Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài sa mộc dầu cunninghamia konishii hayata tại huyện tủa chùa tỉnh điện biên

Nghiên cứu đặc điểm lâm học của sa mộc dầu Cunninghamia konishii tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Lờ Thị Chang
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Tiến Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Của Loài Sa Mộc Dầu Tại Huyện Tủa Chùa, Tỉnh Điện Biên
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Lâm Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thiệu chung về cây Sa mộc dầu
• 1.2. Trên thế giới
• 1.3. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái loài cây
• 1.4. Nghiên cứu về cây Sa mộc dầu
• 1.5. Nhận xét, đánh giá
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và giới hạn nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Giới hạn nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên
• 2.3.2. Nghiên cứu cấu trúc lâm phần nơi có loài Sa mộc dầu phân bố
• 2.3.3. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Sa mộc dầu
• 2.3.4. Đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển loài Sa mộc dầu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.2. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên
• 3.2. Đặc điểm hoàn cảnh rừng (khí hậu, đất đai, độ cao) nơi có loài Sa mộc dầu phân bố tự nhiên
• 3.3. Đặc điểm phân bố loài Sa mộc dầu theo độ cao tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên
• 3.4. Đặc điểm cấu trúc lâm phần nơi có loài Sa mộc dầu phân bố
• 3.4.1. Đặc điểm cấu trúc tầng cây cao
• 3.4.2. Cấu trúc tầng thứ
• 3.4.3. Đặc điểm lớp cây bụi thảm tươi
• 3.5. Đặc điểm tái sinh tự nhiên loài Sa mộc dầu
• 3.5.1. Tổ thành tầng cây tái sinh
• 3.5.2. Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao
• 3.5.3. Đánh giá chất lượng cây tái sinh
• 3.6. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên
• 3.7. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong công tác bảo tồn loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên
• 3.8. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Sa Mộc Dầu Tủa Chùa Giới Thiệu Chung

Bảo tồn đa dạng sinh học là nhiệm vụ quan trọng toàn cầu. Sự phát triển kinh tế xã hội nhanh chóng cùng quản lý tài nguyên sinh học yếu kém dẫn đến suy thoái đa dạng sinh học. Mất mát đa dạng sinh học đáng lo ngại, nhiều loài động thực vật bị đe dọa tuyệt chủng do con người sử dụng tài nguyên không hợp lý. Quản lý tài nguyên và bảo tồn đa dạng sinh học là cần thiết và cấp bách. Sa mộc dầu Tủa Chùa (Cunninghamia konishii Hayata) là loài thuộc chi Sa mộc (Cunninghamia) họ Bụt Mọc (Taxodiaceae), phân bố ở Trung Quốc, Đài Loan và Việt Nam. Vùng phân bố tự nhiên bị thu hẹp nhanh chóng, số lượng cá thể trưởng thành giảm sút do khai thác gỗ, thay đổi môi trường sống, quần thể bị chia cắt, khả năng tái sinh kém. Loài này đang đối mặt nguy cơ tuyệt chủng. Cần biện pháp kịp thời để bảo tồn và phát triển loài cây gỗ quý hiếm ở vùng núi đá vôi.

1.1. Đặc Điểm Nhận Dạng và Phân Bố Sa Mộc Dầu

Sa mộc dầu là cây gỗ lớn, cao tới 50m, đường kính ngang ngực 300cm. Tán lá hình nón hoặc tháp, màu xanh đậm. Vỏ cây xám, nâu sẫm hoặc nâu đỏ, nứt dọc hoặc thành mảng nhỏ. Nón đực mọc thành cụm 1-3 nón, hình trứng ngược. Nón cái hình trứng ngược, mọc cụm 1-4 nón, màu xanh chuyển nâu đỏ khi chín. Cây thụ phấn tháng 2-3, quả chín tháng 8-9. Hạt 3, màu nâu xẫm, hình chữ nhật hoặc trứng hẹp. Phân bố trong nước: Đồng bằng Sông Hồng, Bắc Trung Bộ, Hà Giang, Sơn La, Điện Biên. Thế giới: Trung Quốc, Lào, Campuchia, Đài Loan.

1.2. Giá Trị Sử Dụng và Tình Trạng Bảo Tồn Sa Mộc Dầu

Gỗ Sa mộc dầu mềm nhưng bền, dễ gia công, chống mối mọt tốt. Thường dùng làm nhà cửa, đồ nội thất, ván sàn, thùng đóng gói, làm tinh dầu, trồng làm cảnh. Trên thế giới, Sa mộc dầu được đánh giá ở mức đang bị tuyệt chủng A1c. Ở Việt Nam, do quần thể nhỏ, phân bố hạn chế, rừng bị phá do phát nương làm rẫy, loài này đáp ứng tiêu chuẩn IUCN 2001 ở mức Sắp bị tuyệt chủng. Sa mộc dầu được xếp vào Nhóm IIA trong Danh mục các loài thực vật quí hiếm và việc sử dụng bị hạn chế.

