Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm lâm học loài thiết sam giả lá ngắn pseudotsuga brevifolia w c cheng l k fu 1975 tại khu bảo tồn kim hỷ tỉnh bắc kạn

Nghiên cứu đặc điểm lâm học loài thiết sam giả lá ngắn tại khu bảo tồn Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn, góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen quý.

• Tác giả: Dương Văn Thiện
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Tuấn Hùng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn Tại Khu Bảo Tồn Kim Hỷ, Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4. Ý nghĩa về thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Trên Thế giới
• 2.2. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 2.3. Điều kiện tự nhiên
• 2.4. Điều kiện kinh tế xã hội
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu ngoại nghiệp
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu nội nghiệp
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm hình thái và vật hậu loài cây Thiết Sam Giả Lá Ngắn
• 4.2. Đặc điểm về phân loại của loài trong hệ thống phân loại
• 4.3. Đặc điểm hình thái cây
• 4.4. Đặc điểm địa hình nơi loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn phân bố
• 4.5. Một số đặc điểm cấu trúc quần xã thực vật rừng nơi loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn phân bố
• 4.6. Cấu trúc tổ thành tầng cây cao ở độ cao dưới 700m
• 4.7. Cấu trúc tổ thành tầng cây cao ở độ cao trên 700m
• 4.8. Cấu trúc mật độ tầng cây cao tại đai độ cao trên 700m
• 4.9. Tổ thành cây tái sinh tại đai cao dưới 700m
• 4.10. Tổ thành cây tái sinh tại đai cao trên 700m
• 4.11. Chất lượng và nguồn gốc tái sinh
• 4.12. Đặc điểm loài cây bụi thảm tươi nơi Thiết Sam Giả Lá Ngắn phân bố
• 4.13. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn tại Khu bảo tồn Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Bảo tồn đa dạng sinh học là nhiệm vụ trọng tâm toàn cầu. Sự phát triển kinh tế xã hội nhanh chóng cùng quản lý tài nguyên sinh học yếu kém dẫn đến suy thoái đa dạng sinh học. Mất mát đa dạng sinh học đáng lo ngại, nhiều loài động thực vật bị đe dọa tuyệt chủng do con người sử dụng tài nguyên không hợp lý. Quản lý tài nguyên và bảo tồn đa dạng sinh học là cấp thiết. Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) là một trong 33 loài cây lá kim bản địa ở Việt Nam, phân bố tự nhiên ở vùng núi đá vôi Đồng Văn, Hà Giang. Gỗ nhỡ, đẹp và bền, mọc trên đỉnh núi đá vôi 500 – 1500m so với mực nước biển như Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn. Loài này có ý nghĩa về sinh thái, giá trị thương mại, giá trị sử dụng, giá trị văn hóa cảnh quan. Vùng phân bố tự nhiên bị thu hẹp nhanh chóng, cá thể trưởng thành giảm sút do khai thác gỗ, điều kiện sống thay đổi, quần thể bị chia cắt, khả năng tái sinh kém. Loài này đang đối mặt nguy cơ tuyệt chủng. Cần có biện pháp kịp thời để bảo tồn và phát triển nhân rộng loài cây này ở vùng núi đá vôi. Thiết Sam Giả Lá Ngắn được đề nghị bổ sung vào danh lục các loài quý hiếm và nguy cấp theo nghị định 32/NĐ-CP/2006, nghiêm cấm khai thác và sử dụng với mục đích thương mại. Thuộc bậc VU theo sách đỏ Việt Nam 2007 và danh lục đỏ IUCN.

1.1. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Thiết Sam Giả

Nghiên cứu về Thiết Sam Giả Lá Ngắn trên núi đá vôi ở nước ta còn hạn chế, mới chỉ tập trung vào mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái, thông tin về khả năng tái sinh ngoài tự nhiên còn rất ít. Để bảo tồn loài quý hiếm này cần thiết phải có những nghiên cứu sâu về đặc điểm hình thái, sinh thái học và vật hậu. Vì vậy việc nghiên cứu sâu về hiện trạng phân bố, đặc điểm lâm học và khả năng tái sinh tự nhiên là điều cần thiết, góp phần giải quyết các các vấn đề đang đặt ra cho công tác bảo tồn một loài quý hiếm, đặc hữu, có giá trị về nhiều mặt nhưng đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Xuất phát từ những nguy cơ trên cần thiết phải tìm hiểu nhằm tìm ra các biện pháp có hiệu quả để bảo vệ.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Dựa trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm lâm học loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn tại Khu bảo tồn Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn nhằm phát triển và bảo tồn loài này. Về lý luận: Xác định được một số đặc điểm lâm học như: Sinh thái, phân bố, hình thái, cấu trúc, tái sinh của Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn. Về thực tiễn: Làm cơ sở đưa ra giải pháp bảo tồn và phát triển loài cây: Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) nâng cao tính đa dạng sinh học. Là tài liệu tham khảo cho một số công tác nghiên cứu về cây Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.

II. Tổng Quan Nghiên Cứu Thiết Sam Giả Lá Ngắn Trên Thế Giới

Nghiên cứu về đặc điểm sinh học, lâm học loài cây ở Nga, từ 1928 đến 1932 được xem là thời kỳ mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. Tolmachop đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500 - 2000 loài. cho rằng “Chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao chùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá mặt địa lý” (Richards P. Việc nghiên cứu sinh học loài cây trong đó có các đặc điểm hình thái và vật hậu đã được thực hiện từ lâu trên thế giới. Đây là bước đầu tiên, làm tiền đề cho các môn khoa học khác liên quan. Sự ra đời của các bộ thực vật chí đã góp phần làm tiền đề cho công tác nghiên cứu về hình thái, phân loại cũng như đánh giá tính đa dạng của các vùng miền khác nhau. Về vật hậu học: Hoạt động sinh học có tính chất chu kỳ của các cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản. Chu kỳ vật hậu của cùng 1 loài phân bố ở các vùng sinh thái khác nhau sẽ có sự sai khác rõ rệt. Điều này có ý nghĩa cần thiết trong nghiên cứu sinh thái cá thể loài và công tác chọn tạo giống.

