Tổng quan nghiên cứu

Gánh nặng bệnh lý gan mật đang gia tăng trên quy mô toàn cầu với ước tính hơn 1,5 tỷ người mắc các bệnh gan mạn tính, trong đó bệnh gan nhiễm mỡ chiếm 59% và viêm gan virus B chiếm 29%. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới công bố năm 2018, tại Việt Nam, tử vong do bệnh lý gan ghi nhận 17.934 ca, chiếm khoảng 3,51% tổng số ca tử vong toàn quốc, đưa tỷ suất tử vong hiệu chỉnh theo tuổi lên mức 18,52 trên 100.000 dân. Bên cạnh các chủng virus hướng gan, tình trạng tổn thương gan cấp do lạm dụng thuốc giảm đau, hóa chất và rượu bia diễn biến ngày càng phức tạp. Thực tế lâm sàng đòi hỏi các giải pháp bảo vệ nhu mô gan hiệu quả, an toàn từ nguồn thảo dược tự nhiên.

Nghiên cứu của tác giả Trịnh Thị Vân Anh tập trung giải quyết bài toán tối ưu hóa nguồn dược liệu bản địa tỉnh Cao Bằng nhằm đánh giá độc tính cấp và tác dụng bảo vệ tế bào gan của viên nang Gydenphy trên động vật thực nghiệm. Mục tiêu cụ thể gồm hai nội dung then chốt: xác định giới hạn an toàn qua thử nghiệm liều độc cấp đường uống và đánh giá khả năng ức chế hoại tử tế bào gan trên mô hình chuột nhắt trắng bị gây độc bởi paracetamol liều cao.

Đề tài được tiến hành trong giai đoạn từ tháng 06/2021 đến tháng 09/2021 tại Bộ môn Dược lý thuộc Viện Đào tạo Dược, Học viện Quân Y. Đóng góp khoa học của luận văn mang giá trị thực tiễn cao khi chứng minh chế phẩm kết hợp ba thảo dược địa phương đạt độ an toàn vượt trội gấp 30,38 lần liều tác dụng dự kiến, đồng thời giảm hoạt độ men gan AST và ALT tương đương với thuốc đối chứng tiêu chuẩn silymarin.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở lý thuyết của luận văn kết hợp chặt chẽ giữa bệnh sinh học hiện đại và biện chứng luận trị y học cổ truyền. Theo y học hiện đại, cơ chế tổn thương gan cấp tính do paracetamol bắt nguồn từ sự tích tụ chất chuyển hóa độc hại N-acetyl-p-benzoquinone imine khi vượt quá khả năng liên hợp của glutathione nội sinh. Tình trạng này kích hoạt phản ứng stress oxy hóa dữ dội qua các gốc tự do, gây peroxy hóa màng lipid tế bào làm tăng nồng độ malondialdehyde, hủy hoại tính toàn vẹn màng tế bào gan và giải phóng ồ ạt các enzym nội bào aspartate aminotransferase cùng alanine aminotransferase vào tuần hoàn huyết thanh.

Theo y học cổ truyền, tổn thương gan nằm trong phạm vi chứng Hoàng đản, phát sinh do thấp nhiệt tà độc xâm phạm làm can đởm mất quyền sơ tiết, tỳ vị vận hóa suy giảm. Viên nang Gydenphy có khối lượng 450 mg mỗi viên (chứa 400 mg cao khô dược liệu) được xây dựng trên nguyên tắc quân thần tá sứ gồm: 224 mg cao khô Quả Me rừng có tác dụng thanh nhiệt sinh tân và chống viêm; 90 mg cao khô Giảo cổ lam giúp bổ khí hoạt huyết, giảm mỡ máu; và 86 mg cao khô Thạch hộc tía giúp bổ âm ích vị, thanh nhiệt dưỡng tân. Sự phối ngũ này hỗ trợ đồng thời quá trình trừ đàm thấp, thanh giải nhiệt độc và tái tạo nhu mô gan.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng 110 cá thể chuột nhắt trắng chủng Swiss khỏe mạnh cả hai giống, trọng lượng từ 18 g đến 22 g do Ban Chăn nuôi thuộc Học viện Quân Y cung cấp và thuần hóa một tuần trước thử nghiệm. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hoàn toàn được thực hiện bởi hai kỹ thuật viên giàu kinh nghiệm nhằm triệt tiêu sai số ngoại lai.