II. Thách Thức Bảo Tồn Sa Mộc Dầu Nghiên Cứu Hiện Trạng

Nghiên cứu về Sa mộc dầu ở Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở Thanh Hóa và Nghệ An, nơi còn nhiều cá thể lớn. Các nghiên cứu mới chỉ mô tả sơ bộ đặc điểm hình thái, sinh thái, thông tin về khả năng tái sinh ngoài tự nhiên còn ít. Sa mộc dầu là cây đa tác dụng, ít mối mọt, được người dân sử dụng vào nhiều việc: làm áo quan, bồn tắm, đồ gia dụng, cột nhà, chế biến tinh dầu. Do có nhiều tác dụng nên loài Sa mộc dầu là đối tượng bị săn lùng khai thác để bán. Hiện nay, loài này chỉ còn rất ít ở một số khu rừng tự nhiên, khu Bảo tồn thiên nhiên, Vườn quốc gia. Tại huyện Tủa Chùa, Sa mộc dầu phân bố với số lượng khá ít và là đối tượng cần được phát triển và bảo tồn.

2.1. Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Sinh Thái Loài Cây

Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của loài làm cơ sở đề xuất biện pháp kỹ thuật lâm sinh tác động phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả trong kinh doanh rừng rất được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Theo đó, các lý thuyết về hệ sinh thái, cấu trúc, tái sinh rừng được vận dụng triệt để trong nghiên cứu đặc điểm của 1 loài cụ thể nào đó. Ông đã phân chia ra sinh thái học cá thể và sinh thái học quần thể. Sinh thái học cá thể nghiên cứu từng cá thể sinh vật hoặc từng loài, trong đó chu kỳ sống, tập tính cũng như khả năng thích nghi với môi trường được đặc biệt chú ý.

2.2. Nghiên Cứu Về Cấu Trúc Rừng và Tái Sinh Tự Nhiên

Cấu trúc rừng là hình thức biểu hiện bên ngoài của những mối quan hệ qua lại bên trong giữa thực vật rừng với nhau và giữa chúng với môi trường sống. Nghiên cứu cấu trúc rừng để biết được những mối quan hệ sinh thái bên trong của quần xã, từ đó có cơ sở để đề xuất các biện pháp kỹ thuật tác động phù hợp.N (1962) [2] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung và cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu các nhân tố về cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Sa Mộc Dầu

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các đặc điểm sinh thái và phân bố của Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên. Đồng thời, nghiên cứu cấu trúc lâm phần nơi loài cây này phân bố và đặc điểm tái sinh tự nhiên của nó. Mục tiêu cuối cùng là đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài Sa mộc dầu này. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập số liệu thực địa, phân tích mẫu đất, đo đạc các chỉ số lâm học và sử dụng các phương pháp thống kê để xử lý số liệu.

3.1. Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái và Phân Bố Sa Mộc Dầu

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các đặc điểm sinh thái và phân bố của Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên. Đồng thời, nghiên cứu cấu trúc lâm phần nơi loài cây này phân bố và đặc điểm tái sinh tự nhiên của nó.

3.2. Nghiên Cứu Cấu Trúc Lâm Phần và Tái Sinh Tự Nhiên

Nghiên cứu cấu trúc lâm phần nơi có loài Sa mộc dầu phân bố. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Sa mộc dầu.

3.3. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Sa Mộc Dầu

Đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển loài Sa mộc dầu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu thập số liệu. Phương pháp xử lý số liệu.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Phân Bố và Sinh Thái Sa Mộc Dầu

Nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm sinh thái quan trọng của Sa mộc dầu tại Tủa Chùa, bao gồm đặc điểm khí hậu, đất đai và độ cao nơi loài cây này phân bố. Kết quả cho thấy Sa mộc dầu phân bố ở độ cao từ 900m đến 1500m, trên các loại đất feralit phát triển trên đá vôi. Loài cây này thường mọc hỗn giao với các loài cây lá rộng thường xanh khác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng khả năng tái sinh tự nhiên của Sa mộc dầu còn hạn chế do nhiều yếu tố, bao gồm sự cạnh tranh với các loài cây khác và tác động của con người.

4.1. Đặc Điểm Hoàn Cảnh Rừng Nơi Sa Mộc Dầu Phân Bố

Đặc điểm hoàn cảnh rừng (khí hậu, đất đai, độ cao) nơi có loài Sa mộc dầu phân bố tự nhiên. Đặc điểm phân bố loài Sa mộc dầu theo độ cao tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên.

4.2. Cấu Trúc Lâm Phần Nơi Sa Mộc Dầu Phân Bố

Đặc điểm cấu trúc lầm phần nơi có loài Sa mộc dầu phân bố. Đặc điểm cấu trúc tầng cây cao. Cấu trúc tầng thứ. Đặc điểm lớp cây bụi thảm tươi.