2.1. Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Học Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Từ việc vận dụng các lý luận về sinh thái, tái sinh, cấu trúc rừng trên, nhiều nhà khoa học trên thế giới đã vận dụng vào nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái cho từng loài cây. Một vài công trình nghiên cứu có thể kể tới như: Baur G.N cho rằng, trong rừng nhiệt đới sự thiếu hụt ánh sáng đã làm ảnh hưởng đến phát triển của cây con, còn đối với sự nảy mầm thì ảnh hưởng đó thường không rõ ràng. Đối với rừng nhiệt đới, số lượng loài cây trên một đơn vị diện tích và mật độ tái sinh thường khá lớn. Vì vậy, khi nghiên cứu tái sinh tự nhiên cần phải đánh giá chính xác tình hình tái sinh rừng và có những biện pháp tác động phù hợp (Baur G.N, 1962 - Vương Tấn Dũng dịch) [1]. Sampion Gripfit (1948) khi nghiên cứu rừng tự nhiên ở Ấn Độ và rừng ẩm nhiệt đới ở Tây Phi, đã kiến nghị phân cấp cây rừng thành 5 cấp.

2.2. Nghiên Cứu Khả Năng Tái Sinh Của Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Tái sinh rừng là một quá trính sinh học mang tính đặc thù và diễn ra liên tục của hệ sinh thái rừng. Sự xuất hiện của cây con của các loài cây đang phát triển dưới tán rừng, lỗ trống trong rừng sau khai thác chọn, sau phát nương làm rẫy. Vai trò quan trọng của lớp tái sinh này là nguồn thay thế lớp cây đã già cỗi, là quá trình phục hồi thành phần cơ bản của rừng. Theo Ashton (1983), cây Dầu Rái (Dipterocarpus alatus) mọc cụm ở ven sông, chỉ tái sinh sau những trận lụt lớn. Nhiều nhà nghiên cứu còn cho rằng, kiểu cách tái sinh phổ biến của cây gỗ rừng mưa là tái sinh theo vệt hay theo lỗ trống (Nguyễn Thanh Bình, 2003) [2].

III. Thực Trạng Nghiên Cứu Thiết Sam Giả Lá Ngắn Tại Việt Nam

Ngoài những tác phẩm cổ điển về thực vật như “Flora Cochinchinensis“ của Loureiro (1790) và “Flore Forestière de la Cochinchine” của Pierre (1879- 1907), thì từ đầu những năm đầu thế kỷ 20 đã xuất hiện một công trình nổi tiếng, là nền tảng cho việc nghiên cứu về hình thái phân loại thực vật, đó là Bộ thực vật chí Đông Dương do H. Lecomte chủ biên (1907-1952). Trong công trình này, các tác giả người pháp đã thu mẫu, định tên và lập khóa mô tả các loài thực vật bậc cao có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương, trong đó hệ thực vật Việt Nam có 7004 loài, 1850 chi và 289 họ (Tên cây rừng Việt nam, 2000) [5].

3.1. Phân Bố Thiết Sam Giả Lá Ngắn Tại Khu Bảo Tồn Kim Hỷ

Hiện nay, Thiết Sam Giả Lá Ngắn phân bố chủ yếu ở Khu bảo tồn Kim Hỷ, Bắc Kạn. Các nghiên cứu tập trung vào mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái, nhưng thông tin về khả năng tái sinh tự nhiên còn hạn chế. Cần có nghiên cứu sâu hơn về hiện trạng phân bố, đặc điểm lâm học và khả năng tái sinh tự nhiên để bảo tồn loài cây này.

3.2. Giá Trị Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Của Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Thiết Sam Giả Lá Ngắn có giá trị cao trong bảo tồn đa dạng sinh học, là loài đặc hữu của Việt Nam. Việc bảo tồn loài cây này góp phần bảo vệ hệ sinh thái rừng và các loài động thực vật khác trong khu vực.

IV. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Thiết Sam Giả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra, thu thập số liệu ngoài thực địa và phân tích trong phòng thí nghiệm. Các phương pháp bao gồm: điều tra tuyến, ô tiêu chuẩn, phỏng vấn người dân địa phương và phân tích mẫu đất, mẫu lá. Số liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê để đánh giá đặc điểm lâm học của Thiết Sam Giả Lá Ngắn.

4.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Ngoại Nghiệp Về Thiết Sam Giả

Phương pháp nghiên cứu ngoại nghiệp bao gồm: xác định vị trí phân bố của Thiết Sam Giả Lá Ngắn, đo đạc các chỉ tiêu sinh trưởng (chiều cao, đường kính), thu thập mẫu lá, mẫu đất và ghi chép các đặc điểm sinh thái của loài cây này.

4.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Nội Nghiệp Về Thiết Sam Giả

Phương pháp nghiên cứu nội nghiệp bao gồm: phân tích mẫu lá, mẫu đất để xác định thành phần dinh dưỡng, độ pH và các yếu tố khác ảnh hưởng đến sinh trưởng của Thiết Sam Giả Lá Ngắn. Số liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê để đánh giá các đặc điểm lâm học của loài cây này.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm hình thái của Thiết Sam Giả Lá Ngắn như: chiều cao trung bình, đường kính trung bình, hình dạng lá, màu sắc vỏ cây. Các đặc điểm này giúp phân biệt Thiết Sam Giả Lá Ngắn với các loài cây khác trong khu vực.

5.1. Đặc Điểm Phân Loại Của Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) thuộc họ Thông (Pinaceae), chi Thiết sam giả (Pseudotsuga). Loài cây này có đặc điểm hình thái riêng biệt so với các loài khác trong chi.

5.2. Đặc Điểm Địa Hình Nơi Thiết Sam Giả Lá Ngắn Phân Bố

Thiết Sam Giả Lá Ngắn thường phân bố ở các vùng núi đá vôi có độ cao từ 500-1500m so với mực nước biển. Địa hình dốc, nhiều đá và đất nghèo dinh dưỡng là môi trường sống đặc trưng của loài cây này.

VI. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Để bảo tồn và phát triển Thiết Sam Giả Lá Ngắn, cần có các giải pháp đồng bộ như: tăng cường quản lý bảo vệ rừng, phục hồi rừng, nhân giống và trồng mới, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài cây này.

