TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN Trong các loài hoa, cây cảnh mà con người sử dụng trang trí và thưởng ngoạn, thì hoa mai có vẻ đẹp đặc trưng mà ít loài hoa nào có được. Màu sắc của hoa tượng trưng cho sự cao sang, may mắn. Hoa mai thường nở vào dịp tết Nguyên đán, khi mùa xuân đến, nên được coi là “sứ giả” của mùa xuân (Việt Chương và cs. Hoa mai được ưa chuộng trong dịp tết Nguyên đán ở các tỉnh miền Trung và Nam bộ.
Nhiều năm gần đây hoa mai đã nhận được sự quan tâm của người yêu hoa miền Bắc mỗi dịp Tết đến xuân về, bên cạnh loại hoa cây cảnh truyền thống là quất và đào. Tuy nhiên, việc phát triển sản xuất hoa mai ở miền Bắc nói chung và Hà Nội nói riêng, còn hạn chế vì đa số hoa nở sau dịp tết Nguyên đán vì có mùa đông lạnh và nhiệt độ xuống thấp. Do hoa mai vừa có nhu cầu tiêu thụ lớn lại vừa có giá trị kinh tế cao nên hiện nay một số nhà vườn, hộ nông dân ở phía Bắc đã và đang trồng giống mai vàng Yên Tử và một số giống mai khác ở khu vực miền Trung và miền Nam như Bình Định, Cần Thơ, TP. Hồ Chí Minh.nhưng hiện nay vẫn chưa có các nghiên cứu đánh giá về đặc điểm nông sinh học, các biện pháp kỹ thuật chăm sóc, đặc biệt là các kỹ thuật điều khiển ra hoa vào các thời điểm mong muốn khi đưa giống mai từ các vùng khác về Hà Nội trồng, nên cây sinh trưởng phát triển kém và đa số đều cho ra hoa sau Tết Nguyên Đán làm giảm giá trị kinh tế của giống cũng như thu nhập của người trồng hoa.
Hơn nữa, cho đến nay các nghiên cứu trên cây mai vàng chủ yếu ở khu vực phía Nam, phía Bắc một số nghiên cứu tập trung khai thác nhân giống và phát triển trên giống mai vàng Yên Tử. Để có thể phát triển và nhân rộng những giống mai sinh trưởng phát triển tốt, thích nghi với điều kiện khí hậu Hà Nội thì việc nghiên cứu cũng cần toàn diện và chuyên sâu hơn cho các giống mai. 2 Chính vì vậy, đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học của một số giống mai và biện pháp kỹ thuật tác động đến sinh trưởng, ra hoa mai vàng Yên Tử tại Hà Nội” được thực hiện để đánh giá khả năng sinh trưởng và ra hoa của mai vàng Yên Tử so với các giống mai khác, làm cơ sở khoa học để đưa ra các biện pháp kỹ thuật phù hợp, điều chỉnh cho mai vàng Yên Tử ra hoa vào dịp Tết Nguyên Đán, nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dùng. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Đánh giá được đặc điểm nông sinh học, khả năng sinh trưởng phát triển và một số biện pháp kỹ thuật tác động đến sự ra hoa của cây mai vàng Yên Tử vào dịp Têt Nguyên Đán, nhằm nâng cao năng suất, chất lượng hoa, góp phần mở rộng sản xuất và phát triển nghề trồng mai tại Hà Nội.
PHẠM VI NGHIÊN CỨU Nghiên cứu đánh giá đặc điểm nông sinh học của giống mai vàng Yên Tử so với một số giống mai khác đang được trồng tại Hà Nội. Nghiên cứu xác định được thời điểm phân hóa mầm hoa và tác động một số biện pháp kỹ thuật, điều chỉnh sinh trưởng, ra hoa của mai vàng Yên Tử tại Hà Nội. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN - Xác định được giống mai vàng Yên Tử sinh trưởng phát triển tốt, cho năng suất, chất lượng cao, làm cơ sở để mở rộng sản xuất trên địa bàn Hà Nội và các vùng có khí hậu tương tự. - Xác định được thời điểm phân hóa mầm hoa của cây mai vàng Yên Tử là sau 85 ngày bật chồi, cây mới xuất hiện mầm hoa dạng khối tròn với chiều dài 30,5 µm, chiều rộng 24 µm, làm căn cứ để đưa ra các biện pháp kỹ thuật phù hợp tác động đến sinh trưởng cho cây ra hoa vào dịp lễ tết.