4.3. Đặc Điểm Tái Sinh Tự Nhiên Của Sa Mộc Dầu

Đặc điểm tái sinh tự nhiên loài Sa mộc dầu. Tổ thành tầng cây tái sinh. Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao. Đánh giá chất lượng cây tái sinh.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Sa Mộc Dầu Tủa Chùa

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số biện pháp bảo tồn và phát triển Sa mộc dầu đã được đề xuất. Các biện pháp này bao gồm: (1) Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng tự nhiên nơi có Sa mộc dầu phân bố; (2) Thực hiện các biện pháp lâm sinh để thúc đẩy tái sinh tự nhiên của Sa mộc dầu; (3) Xây dựng các vườn ươm để sản xuất cây giống Sa mộc dầu và trồng bổ sung vào các khu vực rừng bị suy thoái; (4) Nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của Sa mộc dầu và tầm quan trọng của việc bảo tồn loài cây này.

5.1. Phân Tích SWOT trong Bảo Tồn Sa Mộc Dầu

Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong công tác bảo tồn loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên.

5.2. Đề Xuất Biện Pháp Bảo Tồn và Phát Triển

Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị Về Nghiên Cứu Sa Mộc Dầu

Nghiên cứu này đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm lâm học của Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học để xây dựng các kế hoạch và biện pháp bảo tồn và phát triển loài cây này. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác của Sa mộc dầu, như đặc điểm di truyền, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và giá trị kinh tế của loài cây này.

6.1. Tồn Tại và Hạn Chế Của Nghiên Cứu

Nêu rõ những tồn tại và hạn chế của nghiên cứu trong quá trình thực hiện.

6.2. Kiến Nghị Cho Các Nghiên Cứu Tiếp Theo

Đưa ra các kiến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo về loài Sa mộc dầu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đa dạng sinh học đóng vai trò nền tảng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, tuy nhiên sự suy giảm các loài thực vật quý hiếm đang diễn ra ở mức độ đáng báo động trên phạm vi toàn cầu. Sa mộc dầu (Cunninghamia konishii Hayata) là loài cây gỗ lớn bản địa thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae), được xếp vào Nhóm IIA trong Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm của Việt Nam và thuộc cấp Sắp nguy cấp đến Đang nguy cấp theo tiêu chuẩn của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Tại tỉnh Điện Biên, diện tích rừng tự nhiên lưu trữ nguồn gen này đang bị suy giảm nghiêm trọng do áp lực khai thác lấy gỗ phục vụ xây dựng, đồ mỹ nghệ và tình trạng canh tác nương rẫy kéo dài.

Nghiên cứu được triển khai tại huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên nhằm giải quyết khoảng trống dữ liệu về phân bố, cấu trúc lâm phần và năng lực tái sinh tự nhiên của loài. Mục tiêu cụ thể là xác định các chỉ số sinh thái, đánh giá tương quan tổ thành tầng cây cao và tầng cây tái sinh, từ đó xây dựng cơ sở khoa học để hoạch định phương án bảo tồn bền vững. Không gian nghiên cứu tập trung tại xã Xá Nhè và xã Mường Đun trên phạm vi độ cao từ 900 mét đến 1.500 mét so với mực nước biển, trong khung thời gian hoàn thành năm 2021. Đề tài mang ý nghĩa quan trọng khi cung cấp bộ dữ liệu định lượng về 11 cá thể trưởng thành và các quần thể tái sinh, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu phục hồi 100% các điểm phân bố tự nhiên có nguy cơ tuyệt chủng tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa và học thuyết diễn thế sinh thái, tập trung vào mối quan hệ tương hỗ giữa sinh vật với các nhân tố hoàn cảnh như đất đai, khí hậu và địa hình. Bên cạnh đó, mô hình cấu trúc không gian rừng và lý thuyết tái sinh rừng tự nhiên theo vệt và phân tán liên tục được vận dụng để phân tích sự phân bố tầng thứ. Ba khái niệm chuyên ngành then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

• Đặc điểm lâm học: Tổ hợp các đặc tính hình thái, sinh thái, quy luật sinh trưởng, cấu trúc tầng tán và khả năng tái sinh của loài cây trong điều kiện lập địa tự nhiên.
• Chỉ số giá trị quan trọng (IV%): Đại lượng tổng hợp phản ánh vai trò sinh thái và mức độ ưu thế của một loài trong quần xã thông qua tỷ lệ phần trăm số cây và tỷ lệ phần trăm tiết diện ngang.
• Tái sinh tự nhiên: Tiến trình phục hồi và phát triển thế hệ cây con từ hạt hoặc chồi dưới tán rừng nhằm thay thế tầng cây già cỗi.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp từ điều tra thực địa kết hợp dữ liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên tại huyện Tủa Chùa giai đoạn 2019 - 2021. Về phương pháp chọn mẫu, đề tài thiết lập 3 tuyến điều tra có chiều dài trên 2 kilômét đi qua các dạng địa hình phức tạp, đồng thời lập 6 ô tiêu chuẩn tạm thời điển hình với diện tích 2.000 mét vuông (40 x 50 mét) tại các đai cao từ 900 mét đến 1.500 mét. Tổng diện tích đo đếm tầng cây cao đạt 1,2 hecta, khảo sát toàn bộ các cây có đường kính ngang ngực từ 6 centimét trở lên. Tại mỗi ô tiêu chuẩn, 4 ô dạng bản được bố trí ở 4 góc để đo đếm tầng cây tái sinh và lớp cây bụi thảm tươi.