6.1. Đề Xuất Biện Pháp Bảo Tồn Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Các biện pháp bảo tồn bao gồm: ngăn chặn khai thác trái phép, bảo vệ cây mẹ, tạo điều kiện tái sinh tự nhiên và trồng bổ sung cây con.

6.2. Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Phát triển bền vững Thiết Sam Giả Lá Ngắn cần kết hợp bảo tồn với phát triển kinh tế xã hội của cộng đồng địa phương. Có thể khai thác giá trị du lịch sinh thái, phát triển các sản phẩm từ lâm sản phụ để tạo thu nhập cho người dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đa dạng sinh học đóng vai trò trọng tâm đối với sự phát triển bền vững của hệ sinh thái toàn cầu. Tuy nhiên, trước áp lực từ các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội cùng công tác quản lý tài nguyên chưa đồng bộ, nhiều hệ sinh thái rừng đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Việt Nam được xác định là một trong mười điểm nóng của thế giới về bảo tồn các loài thuộc nhóm Thông (Pinaceae). Trong đó, Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) là một trong 33 loài cây lá kim bản địa quý hiếm của Việt Nam, phân bố tự nhiên trên các đỉnh núi đá vôi hiểm trở ở độ cao từ 500 m đến 1500 m thuộc vùng Đông Bắc (Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn). Đây là loài cây gỗ nhỡ, gỗ có độ bền cao, vân đẹp, mang giá trị lớn về mặt sinh thái, bảo tồn nguồn gen, thương mại và cảnh quan.

Hiện nay, diện tích phân bố tự nhiên của loài đang bị thu hẹp nhanh chóng; số lượng cá thể trưởng thành suy giảm nghiêm trọng do áp lực khai thác gỗ làm nhà và đồ mỹ nghệ, sinh cảnh bị chia cắt và năng lực tái sinh tự nhiên rất hạn chế. Loài đã được xếp ở bậc Sắp nguy cấp (VU) trong Sách đỏ Việt Nam (2007) cũng như Danh lục Đỏ IUCN, đồng thời được đề nghị bổ sung vào danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP. Tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ (tỉnh Bắc Kạn), các dữ liệu chuyên sâu về cấu trúc lâm phần, sinh thái học và quy luật tái sinh của loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn còn thiếu hụt, đòi hỏi phải có các nghiên cứu thực nghiệm làm cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch bảo tồn tại chỗ.

Đề tài xác định các mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Về mặt lý luận: Xác định các đặc điểm lâm học cơ bản bao gồm đặc điểm phân loại, hình thái, điều kiện lập địa phân bố, cấu trúc tổ thành - mật độ tầng cây cao và đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ.
2. Về mặt thực tiễn:
   • Xây dựng cơ sở khoa học để đề xuất các giải pháp kỹ thuật lâm sinh và quản lý nhằm bảo tồn, phục hồi và phát triển quần thể loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn, góp phần nâng cao tính đa dạng sinh học của khu bảo tồn.
   • Cung cấp tài liệu tham khảo cho các chương trình nghiên cứu lâm học, thực vật học và bảo tồn nguồn gen cây lá kim bản địa tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quần thể loài cây Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) và quần xã thực vật rừng tự nhiên nơi loài phân bố.
• Phạm vi không gian: Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn; tập trung khảo sát thực địa tại 02 xã vùng lõi là Kim Hỷ và Ân Tình (huyện Na Rì).
• Phạm vi thời gian: Đề tài thu thập số liệu ngoại nghiệp và xử lý dữ liệu nội nghiệp từ tháng 02/2014 đến tháng 05/2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận về cấu trúc quần xã thực vật rừng nhiệt đới, sinh thái học cá thể và động thái tái sinh rừng tự nhiên theo quan điểm của Thái Văn Trừng (1978), Richards P.W (1968), Baur G.N (1962) và Daniel Marmillod. Đề tài vận dụng các tiêu chuẩn phân hạng bảo tồn của Sách đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN và danh mục quản lý thực vật rừng nguy cấp theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa điều tra thực địa (ngoại nghiệp) và tính toán thống kê sinh trắc học lâm nghiệp (nội nghiệp):

Phương pháp nghiên cứu ngoại nghiệp

• Điều tra ô tiêu chuẩn (ÔTC): Thiết lập 30 ÔTC tạm thời điển hình với diện tích $500\text{ m}^2$ ($20\text{ m} \times 25\text{ m}$) trên các sườn và đỉnh núi đá vôi hiểm trở, phân bố theo 2 đai độ cao:
  • Đai I (độ cao dưới 700 m): Bố trí 13 ÔTC.
  • Đai II (độ cao trên 700 m): Bố trí 17 ÔTC.
• Điều tra tầng cây cao: Đo đếm toàn bộ các cây gỗ có đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) $\ge 6\text{ cm}$; thu thập các chỉ tiêu: tên loài, số lượng cá thể, đường kính $D_{1.3}$ (bằng thước kẹp kính/thước dây), chiều cao vút ngọn $H_{vn}$ (bằng thước đo cao Blume-Leiss).
• Điều tra cây tái sinh: Trong mỗi ÔTC $500\text{ m}^2$, bố trí 30 ô dạng bản (ÔDB) diện tích $4\text{ m}^2$ ($2\text{ m} \times 2\text{ m}$). Thu thập chỉ tiêu: tên loài, số lượng cây con, chiều cao vút ngọn, nguồn gốc (hạt hoặc chồi) và đánh giá chất lượng cây tái sinh (cây tốt, trung bình, xấu).
• Điều tra hình thái và vật hậu: Chọn 5 cây mẹ tiêu chuẩn sinh trưởng tốt trên mỗi đai độ cao; trên mỗi cây mẹ đánh dấu 3 cành tiêu chuẩn ở 3 vị trí tán (ngọn, giữa tán, dưới tán) để theo dõi hình thái thân, vỏ, lá, nón và hạt.
• Thiết bị sử dụng: Máy định vị GPS, địa bàn cầm tay, thước đo cao, thước đo đường kính, tài liệu kiểm kê lập địa.