Thử nghiệm độc tính cấp áp dụng phương pháp Litchfield – Wilcoxon theo hướng dẫn của Bộ Y tế, cho chuột nhịn ăn 12 giờ trước khi uống Gydenphy liều tăng dần từ 5,0 g/kg đến 17,5 g/kg thể trọng (thể tích 0,2 ml/10g, chia 3 lần/ngày cách nhau 3 giờ), theo dõi liên tục trong 72 giờ và mở rộng tới 7 ngày. Mô hình đánh giá tác dụng bảo vệ gan chia 50 chuột thành 5 lô (10 con/lô): lô chứng sinh lý, lô mô hình paracetamol 400 mg/kg, lô tham chiếu silymarin 70 mg/kg/ngày, lô Gydenphy liều 1 (576 mg/kg/ngày) và lô Gydenphy liều 2 (1152 mg/kg/ngày). Động vật uống thuốc phòng ngừa trong 8 ngày liên tục trước khi gây độc paracetamol ở ngày thứ 8.

Sau 48 giờ gây độc, các mẫu máu được thu thập để định lượng hoạt độ AST, ALT bằng hệ thống máy Screen-Master của hãng Hospitex Diagnostics. Gan tươi được tách nhanh để xác định chỉ số gan, định lượng malondialdehyde theo phương pháp quang phổ bước sóng 532 nm của IU.Vladymyrop và đo hàm lượng glutathione nội sinh bằng thuốc thử Ellman ở bước sóng 412 nm. Toàn bộ số liệu được nhập liệu qua phần mềm EpiData 3.1 và phân tích thống kê y sinh trên SPSS 20.0 bằng phép kiểm Student's t-test và ANOVA, lấy ngưỡng ý nghĩa p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thử nghiệm độc tính cấp xác nhận viên nang Gydenphy có biên độ an toàn cực kỳ rộng. Ở mức liều cao nhất đạt thể tích dung nạp tối đa là 17,5 g/kg thể trọng (cao gấp 30,38 lần liều dự kiến có tác dụng trên chuột là 576 mg/kg), tỷ lệ sống sót đạt 100% (10/10 chuột sống khỏe mạnh ở cả 6 lô nghiên cứu từ 5,0 g/kg đến 17,5 g/kg). Chuột không xuất hiện bất kỳ dấu hiệu rối loạn thần kinh, hô hấp hay tiêu hóa trong suốt 72 giờ đầu và 7 ngày theo dõi tiếp theo, do đó không thể xác định chỉ số gây chết 50% động vật (LD50).

Trong mô hình gây tổn thương gan thực nghiệm, paracetamol 400 mg/kg gây hoại tử tế bào gan rõ rệt, khiến hoạt độ men gan ở lô mô hình bùng nổ: hoạt độ AST tăng vọt 194,73% so với lô chứng sinh lý, trong khi hoạt độ ALT tăng 86,03% (đạt 135,73 ± 14,62 U/L so với 72,96 ± 12,37 U/L ở lô chứng, p < 0,01).

Viên nang Gydenphy chứng minh hiệu quả ức chế tổn thương gan vượt trội ở cả hai mức liều thử nghiệm:

  • Về hoạt độ AST: Gydenphy liều 576 mg/kg/ngày giúp hạ 49,09% hoạt độ AST so với lô mô hình (p < 0,05); liều 1152 mg/kg/ngày giúp hạ 51,99% hoạt độ AST (p < 0,05). Tác dụng này tương đương với chất chuẩn silymarin liều 70 mg/kg vốn giúp giảm 51,04% hoạt độ enzym.
  • Về hoạt độ ALT: Gydenphy liều 576 mg/kg/ngày làm giảm hoạt độ ALT 26,66% xuống mức 99,54 ± 12,26 U/L (p < 0,05 so với mô hình); Gydenphy liều 1152 mg/kg/ngày làm giảm hoạt độ ALT 31,72% xuống mức 92,68 ± 11,65 U/L (p < 0,05 so với mô hình). Hiệu quả này tương đương với silymarin khi lô tham chiếu hạ 30,46% hoạt độ ALT xuống 94,39 ± 11,81 U/L.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu thực nghiệm khi được trực quan hóa qua biểu đồ cột thể hiện xu hướng giảm nồng độ enzym rõ rệt theo liều lượng: lô Gydenphy liều cao cho tỷ lệ hạ ALT đạt 31,72%, nhỉnh hơn mức 30,46% của silymarin. Cơ chế bảo vệ màng tế bào gan của Gydenphy được củng cố nhờ sự phối hợp đa thành phần hoạt tính sinh học. Hợp chất tannin, acid gallic và flavonoid dồi dào trong quả Me rừng đóng vai trò dọn dẹp trực tiếp các gốc tự do ROS, ngăn chặn quá trình phân hủy chuỗi acid béo không bão hòa tại ty thể tế bào gan.

