Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu đặc điểm địa chất - địa mạo huyện KBang tỉnh Gia Lai phục vụ dạy học Địa lí ở trường THPT. Đặc điểm tự nhiên và giá trị địa chất - địa mạo huyện KBang tỉnh Gia Lai. Khai thác đặc điểm địa chất - địa mạo huyện KBang tỉnh Gia Lai phục vụ dạy học Địa lí ở trường THPT. Đóng góp của đề án - Về lí luận: Tổng quan, hệ thống hóa góp phần làm sáng tỏ cơ sở lí luận nghiên cứu đặc điểm địa chất - địa mạo huyện KBang tỉnh Gia Lai phục vụ dạy học Địa lí ở trường THPT.
- Về thực tiễn: + Xác thực đặc điểm địa chất - địa mạo huyện KBang tỉnh Gia Lai phục vụ dạy học Địa lí ở trường THPT, góp phần phát triển giáo dục và phát triển KT - XH nói chung và ngành du lịch nói riêng của huyện KBang. + Cung cấp 01 mẫu giáo án và 02 kế hoạch HĐTN về đặc điểm địa chất - địa mạo huyện KBang tỉnh Gia Lai phục vụ dạy học Địa lí ở trường THPT. Từ đó, có thể hỗ trợ, giúp cho GV Địa lí THPT sử dụng, vận dụng thực hiện đổi mới quá trình dạy học, góp phần nâng cao phẩm chất, năng lực người học đáp ứng mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí ở trường THPT. + Giúp HS yêu thích và học tập tốt môn Địa lí trong nhà trường THPT.
CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu đặc điểm địa chất - địa mạo và trải nghiệm địa lí 1. Trên thế giới Lịch sử nghiên cứu địa chất và địa mạo trên thế giới là một hành trình phức tạp và hấp dẫn, kéo dài hàng nghìn năm. Các nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin quý báu về hành tinh chúng ta mà còn giúp chúng ta dự đoán và ứng phó với các thách thức địa chất và môi trường trong tương lai.
Trong đó Địa lí học là một trong những môn khoa học nghiên cứu về địa mạo và tương tác giữa con người và môi trường Địa lí, cung cấp cơ sở cho nhiều nghiên cứu khoa học khác nhau, bao gồm địa chất học, thủy văn học, địa kỹ thuật, và nhiều lĩnh vực khác trong đó có phục vụ cho hoạt động dạy học Địa lí. Các công trình nghiên cứu này không chỉ giúp giáo viên, học sinh và sinh viên hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh mình mà còn thúc đẩy sự phát triển của giáo dục địa lí và giúp họ áp dụng kiến thức này vào thực tế nhằm khai thác tốt hơn điều kiện tự nhiên của địa phương đề phục vụ cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung và địa phương nói riêng. Do đó, nghiên cứu đặc điểm tự nhiên phục vụ tổ chức dạy học địa lí nhất là các HĐTN Địa lí ở trường phổ thông ngày càng trở thành một xu hướng phổ biến với nhiều nội dung hoạt động và cách thức tổ chức. Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu hình thức tổ chức DHTN chủ yếu là dã ngoại, ngoại khóa.