Phương pháp nghiên cứu nội nghiệp

• Xác định cấu trúc tổ thành tầng cây cao: Sử dụng chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$) theo công thức của Daniel Marmillod: $$IV%_i = \frac{N%_i + G%_i}{2}$$ Trong đó: $N%_i$ là tỷ lệ phần trăm số cây của loài $i$; $G%_i$ là tỷ lệ phần trăm tiết diện ngang thân cây của loài $i$ so với tổng tiết diện ngang lâm phần. Theo nguyên lý của Thái Văn Trừng, các loài có $IV% \ge 5%$ được đưa vào công thức tổ thành (CTTT). Nhóm loài có tổng $IV% \ge 40%$ được coi là nhóm loài ưu thế sinh thái của quần xã.
• Xác định mật độ lâm phần: Mật độ tầng cây cao ($N/\text{ha}$) và mật độ cây tái sinh ($N_{ts}/\text{ha}$) được quy đổi từ số liệu ô tiêu chuẩn và ô dạng bản về đơn vị hecta theo công thức chuẩn: $$N/\text{ha} = \frac{n}{S} \times 10000$$
• Nguồn dữ liệu: Số liệu đo đếm trực tiếp tại 30 ÔTC và 900 ÔDB trên thực địa; số liệu thứ cấp từ Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, Hạt Kiểm lâm Na Rì và UBND 2 xã Kim Hỷ, Ân Tình. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả nêu bật tầm quan trọng của công tác bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn gen thực vật quý hiếm trên núi đá vôi; chỉ rõ vị trí phân loại và tình trạng bị đe dọa của loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975). Đặt ra mục đích, mục tiêu lý luận, mục tiêu thực tiễn cùng ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài trong việc nghiên cứu lâm học phục vụ bảo tồn loài nguy cấp tại vùng núi đá Đông Bắc Việt Nam.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

• Tổng quan trên thế giới và trong nước: Hệ thống hóa các nghiên cứu về hệ thực vật nhiệt đới, quy luật phân tầng, cấu trúc tổ thành và quy luật tái sinh tự nhiên theo khoảng trống và ánh sáng. Khái quát lịch sử nghiên cứu chi Pseudotsuga (bắt đầu từ David Douglas năm 1827 và Carriere năm 1867; các phân loại của Farjon, Martinez, Strauss, Gernandt & Liston). Điểm lại các công trình nghiên cứu lâm học đối với các loài cây gỗ bản địa ở Việt Nam (Lát Hoa, Trai Lý, Phỉ Ba Mũi, Dẻ Ăn Quả, Vối Thuốc, Mắc Khén).
• Tổng quan khu vực nghiên cứu: Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ được thành lập theo Quyết định 1804/QĐ-UB ngày 01/09/2003 của UBND tỉnh Bắc Kạn với diện tích tự nhiên $14.772\text{ ha}$, vùng đệm $20.000\text{ ha}$. Địa hình núi đá vôi hiểm trở thuộc cánh cung Ngân Sơn - Bắc Sơn, hiện tượng karst hóa mạnh mẽ. Khí hậu chia 2 mùa rõ rệt, lượng mưa trung bình $1500\text{ mm}$, độ ẩm bình quân $82%$, nhiệt độ trung bình năm $21,6^\circ\text{C}$. Dân số vùng lõi gồm 8 thôn với 234 hộ dân thuộc 5 dân tộc chính (Tày, Dao, Nùng, Kinh, H'Mông). Hệ động vật ghi nhận các loài nguy cấp như Voọc má trắng (Trachypithecus francoisi), Hươu xạ (Moschus berezovski), Báo hoa mai; tuy nhiên loài Vượn đen Đông Bắc (Nomascus nasutus) đã không còn ghi nhận cá thể nào tại khu vực từ sau năm 2008.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể đối tượng nghiên cứu là loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn trong các trạng thái rừng tự nhiên tại 2 xã Kim Hỷ và Ân Tình (huyện Na Rì). Quy định hệ thống phương pháp điều tra ngoại nghiệp trên 30 ÔTC (diện tích mỗi ô $500\text{ m}^2$) phân bố ở hai đai cao dưới 700 m và trên 700 m. Trình bày chi tiết phương pháp tính toán chỉ số $IV%$, công thức tổ thành, mật độ tầng cây cao, mật độ tái sinh, tỷ lệ chất lượng và nguồn gốc cây con tái sinh theo các công thức toán học lâm nghiệp.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung trình bày các dữ liệu định lượng thu được từ đợt khảo sát thực địa:

Vị trí phân loại của loài:
- Bộ: Thông (Pinales)
- Họ: Thông (Pinaceae)
- Chi: Hoàng sam (Pseudotsuga)
- Tên khoa học: Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975