Phương pháp điều tra ô 6 cây xung quanh cá thể Sa mộc dầu mục tiêu được áp dụng nhằm đánh giá quan hệ tương hỗ liên loài. Việc lựa chọn phương pháp phân tích định lượng dựa trên chỉ số IV% và các đại lượng thống kê mô tả là tối ưu nhất vì giúp phản ánh chính xác cấu trúc sinh thái phức tạp của rừng tự nhiên nhiều tầng tán. Toàn bộ số liệu ngoại nghiệp được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng SPSS và Microsoft Excel 2016 nhằm xác định phương sai, sai số tiêu chuẩn, hệ số biến động và công thức tổ thành loài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực địa đã làm sáng tỏ các đặc tính sinh thái và lâm học cốt lõi của loài Sa mộc dầu tại địa bàn huyện Tủa Chùa:

Thứ nhất, phân bố sinh cảnh của loài tập trung chủ yếu ở đai cao từ 900 mét đến 1.500 mét, nơi có nhiệt độ trung bình năm đạt 19,2 độ C, lượng mưa dao động từ 1.500 milimét đến 1.800 milimét và độ ẩm không khí đạt 82%. Trong tổng số 11 cá thể ghi nhận trên các tuyến điều tra, có 63,63% (7 cá thể) phân bố ở sườn núi, trong khi khu vực chân núi và đỉnh núi chỉ chiếm 18,18% (2 cá thể) cho mỗi vị trí. Đất đai nơi mọc tự nhiên chủ yếu thuộc nhóm đất đỏ vàng phát triển trên đá phiến sét với diện tích toàn huyện là 13.200 hecta và đất mùn vàng đỏ trên núi chiếm 33.880,14 hecta (tương đương 49,43% tổng diện tích đất tự nhiên).

Thứ hai, cấu trúc tầng cây cao cho thấy Sa mộc dầu tham gia vào tổ thành rừng ở đai cao 1.300 mét với chỉ số giá trị quan trọng đạt 7,9%, đứng vị trí thứ 6 trong 8 loài ưu thế, xếp sau Nghiến (16,8%) và Vối thuốc (15,1%). Tại các đai cao 900 - 1.100 mét và trên 1.500 mét, số lượng cá thể bắt gặp rất thấp nên không xuất hiện trực tiếp trong công thức tổ thành chính. Phẩm chất cây trưởng thành đạt tỷ lệ tốt lên tới 90,91%, chiều cao vút ngọn phổ biến từ 8,8 mét đến 12 mét và đường kính ngang ngực dao động từ 13 centimét đến 23 centimét.

Thứ ba, cấu trúc tầng thứ rừng tự nhiên phân chia thành 4 tầng rõ rệt: Tầng vượt tán (chiều cao trên 10 - 13 mét gồm Sa mộc dầu, Nghiến, Bằng lăng ổi), tầng tán chính (chiều cao 7 - 10 mét), tầng dưới tán (chiều cao 5 - 7 mét) và tầng cây bụi thảm tươi (chiều cao dưới 5 mét). Lớp cây bụi thảm tươi có độ che phủ trung bình từ 37,95% đến 45,97% với chiều cao trung bình đạt 0,68 mét.

Thứ tư, tầng cây tái sinh tại đai cao 1.300 mét ghi nhận mật độ Sa mộc dầu tham gia công thức tổ thành với hệ số Ki đạt 1,3 trên tổng số 126 cây tái sinh khảo sát. Tuy nhiên, số lượng cây con giảm mạnh theo chiều cao: tập trung nhiều nhất ở cấp chiều cao 0,5 - 1 mét và giảm sút rõ rệt ở cấp chiều cao trên 1 mét do sự cạnh tranh gay gắt về ánh sáng.

Thảo luận kết quả

Sự hiện diện của Sa mộc dầu tập trung nhiều nhất ở sườn núi phản ánh tính thích ứng sinh thái với điều kiện lập địa có độ dốc vừa phải, tầng đất mặt màu mỡ và khả năng thoát nước tốt. Số liệu cấu trúc lâm phần có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân bố số cây theo cấp đường kính hình chuông lệch và bảng ma trận tổ thành loài theo chỉ số IV%, qua đó làm nổi bật sự cộng sinh giữa Sa mộc dầu với các loài cây lá rộng như Nghiến, Óc chó, Vối thuốc và Bằng lăng ổi.