Sau đó được hầu hết các nước phát triển quan tâm, nhất là các nước tiếp cận GDPT theo hướng phát triển năng lực, chú ý giáo dục nhân văn, giáo dục sáng tạo, giáo dục phẩm chất và kĩ năng sống,… như Anh, Singapore, Nhật, Hàn, Quốc, Đức… 1. Tại Việt Nam và khu vực nghiên cứu Ở Việt Nam, việc nghiên cứu địa chất - địa mạo phục vụ cho phát triển kinh tế đã được nhiều tác giả tiến hành ở nhiều mức độ và phạm vi và mục đích khác khác nhau (đánh giá, phân tích tổng hợp hoặc nghiên cứu cho toàn lãnh thổ, hoặc từng khu vực): Địa lí tự nhiên Việt Nam (Nhà xuất bản Giáo dục 1978) - Vũ Tự Lập, Địa chất và Tài nguyên Việt Nam (NXB Khoa học Tự nhiên 2009) - Trần Văn Trị, Việt Nam lãnh thổ và các vùng địa lí (NXB Thế giới 1998) - Lê Bá Thảo. trong đó nghiên cứu tổng hợp ĐKTN phục vụ phát triển 10 nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp được chú trọng nhiều hơn cả. Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên phục vụ cho việc dạy học cũng là phục vụ phát triển KT - XH của đất nước, vì vậy cũng thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong lĩnh vực đào tạo, tuy nhiên các nghiên cứu trong lĩnh vực là những công trình nghiên cứu mang tính cơ bản, phân tích những đặc điểm địa lí tự nhiên của địa phương như: Tài liệu giáo dục địa phương 10, 11; Nguyễn Đức Vũ (2017), Tổ chức hoạt động sáng tạo trong dạy học môn Địa lí, Tài liệu bồi dưỡng giáo viên THPT tỉnh Kon Tum; Nguyễn Hữu Xuân, Phan Thái Lê (2010), Giáo trình Địa lí tự nhiên đại cương, Khoa Địa lí Trường Đại học Quy Nhơn; Trần Ngô Thị Bé Linh (2019), Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên tỉnh Gia Lai phục vụ xây dựng hoạt động trải nghiệm trong dạy học Địa lí, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Quy Nhơn,.
tại Trường Đại học Quy Nhơn cũng đã có một số công bố khoa học về HĐTN như: Phát triển năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động giáo dục, hoạtđộng ngoại khóa Địa lí cho học sinh, sinh viên tại Quy Nhơn của tác giả Nguyễn Hữu Xuân [2]; Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Địa lí; dạy học trải nghiệm môn địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực của tác giả Lê Thị Lành [3], [4] và một số luận văn cao học chuyên ngành Địa lí tự nhiên: Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên Dải ven biển Bình Định phục vụ tổ chức các hoạt động giáo dục, hoạt động ngoại khóa Địa lí cho học sinh phổ thông của Lục Triệu Diệu Hương [5]; Một số công trình nghiên cứu về địa chất - địa mạo phục vụ cho phát triển dụ lịch, địa chất học của các tác giả Nguyễn Hữu Xuân, Nguyễn Trọng Đợi. Trường Đại học Quy Nhơn. Nghiên cứu di sản địa chất gành đá đĩa tỉnh Phú Yên cho phát triển du lịch địa chất; Nguyễn Hữu Xuân Trường Đại học Quy Nhơn. Nghiên cứu di sản địa chất - địa mạo Bazan; Uông Đình Khanh - Viện Địa lí, Nguyễn Thanh Tuấn - Bảo tàng thiên nhiên Việt Nam, Bùi Quang Dũng - Viện Địa Lí, Chu Anh Dũng - Viện Địa lí.
Giá trị tài nguyên di sản địa mạo núi lửa cao nguyên Pleiku và khu vực lân cận tỉnh Gia Lai. Tuy nhiên cho đến nay chưa có đề tài nào nghiên cứu đặc điểm địa chất - địa mạo một huyện cụ thể của tỉnh Gia Lai để phục vụ việc tổ chức các HĐTN cho HS. Ở tỉnh Gia Lai và huyện KBang đã có những nghiên cứu về ĐKTN của địa phương nhưng chủ yếu là những nghiên cứu phục vụ cho việc phát triển nông - lâm - ngư nghiệp, phát triển du lịch gần như không có công trình nghiên cứu riêng về đặc điểm địa chất 11 - địa mạo để phục vụ dạy học địa lí và tổ chức HĐTN cho HS THPT. Vì vậy, nghiên cứu đặc điểm địa chất - địa mạo huyện KBang, tỉnh Gia Lai phục vụ dạy học địa lí nói chung và tổ chức HĐTN cho HS THPT nói riêng càng trở nên cần thiết.