• Đặc điểm hình thái và kích thước cây: Cây gỗ mọc đứng, tán rộng tròn đều, vỏ nứt sâu dạng vẩy màu xám nâu (độ dày vỏ trung bình $0,5\text{ cm}$), thân dưới cành thẳng tròn. Gỗ có giác lõi phân biệt (lõi màu nâu đỏ, giác nâu nhạt). Rễ cọc cắm sâu vào các khe nứt đá vôi. Lá mọc xoắn ốc 2 hàng, mặt trên xanh nhẵn có rãnh giữa lõm, mặt dưới có 2 dải lỗ khí màu trắng; lá non dài tới $5,5\text{ cm}$, rộng $5\text{ mm}$. Nón cái đơn độc ở chồi bên ngắn, rủ chúc xuống, hình trứng dài tới $6\text{ cm}$, rộng $5\text{ cm}$; vảy nón hóa gỗ, vảy kèm 3 thùy thò ra ngoài; nón chín sau 1 năm và không rụng khỏi cành khi giải phóng hạt.
• Kích thước sinh trưởng trung bình: Qua đo đếm thực tế, đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) dao động từ $5\text{ cm}$ đến $42\text{ cm}$ (trung bình $16,3\text{ cm}$); chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) dao động từ $5\text{ m}$ đến $24\text{ m}$ (trung bình $12,3\text{ m}$).
• Cấu trúc tầng cây cao:
  • Tại đai dưới 700 m (13 ÔTC, 259 cá thể gỗ thuộc 12 loài): Mật độ đạt $398\text{ cây/ha}$. Có 6 loài ưu thế. Thiết Sam Giả Lá Ngắn giữ vai trò quan trọng nhất với $IV% = 31,75%$, mật độ $93\text{ cây/ha}$, $D_{1.3tb} = 14,75\text{ cm}$, $H_{vntb} = 12,01\text{ m}$. CTTT đai dưới 700 m: $$31,75\text{Ts} + 15,92\text{Xr} + 14,41\text{Cc} + 8,42\text{Nq} + 7,45\text{C} + 6,72\text{Q} + 15,32\text{Lk}$$
  • Tại đai trên 700 m (17 ÔTC, 303 cá thể gỗ thuộc 16 loài): Mật độ đạt $356\text{ cây/ha}$. Có 6 loài ưu thế. Thiết Sam Giả Lá Ngắn tiếp tục chiếm ưu thế lớn nhất với $IV% = 33,17%$, mật độ $91\text{ cây/ha}$, $D_{1.3tb} = 18,17\text{ cm}$, $H_{vntb} = 12,77\text{ m}$. CTTT đai trên 700 m: $$33,17\text{Ts} + 20,32\text{Cc} + 10,98\text{Q} + 10,36\text{N} + 6,57\text{Xr} + 5,33\text{K} + 13,27\text{Lk}$$
  • (Ký hiệu loài: Ts: Thiết Sam Giả Lá Ngắn; Xr: Xoài Rừng; Cc: Cẩm Chỉ; Nq: Nhiệt Quế; C: Chân Chim; Q: Quéo; N: Nghiến; K: Kháo; Lk: Loài khác).
• Đặc điểm tái sinh tự nhiên:
  • Số lượng cá thể: Rất thấp. Trên tổng số 30 ÔTC chỉ phát hiện được 35 cây Thiết Sam Giả Lá Ngắn tái sinh (xã Ân Tình có 28 cây xuất hiện ở 3 ÔTC; xã Kim Hỷ chỉ có 7 cây xuất hiện ở 1 ÔTC; 26 ÔTC còn lại không xuất hiện cây con tái sinh của loài).
  • Tổ thành tái sinh đai dưới 700 m (199 cây con điều tra): CTTT gồm 8 loài: $$39,83\text{Cc} + 14,36\text{C} + 7,58\text{Ts} + 6,77\text{Ct} + 6,77\text{Q} + 5,96\text{Xr} + 5,69\text{Cc} + 5,14\text{Hn} + 7,86\text{Lk}$$ (Thiết Sam Giả Lá Ngắn đạt tỷ lệ $7,58%$, đứng thứ 3 sau Cẩm Chỉ và Chân Chim).
  • Tổ thành tái sinh đai trên 700 m (517 cây con điều tra): CTTT gồm 4 loài: $$31,52\text{Cc} + 14,70\text{N} + 6,57\text{Xr} + 5,22\text{D} + 42,00\text{Lk}$$ (Cẩm Chỉ chiếm ưu thế cao nhất $31,52%$; Thiết Sam Giả Lá Ngắn chỉ có 7 cây, chiếm $1,96%$ - không đủ tiêu chuẩn $5%$ để tham gia vào công thức tổ thành tái sinh).
• Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển: Tác giả kiến nghị nhóm giải pháp kỹ thuật lâm sinh (khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp làm giàu rừng; phát dọn dây leo, bụi rậm chèn ép cây mạ; thu hái nón hạt gieo ươm cây con giống bản địa để trồng dặm) và nhóm giải pháp quản lý - chính sách (tăng cường tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt của lực lượng kiểm lâm; nâng cao sinh kế và giao khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng dân cư 2 xã Kim Hỷ và Ân Tình).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm lược các kết luận cơ bản về đặc điểm lâm học, tổ thành loài, hiện trạng tái sinh suy giảm của loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn tại KBTTN Kim Hỷ. Đưa ra các kiến nghị đối với Ban quản lý khu bảo tồn và các cơ quan nghiên cứu lâm nghiệp nhằm tiếp tục bố trí kinh phí điều tra nhân giống và mở rộng mô hình bảo tồn ngoại vi.

---

Kết quả và đóng góp

Bảng tổng hợp các chỉ tiêu lâm học chính của loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn

Chỉ tiêu nghiên cứu	Đai cao dưới 700 m (13 ÔTC)	Đai cao trên 700 m (17 ÔTC)	Toàn khu vực điều tra (30 ÔTC)
Số cá thể trưởng thành bắt gặp	73 cây	96 cây	169 cây
Số cây trưởng thành bình quân / ÔTC	5,6 cây/ô	5,6 cây/ô	5,63 cây/ô
Đường kính ngang ngực trung bình ($D_{1.3tb}$)	$14,75\text{ cm}$	$18,17\text{ cm}$	$16,30\text{ cm}$
Chiều cao vút ngọn trung bình ($H_{vntb}$)	$12,01\text{ m}$	$12,77\text{ m}$	$12,30\text{ m}$
Chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$)	$31,75%$ (Đứng thứ 1)	$33,17%$ (Đứng thứ 1)	—
Mật độ Thiết Sam tầng cây cao	$93\text{ cây/ha}$	$91\text{ cây/ha}$	—
Tổng mật độ lâm phần tầng cây cao	$398\text{ cây/ha}$	$356\text{ cây/ha}$	—
Số cây con tái sinh bắt gặp	28 cây (Ân Tình)	7 cây (Kim Hỷ)	35 cây
Tỷ lệ tham gia tổ thành tái sinh ($N%$)	$7,58%$ (Có mặt trong CTTT)	$1,96%$ (Không vào CTTT)	—