Khi so sánh với các nghiên cứu tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên (tỉnh Thanh Hóa) và Pù Hoạt (tỉnh Nghệ An), Sa mộc dầu tại Tủa Chùa có mật độ cá thể trưởng thành thưa thớt hơn nhưng tỷ lệ cây sinh trưởng tốt (90,91%) lại tương đương. Nguyên nhân khiến khả năng tái sinh tự nhiên ở cấp chiều cao trên 1 mét bị hạn chế là do độ tàn che tầng trên cao kết hợp độ che phủ tầng cây bụi lên tới 45,97%, cản trở hạt giống tiếp xúc với tầng đất khoáng và che khuất ánh sáng trong giai đoạn cây con chuyển sang ưa sáng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, bốn nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm bảo tồn và phục hồi loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa:

1. Thiết lập phân khu bảo tồn nghiêm ngặt và cắm mốc ranh giới: Ủy ban nhân dân huyện Tủa Chùa phối hợp cùng Hạt Kiểm lâm huyện tiến hành khoanh vùng bảo vệ tuyệt đối 11 cây mẹ trưởng thành và diện tích rừng tự nhiên có loài phân bố tại xã Xá Nhè và xã Mường Đun. Hoàn thành cắm biển báo và lập hồ sơ quản lý định danh từng cá thể trong quý 2 năm 2022, hướng tới mục tiêu giảm 100% các vụ vi phạm chặt phá rừng trái phép.

2. Áp dụng kỹ thuật lâm sinh xúc tiến tái sinh tự nhiên có tác động: Hạt Kiểm lâm và các chủ rừng tổ chức phát dọn cây bụi thảm tươi cục bộ quanh gốc cây mẹ với bán kính từ 5 mét đến 10 mét trước mùa quả chín (tháng 8 - tháng 9 hàng năm). Tiến hành xới đất nhẹ tạo điều kiện cho hạt tiếp xúc đất khoáng, đồng thời điều chỉnh độ tàn che tầng cây cao về mức 0,5 - 0,6 nhằm nâng tỷ lệ cây tái sinh triển vọng vượt cấp chiều cao 1 mét lên trên 45% trong giai đoạn 2022 - 2025.

3. Triển khai chương trình nhân giống và gây trồng bảo tồn ngoại vi: Trung tâm Khuyến nông và Ban quản lý rừng phối hợp với các cơ sở nghiên cứu lâm nghiệp thu hái hạt giống từ các cây mẹ phẩm chất tốt vào tháng 9 hàng năm để xây dựng vườn ươm nhân tạo giống bản địa. Đặt mục tiêu sản xuất 10.000 cây giống đạt tiêu chuẩn kỹ thuật đến năm 2025 để trồng bổ sung vào các trạng thái rừng phục hồi sinh thái.

4. Nâng cao năng lực cộng đồng và giao khoán bảo vệ rừng gắn với sinh kế: Chính quyền địa phương chi trả đầy đủ tiền dịch vụ môi trường rừng cho các hộ dân nhận khoán bảo vệ rừng tại thôn bản giáp ranh. Tổ chức tối thiểu 12 lớp tập huấn tuyên truyền pháp luật bảo vệ động thực vật hoang dã nguy cấp nhóm IIA cho hơn 500 lượt người dân địa phương tham gia định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực nghiệm của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Cơ quan quản lý kiểm lâm và cán bộ bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng số liệu điều tra tọa độ, đai cao và hiện trạng 11 cây mẹ để lập phương án tuần tra, giám sát diễn biến tài nguyên rừng và thiết lập kế hoạch hành động bảo tồn đa dạng sinh học cấp huyện.

2. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành Lâm học: Ứng dụng mô hình phương pháp lập ô tiêu chuẩn 2.000 mét vuông, phương pháp điều tra ô 6 cây và hệ thống công thức tính chỉ số IV%, mật độ tái sinh tự nhiên phục vụ các đề tài nghiên cứu thực vật nhiệt đới.

3. Ban quản lý rừng phòng hộ và doanh nghiệp trồng rừng môi trường: Khai thác dữ liệu về điều kiện khí hậu (nhiệt độ 19,2 độ C, lượng mưa 1.500 - 1.800 milimét) và đặc điểm đất đai để lựa chọn địa bàn, thiết kế kỹ thuật phục hồi rừng đầu nguồn bằng loài cây bản địa quý hiếm.

4. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển bền vững: Làm căn cứ khoa học thực chứng để xây dựng đề xuất tài trợ cho các dự án bảo tồn nguồn gen nguy cấp và phát triển mô hình sinh kế gắn với quản lý rừng cộng đồng tại vùng Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Loài Sa mộc dầu tại huyện Tủa Chùa phân bố chủ yếu ở độ cao và địa hình nào? Nghiên cứu chỉ ra rằng Sa mộc dầu phân bố tự nhiên trong đai cao từ 900 mét đến 1.500 mét so với mực nước biển. Trong đó, có tới 63,63% cá thể tập trung tại các sườn núi có độ ẩm cao và thoát nước tốt, trong khi vị trí chân núi và đỉnh núi chỉ chiếm 18,18% cho mỗi khu vực.

Cấu trúc tầng cây cao nơi Sa mộc dầu sinh sống có đặc điểm gì nổi bật? Tầng cây cao nơi có Sa mộc dầu phân bố thuộc trạng thái rừng hỗn giao gỗ tự nhiên và rừng lá rộng thường xanh trung bình với mật độ 295 - 410 cây/ha. Sa mộc dầu đóng vai trò là cây vượt tán (cao trên 10 - 13 mét), tham gia công thức tổ thành tại đai cao 1.300 mét với chỉ số giá trị quan trọng đạt 7,9%.