- Xác định được một số biện pháp kỹ thuật phù hợp (giá thể: đất phù sa + vỏ trấu + xơ dừa + phân chuồng hoai mục (tỷ lệ 6:2:1:1), biện pháp cắt tỉa 1 3 tháng 1 lần liên tục trong 5 tháng, bón phân NPK 30-10-10+TE vào giai đoạn sinh trưởng thân lá, phun Paclobutrazol nồng độ 800 ppm, phân NPK 10-60- 10+TE ở giai đoạn phát triển nụ hoa, phun Thiorea nồng độ 1,5 % (trước tết 50 ngày), xử lý nhiệt độ ở mức 28 ± 10C và phun GA3 nồng độ 40 ppm), cho cây sinh trưởng phát triển tốt và ra hoa vào dịp tết Nguyên đán. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN 5. Ý nghĩa khoa học của đề tài - Đề tài đã cung cấp các dẫn liệu khoa học có giá trị về đặc điểm nông sinh học của các giống mai trong điều kiện Hà Nội, xác định được thời điểm phân hóa mầm hoa và ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật đến điều chỉnh sinh trưởng và khả năng ra hoa của cây mai vàng Yên Tử tại Hà Nội. - Các kết quả nghiên cứu của đề tài là tài liệu tham khảo phục vụ cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và sản xuất hoa mai tại Việt Nam.
Ý nghĩa thực tiễn của đề tài - Kết quả nghiên cứu đặc điểm nông sinh học của một số giống mai và thời điểm phân hóa mầm hoa của mai vàng Yên Tử, làm cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật điều chỉnh sinh trưởng và ra hoa phù hợp cho sản xuất hoa mai tại Hà Nội. - Đã xác định được cây mai vàng Yên Tử có khả năng sinh trưởng phát triển tốt tại Hà Nội cho năng suất, chất lượng cao, đáp ứng được nhu cầu trang trí và chơi hoa của người tiêu dùng. - Các biện pháp kỹ thuật tác động đến sinh trưởng và điều khiển mai vàng Yên Tử ra hoa vào dịp tết Nguyên đán, đã được áp dụng và mang lại hiệu quả cao cho các địa phương tại Hà Nội, làm tăng giá trị kinh tế của giống, góp phần mở rộng sản xuất và nâng cao thu nhập cho người trồng hoa. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
NGUỒN GỐC, PHÂN BỐ CỦA CÂY MAI 1. Giới thiệu về họ mai (Ochnaceae) Họ mai có tên khoa học Ochnaceae thuộc họ thực vật có nguồn gốc từ cây hoang dã, chủ yếu là các cây thân gỗ và thân bụi, bao gồm 27 chi và khoảng 495 loài tùy theo hệ thống phân loại. Chi lớn nhất là Ouratea (bao gồm Gomphia) với khoảng 200 loài. Các chi mai sống ở các khu rừng nhiệt đới châu Phi và châu Á được phát hiện gần 90 loài phong phú và đa dạng về hình thái (Burondka và Takayama, 2016).
Họ Ochanaceae trong đó có chi Ochna là loại cây thân gỗ, cây bụi và bán bụi, đuợc phân bố ở châu Phi, phía nam sa mạc Sahara, đảo Madagascar, vùng khí hậu ôn đới châu Á như Đảo Hải Nam; vùng khí hậu nhiệt đới châu Á như Đông Nam Á, Ấn Độ, quần đảo Nicobar, phía bắc bán đảo Malaysia (Leyden, 2012). Ochnaceae là một họ của thực vật có hoa bộ Malpighiales (bộ sơ ri). Trong hệ thống phân loại APG III (2009) của thực vật có hoa, họ Ochnaceae được định nghĩa bao quát, bao gồm hệ thống phân loại riêng lẻ của họ Medusagynaceae và họ Quiinaceae (thực vật hạt kín), nhưng đến APG IV (2016) thì không được chấp nhận. Theo APG, họ mai được xếp vào nhóm lớn Ochnoidae được mô tả lá có 2 tầng, khoang trong vách mạch (nhu mô) không khép một bên.