Đóng góp khoa học và giải pháp đề xuất

• Đóng góp khoa học: Khóa luận cung cấp hệ thống số liệu định lượng nguyên bản, phản ánh chân thực cấu trúc quần xã thực vật rừng núi đá vôi tại KBTTN Kim Hỷ. Khẳng định Thiết Sam Giả Lá Ngắn là loài chiếm ưu thế sinh thái tuyệt đối ở tầng cây cao lim phần ($IV% > 31%$), nhưng lại gặp khó khăn nghiêm trọng trong quá trình tái sinh tự nhiên (đặc biệt ở đai cao trên 700 m, tỷ lệ tái sinh chỉ đạt $1,96%$).
• Giải pháp bảo tồn:
  1. Giải pháp kỹ thuật lâm sinh: Áp dụng biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên có tác động con người: phát dọn cây bụi, dây leo che bóng tại các lỗ trống quanh gốc cây mẹ; thu thập nón hạt chín để xử lý kỹ thuật nhân giống trong vườn ươm, phục vụ trồng bổ sung và làm giàu rừng tự nhiên.
  2. Giải pháp quản lý và xã hội: Phối hợp chặt chẽ giữa Hạt Kiểm lâm khu bảo tồn với chính quyền 2 xã Kim Hỷ, Ân Tình; tổ chức cắm mốc ranh giới các tiểu khu có phân bố quần thể Thiết Sam; xây dựng quy ước bảo vệ rừng cộng đồng và chi trả dịch vụ môi trường rừng cho các hộ dân vùng lõi.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:

  • Thời gian thực địa ngắn (từ tháng 02/2014 đến tháng 05/2014), chưa theo dõi được đầy đủ chu kỳ vật hậu trọn vẹn 12 tháng trong năm của loài (đặc biệt là giai đoạn thụ phấn và nón chín rụng hạt).
  • Phạm vi điều tra thực địa tập trung tại 30 ÔTC thuộc 2 xã Kim Hỷ và Ân Tình, chưa khảo sát toàn diện toàn bộ diện tích núi đá vôi ở các xã khác thuộc ranh giới khu bảo tồn (Lương Thượng, Cao Sơn, Vũ Muộn).
  • Nghiên cứu chưa đi sâu vào phân tích đặc tính lý hóa đất núi đá và sinh lý hạt giống trong phòng thí nghiệm.

• Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Theo dõi động thái vật hậu và cơ chế thụ phấn, phát tán hạt giống tự nhiên của loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn theo chu kỳ nhiều năm.
  • Thử nghiệm các phương pháp nhân giống hữu tính (xử lý hạt nảy mầm) và vô tính (giâm cành, ghép cành) để sản xuất cây con phục vụ công tác bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) và phục hồi sinh cảnh tự nhiên (in-situ).

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học, Bảo tồn đa dạng sinh học.
  • Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia vùng núi đá vôi Đông Bắc (Kim Hỷ, Thần Sa - Phượng Hoàng, Du Già, Bát Đại Sơn, Phong Quang).
  • Cán bộ kỹ thuật ngành lâm nghiệp, kiểm lâm phụ trách công tác bảo tồn thực vật nguy cấp.
• Nội dung giá trị:
  • Quy trình phương pháp bố trí ô tiêu chuẩn và ô dạng bản điều tra thực vật trên địa hình núi đá vôi hiểm trở, độ dốc lớn.
  • Bộ số liệu thực nghiệm về chỉ số quan trọng ($IV%$), công thức tổ thành tầng cây cao và tầng tái sinh của rừng núi đá vôi Bắc Kạn năm 2014.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vị trí phân loại của loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn trong hệ thống thực vật học được xác định như thế nào?
Loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn có tên khoa học là Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975, thuộc chi Hoàng sam (Pseudotsuga), họ Thông (Pinaceae), bộ Thông (Pinales).

2. Kích thước sinh trưởng trung bình về đường kính và chiều cao của các cây Thiết Sam Giả Lá Ngắn trưởng thành tại KBTTN Kim Hỷ là bao nhiêu?
Theo kết quả điều tra trên 30 ô tiêu chuẩn, đường kính ngang ngực trung bình ($D_{1.3tb}$) của loài đạt $16,3\text{ cm}$ (dao động từ $5\text{ cm}$ đến $42\text{ cm}$) và chiều cao vút ngọn trung bình ($H_{vntb}$) đạt $12,3\text{ m}$ (dao động từ $5\text{ m}$ đến $24\text{ m}$).

3. Chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$) và vai trò của Thiết Sam Giả Lá Ngắn ở tầng cây cao tại hai đai độ cao nghiên cứu ra sao?
Ở đai cao dưới 700 m, loài có $IV% = 31,75%$ (mật độ $93\text{ cây/ha}$); ở đai cao trên 700 m, loài có $IV% = 33,17%$ (mật độ $91\text{ cây/ha}$). Ở cả hai đai độ cao, Thiết Sam Giả Lá Ngắn đều là loài có chỉ số $IV%$ cao nhất và giữ vai trò ưu thế sinh thái quan trọng nhất trong công thức tổ thành tầng cây cao.

4. Khả năng tái sinh tự nhiên của Thiết Sam Giả Lá Ngắn tại khu vực nghiên cứu có đặc điểm gì nổi bật?
Khả năng tái sinh tự nhiên của loài rất kém. Trên 30 ô tiêu chuẩn (tương đương 900 ô dạng bản), chỉ bắt gặp tổng cộng 35 cây tái sinh (28 cây ở xã Ân Tình và 7 cây ở xã Kim Hỷ). Ở đai dưới 700 m, loài tham gia vào công thức tổ thành tái sinh với tỷ lệ $7,58%$, nhưng ở đai trên 700 m, loài chỉ đạt tỷ lệ $1,96%$ nên không đủ điều kiện ($< 5%$) để tham gia vào công thức tổ thành cây tái sinh.

5. Các loài cây gỗ ưu thế thường đi kèm với Thiết Sam Giả Lá Ngắn ở cả hai đai độ cao là những loài nào?
Trong tổng số 19 loài cây gỗ ghi nhận tại khu vực, có 4 loài ưu thế cùng xuất hiện ở cả hai đai độ cao trong công thức tổ thành là: Thiết Sam Giả Lá Ngắn, Cẩm Chỉ, Xoài Rừng và Quéo.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Văn Thiện đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu thông qua việc xác lập cơ sở dữ liệu thực nghiệm về hình thái, sinh thái, cấu trúc quần xã và năng lực tái sinh của loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng dù loài giữ vai trò ưu thế tuyệt đối ở tầng cây cao lim phần, nhưng lớp cây tái sinh tự nhiên lại suy giảm nghiêm trọng và phân bố không đều. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cao, cung cấp luận cứ vững chắc cho việc hoạch định các biện pháp kỹ thuật lâm sinh và chính sách quản lý nhằm bảo tồn loài thực vật lá kim nguy cấp này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. Tolmachop đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500 - 2000 loài. cho rằng “Chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao chùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá mặt địa lý” (Richards P. Việc nghiên cứu sinh học loài cây trong đó có các đặc điểm hình thái và vật hậu đã được thực hiện từ lâu trên thế giới.