Tại sao khả năng tái sinh tự nhiên của Sa mộc dầu lại gặp khó khăn ở giai đoạn cây cao trên 1 mét? Mặc dù hạt nảy mầm tốt ở giai đoạn đầu dưới bóng râm, nhưng lớp cây bụi thảm tươi có độ che phủ từ 37,95% đến 45,97% cùng tầng tán rậm rạp đã cạnh tranh khốc liệt về không gian dinh dưỡng và ánh sáng, khiến tỷ lệ sống sót của cây con suy giảm khi vượt mốc chiều cao 1 mét.

Sa mộc dầu được xếp vào cấp độ bảo tồn nào theo quy định hiện hành? Sa mộc dầu được xếp vào Nhóm IIA trong Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm của Việt Nam, chịu sự quản lý và hạn chế khai thác nghiêm ngặt. Theo Sách Đỏ Việt Nam và tiêu chuẩn của IUCN, loài nằm trong nhóm nguy cơ tuyệt chủng cao do kích thước quần thể nhỏ và bị chia cắt sinh cảnh.

Giải pháp kỹ thuật lâm sinh nào là cấp thiết nhất để phát triển loài cây này? Giải pháp cấp thiết nhất là phát dọn cục bộ dây leo, cây bụi thảm tươi quanh gốc cây mẹ trước mùa quả chín từ tháng 8 đến tháng 9, kết hợp xới đất nhẹ nhằm tăng khả năng tiếp xúc của hạt giống với đất khoáng và nâng độ tàn che thích hợp cho cây con sinh trưởng.

Kết luận

• Luận văn đã xác định rõ ràng vùng phân bố tự nhiên của Sa mộc dầu tại xã Xá Nhè và Mường Đun (huyện Tủa Chùa) trong đai cao từ 900 mét đến 1.500 mét trên đất đỏ vàng và đất mùn vàng đỏ.
• Khảo sát ghi nhận 11 cá thể trưởng thành với 90,91% đạt phẩm chất tốt, chủ yếu sinh trưởng ở sườn núi (63,63%) và đóng vai trò là tầng cây vượt tán trong cấu trúc rừng tự nhiên.
• Đánh giá định lượng cấu trúc lâm phần cho thấy Sa mộc dầu đạt chỉ số giá trị quan trọng IV% bằng 7,9% ở đai cao 1.300 mét, đồng thời chỉ ra rào cản tái sinh ở cấp chiều cao trên 1 mét do lớp cây bụi có độ che phủ lên tới 45,97%.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện kết hợp giữa kỹ thuật khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, nhân giống nhân tạo với quản lý bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng địa phương.
• Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi các cơ quan chức năng tiến hành khoanh vùng bảo vệ ngay trong giai đoạn 2022 - 2025 và kêu gọi sự chung tay của toàn xã hội nhằm bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm này cho thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu chung về cây Sa mộc dầu Sa mộc dầu (Cunninghamia konishii Hayata) có tên khác là: Sa mộc Quế Phong, Ngọc am, Mạy lâng lênh, Mạy lung linh, Sa mu dầu. Họ Hoàng đàn: Cupressaceae. - Đặc điểm nhận dạng: Sa mộc dầu là cây gỗ lớn, chiều cao có thể đạt tới 50 m và đường kính ngang ngực đạt tới 300 cm.

Tán lá hình nón hoặc hình tháp, ngọn có màu xanh đậm. Vỏ cây màu xám, nâu sẫm hoặc nâu đỏ, nứt dọc hoặc nứt thành từng mảng nhỏ để lộ ra lớp thịt bên trong màu vàng hoặc đỏ nhạt. Nón đực mọc thành cụm có từ 1 - 3 nón với nhau, hình trứng ngược. Nón cái hình trứng ngược, mọc cụm có từ 1 - 4 nón, ban đầu có màu xanh sau chuyển sang màu nâu hơi đỏ khi chín.

Cây thụ phấn tháng 2 - 3 và quả chín tháng 8 - 9. Hạt 3, màu nâu xẫm, hình chữ nhật hoặc trứng hẹp. - Phân bố: + Trong nước: Các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng ( Hà Tây, Hà Nội, Hải Dương) vùng Bắc Trung bộ ở các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Hà Giang (Tây Côn Lĩnh), (Xuân Liên), Sơn La (Xuân Nha) và Điện Biên (Tủa Chùa); + Thế giới: Trung Quốc, Lào, Campuchia, Đài Loan. - Giá trị sử dụng: Gỗ Sa mộc dầu mềm nhưng bền, dễ gia công chế biến, có khả năng chống mối mọt tốt.

Gỗ Sa mộc dầu thường được sử dụng rộng rãi để làm nhà cửa, đóng đồ nội thất, ván sàn, thùng đóng gói và làm tinh dầu, được trồng làm cảnh. - Tình trạng: Hiện nay, trên thế giới Sa mộc dầu được đánh giá ở mức đang bị tuyệt chủng A1c. Ở Việt Nam do kích thước các quần thể nhỏ, phân bố hạn chế ở một số địa điểm tại các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và 4 các khu rừng này bị phá do phát nương làm rẫy nên loài này đáp ứng tiêu chuẩn IUCN 2001 ở mức Sắp bị tuyệt chủng [13]. Sa mộc dầu được xếp vào Nhóm IIA trong Danh mục các loài thực vật quí hiếm và việc sử dụng bị hạn chế.