Đồng thời, thành phần saponin trong Giảo cổ lam kích hoạt enzyme chống oxy hóa nội sinh, trong khi chuỗi polysaccharide từ Thạch hộc tía hỗ trợ phục hồi dự trữ glutathione (GSH), làm giảm nồng độ sản phẩm phụ độc hại malondialdehyde (MDA). Bảng số liệu vi thể gan cho thấy cấu trúc bè tế bào gan ở các nhóm uống Gydenphy được duy trì ổn định, ranh giới tiểu thùy gan rõ ràng, không xuất hiện các ổ hoại tử trung tâm tiểu thùy lan rộng như ở lô mô hình bệnh lý paracetamol. Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu trước đây về chế phẩm CTHepaB và cao chiết chùm ngây trên mô hình chuột tổn thương gan cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng khoa học thu được, luận văn đưa ra 4 nhóm đề xuất mang tính chiến lược và khả thi:

Thứ nhất, nhóm nghiên cứu tại Bộ môn Dược lý - Học viện Quân Y cần sớm triển khai thử nghiệm độc tính bán trường diễn và độc tính trường diễn trên động vật trong thời gian từ 30 đến 90 ngày. Mục tiêu cần đạt là đánh giá toàn diện ảnh hưởng của chế phẩm lên chức năng tạo máu, các chỉ số sinh hóa thận và cấu trúc mô bệnh học đa cơ quan trước quý 4/2023.

Thứ hai, Trung tâm Kiểm nghiệm Dược phẩm phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Cao Bằng xây dựng bộ tiêu chuẩn cơ sở chuẩn hóa quy trình chiết xuất cao khô. Chỉ tiêu đặt ra là định lượng chính xác hàm lượng hoạt chất polyphenol toàn phần trong quả Me rừng và gypenoside trong Giảo cổ lam với độ đồng đều lô mẻ đạt trên 95% vào năm 2024.

Thứ ba, Hội đồng Đạo đức và các cơ sở y tế chuyên khoa như Bệnh viện Đa khoa Bỉm Sơn cần xây dựng đề cương thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 và giai đoạn 2 trên người bệnh tăng men gan do dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu. Kỳ vọng điều trị đặt mục tiêu giảm chỉ số AST và ALT từ 35% đến 45% sau liệu trình 30 ngày sử dụng với liều 6 viên/ngày trong giai đoạn 2024 - 2025.

Thứ tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Cao Bằng cần quy hoạch và nhân rộng vùng trồng dược liệu Giảo cổ lam và Thạch hộc tía đạt chuẩn GACP-WHO. Đề án hướng tới mục tiêu cung ứng ổn định 50 đến 80 tấn nguyên liệu sạch mỗi năm cho các nhà máy sản xuất dược phẩm đạt chuẩn GMP trong giai đoạn 2024 - 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị tham chiếu khoa học sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

  1. Bác sĩ và Dược sĩ chuyên ngành Y học Cổ truyền: Cung cấp cơ sở khoa học hiện đại chứng minh hiệu quả phối ngũ của bài thuốc trị chứng Hoàng đản, giúp tối ưu hóa phác đồ điều trị hỗ trợ phục hồi chức năng gan cho bệnh nhân dùng thuốc tân dược dài ngày.
  2. Học viên sau đại học và Nghiên cứu sinh ngành Dược lý - Dược liệu: Cung cấp quy trình chuẩn mực về thiết kế mô hình gây độc gan bằng paracetamol 400 mg/kg, phương pháp đánh giá độc tính cấp Litchfield – Wilcoxon và kỹ thuật định lượng chỉ số sinh hóa oxy hóa khử MDA, GSH.
  3. Doanh nghiệp sản xuất Dược phẩm và Thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Cung cấp công thức bào chế viên nang cứng 450 mg hoàn chỉnh, định lượng thành phần cao khô chi tiết và các dữ liệu tiền lâm sàng quan trọng phục vụ hồ sơ công bố sản phẩm mới.
  4. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách phát triển dược liệu địa phương: Làm căn cứ khoa học thực tiễn để phê duyệt các dự án bảo tồn, phát triển chuỗi giá trị kinh tế từ cây thuốc quý bản địa tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Viên nang Gydenphy gồm những thành phần dược liệu nào và tỷ lệ ra sao?