Đây là bước đầu tiên, làm tiền đề cho các môn khoa học khác liên quan. Sự ra đời của các bộ thực vật chí đã góp phần làm tiền đề cho công tác nghiên cứu về hình thái, phân loại cũng như đánh giá tính đa dạng của các vùng miền khác nhau. Về vật hậu học: Hoạt động sinh học có tính chất chu kỳ của các cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản. Chu kỳ vật hậu của cùng 1 loài phân bố ở các vùng sinh thái khác nhau sẽ có sự sai khác rõ rệt.

Điều này có ý nghĩa cần thiết trong nghiên cứu sinh thái cá thể loài và công tác chọn tạo giống. Có rất nhiều công trình liên quan đến hình thái và phân loại các loài cây. Những nghiên cứu này đầu tiên tập trung vào mô tả và phân loại các loài, nhóm loài, .Có thể kể đến một vài công trình rất quen thuộc liên quan đến các nước lân cận như: Thực vật chí Hong Kong (1861), Thực vật chí Australia (1866), Thực vật chí rừng Tây Bắc và trung tâm Ấn độ (1874), Thực vật chí Ấn độ 7 tập (1872 – 1897), Thực vật chí Miến Điện (1877), Thực vật chí Malaysia (1892 – 1925), Thực vật chí Hải Nam (1972 – 1977), Thực vật chí Vân Nam (1977), Thực vật chí Quảng Đông, Trung Quốc (9 tập). 5 Nghiên cứu về đặc điểm sinh thái học Từ việc vận dụng các lý luận về sinh thái, tái sinh, cấu trúc rừng trên, nhiều nhà khoa học trên thế giới đã vận dụng vào nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái cho từng loài cây.

Một vài công trình nghiên cứu có thể kể tới như: Baur G.N cho rằng, trong rừng nhiệt đới sự thiếu hụt ánh sáng đã làm ảnh hưởng đến phát triển của cây con, còn đối với sự nảy mầm thì ảnh hưởng đó thường không rõ ràng. Đối với rừng nhiệt đới, số lượng loài cây trên một đơn vị diện tích và mật độ tái sinh thường khá lớn. Vì vậy, khi nghiên cứu tái sinh tự nhiên cần phải đánh giá chính xác tình hình tái sinh rừng và có những biện pháp tác động phù hợp (Baur G.N, 1962 - Vương Tấn Dũng dịch) [1]. Sampion Gripfit (1948) khi nghiên cứu rừng tự nhiên ở Ấn Độ và rừng ẩm nhiệt đới ở Tây Phi, đã kiến nghị phân cấp cây rừng thành 5 cấp.W (1952) phân rừng ở Nigeria thành 6 tầng, tương ứng với chiều cao là 6- 12 m, 12-18 m, 18-24 m, 24-30 m, 30-36 m, 3-42 m, nhưng thực chất đây chỉ là các lớp chiều cao.

P (1971) nghi ngờ sự phân tầng rừng rậm nơi có độ cao dưới 600m ở Puecto Rico và cho rằng không có sự tập trung khối tán ở một tầng riêng biệt nào cả (Richards P.W, 1968) - Vương Tấn Nhị dịch) [20].W đã đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng mưa nhiệt đới về mặt hình thái. Theo tác giả, đặc điểm nổi bật của rừng mưa nhiệt đới là tuyệt đại bộ phận thực vật đều thuộc thân gỗ và thường có nhiều tầng. Ông nhận định: "Rừng mưa thực sự là một quần lạc hoàn chỉnh và cầu kỳ nhất về mặt cấu tạo và cũng phong phú nhất về mặt loài cây" (Richards P.W, 1968) - Vương Tấn Nhị dịch) [20]. Ông đã phân chia ra sinh thái học cá thể và sinh thái học quần thể.

Sinh thái học cá thể nghiên 6 cứu từng cá thể sinh vật hoặc từng loài, trong đó chu kỳ sống, tập tính cũng như khả năng thích nghi với môi trường được đặc biệt chú ý (Odum E. Theo Khamleck (2004), Họ Dẻ có phân bố khá rộng, với khoảng 900 loài chúng được tìm thấy ở vùng ôn đới Bắc bán cầu, cận nhiệt đới và nhiệt đới, song chưa có tài liệu nào công bố chúng có ở vùng nhiệt đới Châu Phi. Hầu hết các loài phân bố tập trung ở Châu Á, đặc biệt ở Việt Nam có tới 216 loài và ít nhất là Châu Phi và vùng Địa Trung Hải chỉ có 2 loài (Nguyễn Hải Tuất, 2006) [28]. Trung tâm Nông lâm kết hợp thế giới (World Agroforestry Centre, 2006), Anon (1996), Keble và Sidiyasa (1994) đã nghiên cứu đặc điểm hình thái của loài Vối Thuốc (Schima wallichii) và đã mô tả tương đối chi tiết về đặc điểm hình thái thân, lá, hoa, quả, hạt của loài cây này, góp phần cung cấp cơ sở cho việc gây trồng và nhân rộng loài Vối thuốc trong các dự án trồng rừng (Hoàng Văn Chúc, 2009) [9].

Tian - XiaoRui trong công trình nghiên cứu về khả năng chịu lửa của một số loài cây trồng rừng đã rút ra kết luận, Vối Thuốc (S. wallichii) có sức chống lửa tốt nhất trong tổng số 12 loài cây nghiên cứu (Hoàng Văn Chúc, 2009) [9]. Vối thuốc là loài cây tiên phong ưa sáng, biên độ sinh thái rộng, phân bố rải rác ở các khu vực phía Đông Nam Châu Á. Vối thuốc xuất hiện ở nhiều vùng rừng thấp (phía Nam Thái Lan) và cả ở các vùng cao hơn (Nepal) cũng như tại các vùng có khí hậu lạnh.