Trên thế giới 1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái loài cây Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của loài làm cơ sở đề xuất biện pháp kỹ thuật lâm sinh tác động phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả trong kinh doanh rừng rất được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Theo đó, các lý thuyết về hệ sinh thái, cấu trúc, tái sinh rừng được vận dụng triệt để trong nghiên cứu đặc điểm của 1 loài cụ thể nào đó. Ông đã phân chia ra sinh thái học cá thể và sinh thái học quần thể.

Sinh thái học cá thể nghiên cứu từng cá thể sinh vật hoặc từng loài, trong đó chu kỳ sống, tập tính cũng như khả năng thích nghi với môi trường được đặc biệt chú ý. Van Steenis (1956) [27] đã nghiên cứu hai đặc điểm tái sinh phổ biến của rừng nhiệt đới đó là tái sinh phân tán liên tục và tái sinh vệt. Sử dụng cách lấy mẫu ô vuông theo hệ thống do Lowdermilk (1927) đề nghị để điều tra tái sinh, với diện tích ô đo đếm từ 1 đến 4 m2 .W (1952) [26] đã tổng kết việc nghiên cứu tái sinh trên các ô dạng bản và phân bố tái sinh tự nhiên ở rừng nhiệt đới. Để giảm sai số, Barnard (1955) đã đề nghị phương pháp "Điều tra chẩn đoán" 5 theo đó kích thước ô đo đếm có thể thay đổi tuỳ theo giai đoạn phát triển của cây tái sinh.

Cấu trúc rừng là hình thức biểu hiện bên ngoài của những mối quan hệ qua lại bên trong giữa thực vật rừng với nhau và giữa chúng với môi trường sống. Nghiên cứu cấu trúc rừng để biết được những mối quan hệ sinh thái bên trong của quần xã, từ đó có cơ sở để đề xuất các biện pháp kỹ thuật tác động phù hợp.N (1962) [2] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung và cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu các nhân tố về cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. [19] đã nghiên cứu cấu trúc hình thái rừng thông qua việc biểu diễn các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các nhân tố cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến,. Sampion Gripfit (1948) [11] khi nghiên cứu rừng tự nhiên ở Ấn Độ và rừng ẩm nhiệt đới ở Tây Phi, đã kiến nghị phân cấp cây rừng thành 5 cấp.W (1952) [26] phân rừng ở Nigeria thành 6 tầng, tương ứng với chiều cao là 6- 12 m, 12- 18 m, 18- 24 m, 24- 30 m, 30- 36 m, 36- 42 m, nhưng thực chất đây chỉ là các lớp chiều cao.

P (1971) [25] nghi ngờ sự phân tầng rừng rậm nơi có độ cao dưới 600 m ở Puecto Rico và cho rằng không có sự tập trung khối tán ở một tầng riêng biệt nào cả.W (1968) [20] đã xác định, đặc điểm nổi bật của rừng mưa nhiệt đới là tuyệt đại bộ phận thực vật đều thuộc thân gỗ và thường có nhiều tầng. Ông nhận định: "Rừng mưa thực sự là một quần lạc hoàn chỉnh và cầu kỳ nhất về mặt cấu tạo và cũng phong phú nhất về mặt loài cây". Từ việc vận dụng các lý luận về sinh thái, tái sinh, cấu trúc rừng trên, nhiều nhà khoa học trên thế giới đã vận dụng vào nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái cho từng loài cây. Một vài công trình nghiên cứu có thể kể tới như: 6 Anon (1996), Keble và Sidiyasa (1994) đã nghiên cứu đặc điểm hình thái của loài Vối thuốc (Schima wallichii) và đã mô tả tương đối chi tiết về đặc điểm hình thái thân, lá, hoa, quả, hạt của loài cây này, góp phần cung cấp cơ sở cho việc gây trồng và nhân rộng loài Vối thuốc trong các dự án trồng rừng (dẫn theo Hoàng Văn Chúc, 2009) [7].

Theo các tài liệu gần đây của Trung Quốc, cây Lim xanh xuất hiện ở vùng Lưỡng Quảng (Quảng Đông, Quảng Tây), Đông nam Quế Lâm. Cây này được mô tả là cây ưa sáng, đường kính từ 50 - 60cm, chiều cao 35 - 38m, sống lâu năm (111 - 161năm) và ít bị sâu bệnh. Cây con mọc quần tụ, chịu bóng, tốc độ sinh trưởng trung bình, có thể trồng thuần loài hoặc hỗn loài, nếu mọc đơn lẻ sinh trưởng rất chậm. Đây là một trong những loài quý hiếm có giá trị kinh tế rất cao.

