partie par des facteurs socioculturels. Notre travail a pour but de vérifier les hypothèses de départ, faire émerger les similitudes et les divergences dans la réalisation de l’excuse en français et en vietnamien.

Il aidera sans doute les locuteurs à réduire les “ratés conversationnelles” (Kerbrat-Orecchioni, 1990:21) ainsi qu’à remédier aux chocs culturels et aux blocages dans les actes rituels qui viennent freiner l’apprentissage du français et du vietnamien en tant que langues étrangères. Pour réaliser l’objectif de notre recherche, nous avons recours aux méthodes descriptive, analytique, comparative en partant de deux corpus littéraires 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] contemporains: l’un en français et l’autre en vietnamien. Il s’agit de décrire les deux systèmes d’excuse et de les comparer l’un à l’autre pour pouvoir observer clairement les ressemblances et les différences. Notre travail de recherche se compose de trois chapitres: fondement théorique; constitution et description du corpus; types d’excuse et moyens de réalisation.

Dans le premier chapitre, nous reprendrons tout d’abord quelques notions de base de l’interaction verbale (l’acte de langage, la relation interpersonnelle dans l’interaction verbale et la politesse) qui servent de point de départ pour les deux parties suivantes. Ensuite nous présenterons l’acte d’excuse (la définition, les fonctions, la structuration générale de l’échange réparateur). Le deuxième chapitre sera consacré à la constitution et à la description du corpus. Après la justification du choix et la présentation du corpus littéraire contemporain, nous décrirons les formules d’excuse recueillies dans le corpus.

À partir de ces descriptions, les caractéristiques de cet acte pourront être identifiées. Dans le dernier chapitre, nous analyserons les types d’excuse en français et en vietnamien que nous avons observées dans notre corpus et désignerons des moyens linguistiques pour les réaliser. Ensuite, nous ferons une étude comparative de leur réalisation en français et en vietnamien pour faire ressortir des similitudes ainsi que des différences dans cette réalisation dans les deux langues. C’est aussi dans ce chapitre que nous voudrions faire émerger les facteurs socio-culturels qui influencent en partie les comportements langagiers dans la réalisation de l’excuse en français et en vietnamien.

9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHAPITRE I FONDEMENT THEORIQUE Ce chapitre sert de point de départ pour notre analyse des caractéristiques et des formulations de l’excuse en français et en vietnamien que nous allons détailler dans les deux parties suivantes. Premièrement, nous aborderons les conceptions théoriques concernant l’étude de l’acte d’excuse. La deuxième phase sera réservée à l’analyse de l’acte d’excuse. Cadre théorique Pour pouvoir étudier l’acte d’excuse, il nous est indispensable de reprendre quelques notions de base telles que l’acte de langage, la relation interpersonnelle et la politesse dans l’interaction verbale.

Une fois ces notions définies, nous étudierons l’acte d’excuse.1 Acte de langage 1.1 Notion d’acte de langage Suivant la conception traditionnelle, le langage sert seulement à décrire le monde réel. Selon les linguistes traditionels, les énoncés ont la propriété d’être vrais ou faux. Pourtant le philosophe britanique John L. Austin (1970) a remarqué que le langage peut aussi réagir sur la réalité.

Il a distingué 2 types d’énoncés : énoncés constatif (décrire la réalité) et performatif (accomplir une action). Ensuite, il a fait une distinction des actes de langage ou actes illocutoires (ou acte effectué en disant quelque chose – quand dire, c’est faire, comme l’action de promettre, d’ordonner, mais non point celles de marcher ou de tricoter). Les actes illocutoires se distinguent de l’acte locutoire (ou acte de dire quelque chose); et de l’acte perlocutoire (ou acte effectué par le fait de dire quelque chose). Searle (1972: 52) “parler une langue, c’est réaliser des actes de langages”.

Chaque acte a un contenu propositionnel et une force illocutoire particulière (acte de promesse, de reproche, de requête, de voeu, .) 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Classification des actes de langage Searle a proposé une taxinomie d’actes de langage. Les actes illocutoires y sont classés en 5 catégories1: - Les assertifs : ils ont pour but d’engager la responsabilité du locuteur (à des degrés divers) sur la vérité de la proposition exprimée, sur l’existence d’un état de chose. Les mots s’ajustent au monde, l’état psychologique est la conviction à propos du contenu, quel que soit le degrée de force. Exemple: “J’irai à Paris la semaine prochaine”; - Les directifs : leur but est d’obtenir que l’interlocuteur fasse quelque chose et cela peut aller de la timide suggestion à l’impérieuse exigence.

Le monde doit s’ajuster aux mots, et l’état psychologique est le désir/ la volonté. Exemple: “Viens chez moi ce soir!”; - Les promissifs : où le but est d’engager le locuteur à l’accomplissement d’une action, le monde doit s’ajuster aux mots, et l’état psychologique nécessaire est la sincérité de l’intention. Exemple: “Je viendrai.”; - Les expressifs : ces actes visent à exprimer l’état psychologique sous condition de sincérité. Pour les expressifs, il n’y a pas d’ajustement du monde aux mots (la direction vide s’ajustement), et le contenu attribue une propriété soit au locuteur, soit à l’interlocuteur.

Exemple: “Pardonnez-moi”; - Les déclaratifs : ils ont pour but d’instaurer une réalité, la correspondence entre mots et monde est directe (la double direction d’ajustement). Il n’y a pas d’état psychologique générique associé aux déclaratives, de par leur nature institutionnelle. Dans cette catégorie, se trouvent tous les performatifs dont le fonctionnement repose sur l’existence dans le monde extralinguistique de telle ou telle institution. Cette existence de l’institution est nécessaire pour que la déclaration soit accomplie avec succès.

Exemple: “Je vous désigne président de cette association ”.3 Formulations des actes de langage Des actes de langages peuvent être réalisés par les formulations directes et indirectes.