Mỗi viên nang Gydenphy chứa 400 mg cao khô dược liệu chiết xuất từ 3 loài thảo dược thu hái tại Cao Bằng gồm: 224 mg cao Quả Me rừng, 90 mg cao Giảo cổ lam và 86 mg cao Thạch hộc tía, kết hợp cùng 50 mg tá dược đạt khối lượng viên 450 mg.

Độc tính cấp đường uống của Gydenphy được xác định ở mức độ nào?

Thực nghiệm trên chuột nhắt trắng Swiss chứng minh Gydenphy không gây độc tính cấp. Ở mức liều cao nhất uống được là 17,5 g/kg thể trọng (gấp 30,38 lần liều tác dụng), 100% chuột sống khỏe mạnh bình thường sau 7 ngày theo dõi, không ghi nhận tử vong nên không xác định được giá trị LD50.

Khả năng hạ men gan của Gydenphy so với silymarin như thế nào?

Gydenphy thể hiện tác dụng tương đương với thuốc đối chứng chuẩn silymarin liều 70 mg/kg. Ở mức liều 1152 mg/kg/ngày, Gydenphy giúp giảm 51,99% hoạt độ AST và giảm 31,72% hoạt độ ALT so với lô mô hình bị phá hủy tế bào gan (tương ứng với mức giảm 51,04% AST và 30,46% ALT của silymarin).

Viên nang Gydenphy bảo vệ gan thông qua những cơ chế sinh học nào?

Chế phẩm bảo vệ tế bào gan nhờ cơ chế ức chế quá trình stress oxy hóa do chất độc NAPQI gây ra. Các hoạt chất flavonoid, tannin và polysaccharide giúp trung hòa gốc tự do, hạn chế tích tụ nồng độ malondialdehyde, bảo tồn hàm lượng glutathione nội sinh và ngăn ngừa thoái hóa mỡ nhu mô gan.

Liều dùng dự kiến trên người của viên nang Gydenphy được tính toán như thế nào?

Dựa trên hệ số quy đổi tương đương từ chuột sang người là 12, mức liều có tác dụng 576 mg/kg trên chuột nhắt tương ứng với liều 48 mg/kg/ngày ở người trưởng thành 50 kg, tương đương mức liều sử dụng đường uống là 6 viên nang Gydenphy mỗi ngày (2400 mg cao khô).

Kết luận

  • Viên nang Gydenphy đạt tính an toàn tuyệt đối trong thử nghiệm độc tính cấp đường uống trên chuột nhắt trắng ở liều cực đại 17,5 g/kg thể trọng (gấp hơn 30 lần liều điều trị dự kiến).
  • Chế phẩm thể hiện tác dụng bảo vệ gan rõ rệt trước độc tính của paracetamol liều 400 mg/kg, làm giảm tới 51,99% hoạt độ AST và 31,72% hoạt độ ALT huyết thanh.
  • Tác dụng hạ men gan và phục hồi tổn thương vi thể gan của Gydenphy ở liều 576 mg/kg và 1152 mg/kg đạt hiệu quả tương đương thuốc chuẩn silymarin liều 70 mg/kg.
  • Đề tài đóng góp luận cứ khoa học vững chắc trong việc kết hợp Quả Me rừng, Giảo cổ lam và Thạch hộc tía để nâng tầm giá trị nguồn dược liệu tự nhiên tỉnh Cao Bằng.
  • Lộ trình tiếp theo cần sớm hoàn thiện hồ sơ độc tính bán trường diễn và thử nghiệm lâm sàng trong giai đoạn 2023 - 2025 để đưa sản phẩm ứng dụng rộng rãi vào thực tiễn chăm sóc sức khỏe cộng đồng.