Lim xanh phân bố ở độ cao dưới 600m (Quảng Tây), 400m (Quảng Đông) trong những vùng có nhiệt độ từ 20 - 220C, nhiệt độ tối thấp là -3 0C, lượng mưa 1.750mm, trên đất đỏ hoặc đất cát pha. Lim xanh thích hợp với đất có độ pH từ 4,5 - 6, đất có độ phì cao, tầng đất dày, nhiều mùn. Lim xanh thường hỗn giao với các loài Xoan, Long não (dẫn theo Đỗ Thị Quế Lâm, 2003) [15]. Tian Xiao Rui [28] trong công trình nghiên cứu về khả năng chịu lửa của một số loài cây trồng rừng đã rút ra kết luận, các loài Vối thuốc (S.

wallichii), Castanopsis hystrix và Myrica rubra có sức chống lửa tốt nhất trong tổng số 12 loài cây nghiên cứu. Nghiên cứu về cây Sa mộc dầu * Tên gọi, phân loại: 7 Sa mộc dầu có tên khoa học là Cunninghamia konishii Hayata, là cây gỗ lớn thuộc chi Sa mộc hay Sa mu (Cunninghamia) họ Hoàng đàn (Cupressaceae). Tên khoa học của chi này được đặt theo tên của Dr. James Cunningham, một bác sĩ người Anh đã đưa các loài này vào gieo trồng năm 1702 [29].

Sa mộc dầu còn có tên gọi khác là Cunninghamia lanceolata var. Tuy nhiên, tên khoa học Cunninghamia konishii Hayata được các nhà khoa học về phân loại thực vật trên thế giới sử dụng phổ biến hiện nay. Họ Hoàng đàn có phân bố trên phạm vi toàn thế giới, bao gồm 27 - 30 chi với khoảng 130 - 140 loài. Đặc điểm chung của họ này đều là thực vật hạt trần, nón đực và nón cái có thể cùng gốc hoặc khác gốc, thường thân gỗ, hiếm khi cây bụi.

Vỏ của cây thường màu nâu đỏ, kết cấu sợi, thường bong mảng hoặc lột dạng dải thẳng đứng. Các lá được sắp xếp hoặc xoắn ốc, xếp cặp hình chữ thập tùy thuộc từng chi của họ. Hầu hết các loài đều là cây thường xanh với tuổi thọ lá trên cây từ 2 - 10 năm ngoại trừ 3 chi (Glyptostrobus, Metasequoia, Taxodium) rụng lá hoặc có các loài rụng lá theo mùa. Họ Hoàng đàn có phân bố rất rộng từ 71 độ Bắc (Na Uy) tới 55 độ Nam (phía Nam Chile), nhiều loài có khả năng chịu nóng và chịu hạn rất tốt và có thể phân bố cả ở sa mạc Sahara.

Tuy nhiên, cũng có những chi của họ Hoàng đàn có phân bố rất hẹp, hiện đang bị khai thác kiệt quệ và có nguy cơ bị tuyệt chủng [29]. Chi Sa mộc gồm những loài cây thường xanh, nón đực và cái cùng chung trên một thân, ra nụ vào mùa đông và thường có hình trứng. Lá xếp xoắn, không cuống, hình mũi mác hoặc hình kim. Nón đực chứa nhiều tiểu bào tử, xếp xoắn, không cuống, túi phấn 3, rủ xuống.

Nón cái hình cầu, hình trứng hoặc hình trụ [30]. * Đặc điểm hình thái: 8 Sa mộc dầu là cây gỗ lớn, chiều cao có thể đạt tới 50m và đường kính ngang ngực đạt tới 300cm. Tán lá hình nón hoặc hình tháp, ngọn có màu xanh đậm. Vỏ cây màu xám, nâu sẫm hoặc nâu đỏ, nứt dọc hoặc nứt thành từng mảng nhỏ để lộ ra lớp thịt bên trong màu vàng hoặc đỏ nhạt.

Nón đực mọc thành cụm có từ 1 - 3 (5) nón với nhau, hình trứng ngược. Nón cái hình trứng ngược, mọc cụm có từ 1-4 nón, ban đầu có màu xanh sau chuyển sang màu nâu hơi đỏ khi chín. Cây thụ phấn tháng 2-3 và quả chín tháng 8 - 9. Hạt 3, màu nâu xẫm, hình chữ nhật hoặc trứng hẹp [31].

* Đặc điểm sinh thái, phân bố Sa mộc dầu thường phân bố trong rừng lá rộng thường xanh, mọc hỗn hợp hoặc hình thành các quần thụ nhỏ. Tại Đài Loan, Trung Quốc Sa mộc dầu thường được trồng hỗn giao với các loài Chamaecyparis formosensis và C. Sa mộc có phân bố tự nhiên ở Trung Quốc, Lào, Campuchia và Việt Nam. Ở Trung Quốc loài cây này được gây trồng tương đối rộng rãi ở các tỉnh An Huy, Phúc Kiến, Cam Túc, Quảng Đông, Quảng Tây, Quý Châu, Hải Nam, Hà Nam, Hồ Bắc, Hồ Nam, Giang Tô, Giang Tây, Thiểm Tây, Tứ Xuyên, Vân Nam, Chiết Giang.