Trong khuôn khổ đề án này, việc đánh giá cho một đặc điểm địa chất - địa mạo không phải là ưu tiên mà thay vào đó là nghiên cứu tổng hợp đặc điểm địa chất - địa mạo để làm căn cứ đề xuất các hướng thiết kế cũng như tổ chức HĐTN cho HS THPT. Đây là một nội dung nghiên cứu cần thiết, bổ sung cho hướng nghiên cứu và góp phần định hướng phát triển giáo dục ở địa phương. Một số khái niệm liên quan đến địa chất - địa mạo 1. Tài nguyên địa mạo Tài nguyên địa mạo là những giá trị mà địa hình cùng các quá trình địa mạo mang lại cho con người để có thể khai thác, sử dụng trong sản xuất và đời sống, nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của họ.
Di sản địa mạo Di sản địa mạo (DSĐM) được coi là một nội dung, thành phần quan trọng của di sản địa chất, mặc dù vẫn có tính độc lập tương đối. Di sản địa chất được hiểu là phần tài nguyên địa chất có giá trị nổi bật về khoa học, giáo dục, thẩm mỹ và kinh tế, bao gồm các di chỉ cổ sinh, hóa thạch, các cảnh quan địa mạo, các miệng núi lửa đã tắt hoặc đang hoạt động, các hang động, hẻm vực sông, hồ tự nhiên, thác nước, các diện lộ tự nhiên của đá và quặng, các thành tạo, cảnh quan còn ghi lại những biến cố, bối cảnh địa chất đặc biệt,v. Một điều đặc biệt cần ghi nhận là trong các di sản địa chất có một số lượng không nhỏ là các DSĐM, bởi lẽ những bản mô tả về quá khứ Trái Đất không những được ghi lại trong lòng đất, trong các lớp đất đá, mà còn được khắc họa trên cảnh quan địa hình, mà chúng thường tạo nên những thắng cảnh - những kỳ quan của thiên nhiên. Vậy có thể hiểu các DSĐM là những yếu tố, dạng địa hình hoặc tập hợp của chúng tạo nên những thắng cảnh, những kỳ quan, chúng phản ánh rõ những quá trình địa mạo nội, ngoại sinh trong quá khứ và hiện tại, điều kiện cổ địa lý cũng như lịch sử phát triển bề mặt thạch quyển khu vực; đồng thời chúng phải bảo đảm được các giá trị chính: giá trị cho nghiên cứu khoa học về Trái Đất, giá 12 trị cho giáo dục và thưởng ngoạn thẩm mỹ của con người, và trong một số điều kiện nhất định là giá trị về kinh tế [6].
Như vậy về qui mô, các DSĐM có kích thước rất khác nhau, có thể là một thác nước, một đồi sót, một miệng phễu núi lửa riêng lẻ, và cũng có thể là cả một dãy núi, một cao nguyên, một thung lũng giữa núi, một vùng vịnh, là tập hợp của nhiều các DSĐM thành phần, tạo nên giá trị khoa học và mỹ học cho cả một vùng rộng lớn. Trong tài liệu nước ngoài, ngoài khái niệm DSĐM (geomorphological heritage) còn có một khái niệm tương tự là geomorphological sites (viết tắt là geomorphosites) tạm dịch là “di tích địa mạo”; chúng được coi là các đối tượng cụ thể tạo nên DSĐM. [8] “Di sản địa mạo (geomorphological heritage) được tạo thành bởi các di tích địa mạo (geomorphological sites), chúng là các dạng địa hình với giá trị về khoa học-giảng dạy, văn hóa, thẩm mỹ và/hay kinh tế, và với một tầm quan trọng đặc biệt để hiểu được quá trình tiến hóa của cảnh quan”. Một định nghĩa khác về Di tích địa mạo do M.