Là cây bản địa của Brunei, Trung Quốc, Ấn Độ, Lào, Myanmar, Nepal, Papua New Guinea, Phillipines, Thailand và Việt 7 Nam. Vối Thuốc thường mọc thành quần thụ từ nơi đất thấp đến núi cao, phân bố ở rừng thứ sinh, nơi đồng cỏ, cây bụi và ngay cả nơi ngập nước có độ mặn nhẹ. Vối thuốc có thể mọc trên nhiều loại đất với thành phần cơ giới và độ phì khác nhau, từ đất cằn cỗi khô cằn đến đất phì nhiêu, tươi tốt, có thể thấy Vối thuốc xuất hiện nơi đầm lầy. Vối Thuốc là loài cây tiên phong sau nương rẫy (Hoàng Văn Chúc, 2009) [9].

Nghiên cứu về khả năng tái sinh Tái sinh rừng là một quá trính sinh học mang tính đặc thù và diễn ra liên tục của hệ sinh thái rừng. Sự xuất hiện của cây con của các loài cây đang phát triển dưới tán rừng, lỗ trống trong rừng sau khai thác chọn, sau phát nương làm rẫy. Vai trò quan trọng của lớp tái sinh này là nguồn thay thế lớp cây đã già cỗi, là quá trình phục hồi thành phần cơ bản của rừng. Theo Ashton (1983), cây Dầu Rái (Dipterocarpus alatus) mọc cụm ở ven sông, chỉ tái sinh sau những trận lụt lớn.

Nhiều nhà nghiên cứu còn cho rằng, kiểu cách tái sinh phổ biến của cây gỗ rừng mưa là tái sinh theo vệt hay theo lỗ trống (Nguyễn Thanh Bình, 2003) [2]. Theo quan điểm của các nhà lâm học thì hiệu quả tái sinh rừng là xác định được mật độ tái sinh, chất lượng cây tái sinh (cây triển vọng), tổ thành loài và phân bố của cây tái sinh…Sự tương đồng hay khác biệt trong tổ thành của loài cây tái sinh với tổ thành loài cây gỗ đã được các nhà khoa học quan tâm Richards (1933, 1939); Baur (1964). Do tính phức tạp của tổ thành loài cây, nên khi khảo sát người ta chỉ đo đếm, nghiên cứu các loài có giá trị thực tiễn và có ý nghĩa nhất định. Tái sinh là một quá trình sinh học mang đặc thù của hệ sinh thái rừng, đó là sự xuất hiện một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở những nơi còn hoàn cảnh rừng.

Hiệu quả của tái sinh rừng được xác định bởi mật độ, tổ thành loài, cấu trúc tuổi, chất lượng cây con, đặc điểm phân bố. Nghiên cứu Thiết Sam Giả lá ngắn Trên thế giới, Thiết Sam Giả lá ngắn gặp ở các vùng núi đá vôi của hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây (Trung Quốc). Lịch sử của tên cây: Tên gọi chung “Linh Sam Douglas” (David Douglas) nhà thực vật học người Scotland là người đầu tiên giới thiệu Pseudotsuga menziesii đến Scotland vào năm 1827. Trong quá khứ các loài cây đã được Botanically phân loại trong các nhóm chi cây khác xuất hiện tương tự như trong chi: Abies, Thông , Picea, Sequoia và Tsuga.

Chi này được mô tả đầu tiên bởi Carriere với các đại linh sam Douglas của Bắc Mỹ, Pseudotsuga menziesii như một loài điển hình (nó trước đây được đặt trong chi Thông và Abies). Có 22 loài và 3 giống đã được mô tả, nhưng nhiều loài trong số này được phân biệt bởi Flous (1937) trên cơ sở của sự phân biệt tinh tế trong giải phẫu lá nhưng phần lớn đã không được chấp nhận (Carriere, 1867) [32]. Theo Farjon công nhận chỉ có 4 loài Pseudotsuga là: Pseudotsuga Macrocarpa từ miền nam California, Pseudotsuga Menziesii từ Canada đến nam trung Mexico, Pseudotsuga Japonica từ miền nam Nhật Bản và Pseudotsuga Sinensis từ Trung Quốc. Bao gồm trong sự phát sinh loài Tol cũng là Pseudotsuga wilsoniana từ Đài Loan.

Ngoài Pseudotsuga Wilsoniana, một số loài khác cũng được tách biệt khỏi Pseudotsuga Sinensis (Pseudotsuga forrestii, Pseudotsuga salvadorii, Pseudotsuga gaussenii, Pseudotsuga brevifolia, 9 Pseudotsuga xichangensis) nhưng đã không được chấp nhận rộng rãi (Farjon, A. Nhà thực vật học người Mexico có xu hướng nhận ra 4 loài cô lập của Pseudotsuga menziesii var.glauca ở Mexico: Pseudotsuga macrolepis, Pseudotsuga rehderi, Pseudotsuga guinieri và Pseudotsuga flahaultii (Martínez 1963). Mối quan hệ giữa các loài này được chấp nhận rộng rãi sau nghiên cứu của Strauss et al.1990, sử dụng các mảnh vỡ hạn chế DNA và Gernandt và Liston, sử dụng DNA ribosome hạt nhân (David S.Gernandt and Aaron Liston, 1999) [33]. Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.

Fu, 1975) được IUCN xếp vào tình trạng sắp nguy cấp (VU), nghiêm cấm khai thác và sử dụng với mục đích thương mại. Ở Việt Nam Nghiên cứu về đặc điểm sinh học, lâm học loài cây Ngoài những tác phẩm cổ điển về thực vật như “Flora Cochinchinensis“ của Loureiro (1790) và “Flore Forestière de la Cochinchine” của Pierre (1879- 1907), thì từ đầu những năm đầu thế kỷ 20 đã xuất hiện một công trình nổi tiếng, là nền tảng cho việc nghiên cứu về hình thái phân loại thực vật, đó là Bộ thực vật chí Đông Dương do H. Lecomte chủ biên (1907-1952). Trong công trình này, các tác giả người pháp đã thu mẫu, định tên và lập khóa mô tả các loài thực vật bậc cao có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương, trong đó hệ thực vật Việt Nam có 7004 loài, 1850 chi và 289 họ (Tên cây rừng Việt nam, 2000) [5].