Bộ nhụy phát triển hướng tâm, từ 2 - 10 nhụy, cuống nhụy ngắn, vòi nhụy nở, đế hoa nở rộng. Hoa một noãn, quả hạch, không nứt (A. Allantospermum và cs. Những loài trong họ này có lá mọc so le, lá đơn với những đường gân bên song song nhưng có một số loài lá mọc thành chùm, chùy hay có dạng lông chim, điển hình ở chi Godoya.
Các loài mai cây bụi, như mai Tứ quý (Ochna 5 serrulata) cây cao đến 1,5 m với lá thường xanh và số loài mai được dùng làm cây cảnh như Ochna integerrima. Hoa mai ở Việt Nam mọc phổ biến ở miền Trung và miền Nam, đa số đều là mai rừng tự nhiên. Hoa thường có 5 cánh với lá đài, màu sắc sặc sỡ, nhụy nhiều và dày, hoa mọc thành chùm, quả có màu đen tuyền, tuy nhiên cũng có loài có số lượng cánh rất cao (12 - 18 - 150 cánh). Hoa có mùi hương tự nhiên rất thơm (Huỳnh Văn Thới, 2004).
Giới thiệu về chi mai (Ochna) * Tên khoa học và vị trí của chi mai trong hệ thống phân loại Giới (Kingdom): Plantae Thực vật Ngành (Phylum): Tracheophyta Thực vật có mạch Lớp (Class): Magnoliopsida Thực vật hai lá mầm Bộ (Order): Theales Chè Họ (Family): Ochanaceae Hoàng mai Chi (Genus): Ochna Mai Ngoài chi Ochna, họ Hoàng mai Ochnaceae phân bố nhiều ở vùng nhiệt đới Nam Mỹ, chủ yếu ở Brazil. Ở Việt Nam họ Hoàng mai có một số chi: Euthemis, Gomphia, Indosinia, Ochna. Trong đó chi Ochna phổ biến nhất, với 2 loài Ochna integerrima (Lour. và Ochna serrulata (Abdullahi và Haruna, 2014).
* Đặc điểm hình thái chi mai Theo một số tài liệu nghiên cứu, mai là cây thân bụi thấp thuộc họ Ochnaceae, có nguồn gốc từ vùng rừng nhiệt đới của châu Phi. Cây mọc hoang dại, chiều cao từ 3 - 8 m. Lá đơn, mọc đối, gân nổi cong ngược lên, đặc biệt ở phần rìa, mép lá có răng cưa, màu xanh bóng. Cụm hoa màu vàng, mọc thành chùm ở nách lá, cuống hoa nhỏ, mỏng, lá đài thường 5 cánh có màu xanh nhạt.
Số lượng cánh hoa dao động từ 5 - 10 cánh, mép hoa hơi xoăn, tùy vào các vùng sinh thái mà mỗi vị trí sẽ có màu sắc hoa đậm, nhạt khác nhau. Nhị nhiều, mỏng. Nhụy hoa từ 5 - 10 bầu nhụy, mỗi múi 1 noãn. Bao phấn mở, có 2 túi ở 6 ngọn.
Đế hoa có nhiều khía. Hầu hết, các loài trong chi mai đều có quả nhỏ màu xanh, khi chín sẽ chuyển sang màu đen xếp quanh đế hoa. Phân bố của cây mai Vào thế kỷ XV, các nhà thực vật học Trung Quốc đã phát hiện và đưa giống mai dùng để chơi về làm cảnh. Đặc điểm cơ bản của giống mai này là hoa màu vàng tươi, nở hoa nhiều, rất phù hợp để trong nhà, trang trí cảnh quan và chơi vào dịp lễ tết.
Ngoài ý nghĩa đón xuân, hoa mai còn có ý nghĩa về sức khỏe, may mắn nên được người Trung Quốc rất ưa chuộng. Vị trí phân bố của chi Ochna Ghi chú: Màu xanh lá cây là vùng phân bố của chi Ochna Nguồn: (http://portal.