Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm sinh học cây vàng tâm magnolia fordiana làm cơ sở cho việc bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên phia oắc

Nghiên cứu đặc điểm sinh học cây vàng tâm Magnolia fordiana nhằm bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc.

• Tác giả: Trần Văn Đức
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Tuấn Hùng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Vàng Tâm Để Bảo Tồn Thực Vật Quý Hiếm Tại Cao Bằng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Ý nghĩa của đề tài
• 1.1.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.1.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1. Lược sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.3. Điều kiện tự nhiên, dân sinh, kinh tế của khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu. Tình hình dân cư, kinh tế
• 2.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 2.3.3. Những thách thức và cơ hội
• 2.3.3.1. Cơ hội và thuận lợi trong bảo tồn và phát triển bền vững
• 2.3.3.2. Khó khăn và thách thức trong bảo tồn và phát triển bền vững
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.3.2. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài cây
• 4.1.1. Sự hiểu biết của người dân về loài cây Vàng tâm
• 4.1.2. Đặc điểm sử dụng loài cây Vàng Tâm
• 4.2. Đặc điểm về phân loại của loài trong hệ thống phân loại
• 4.2.1. Đặc điểm hình thái thân cây
• 4.2.2. Đặc điểm cấu tạo hình thái lá
• 4.2.3. Đặc điểm cấu tạo hoa, quả
• 4.3. Một số đặc điểm sinh thái nơi loài Vàng tâm phân bố
• 4.3.1. Đặc điểm độ tàn che nơi loài Vàng tâm phân bố
• 4.3.2. Đặc điểm tầng cây cao
• 4.3.3. Đặc điểm về tái sinh của loài
• 4.3.4. Đặc điểm cây bụi, dây leo và thảm tươi nơi có loài Vàng tâm phân bố
• 4.4. Đặc điểm đất nơi loài cây nghiên cứu phân bố
• 4.5. Đặc điểm phân bố của loài
• 4.5.1. Đặc điểm phân bố trong các trạng thái rừng
• 4.5.2. Đặc điểm phân bố theo độ cao
• 4.6. Sự tác động của con người đến khu vực nghiên cứu và động vật
• 4.7. Đề xuất một số biện pháp phát triển và bảo tồn loài
• 4.7.1. Đề xuất biện pháp bảo tồn
• 4.7.2. Đề xuất giải pháp phát triển loài
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Vàng Tâm Cao Bằng

Rừng là tài nguyên vô giá, cung cấp lâm sản và bảo vệ môi trường. Đa dạng sinh học (ĐDSH) là nền tảng cho sự sống, nhưng đang suy giảm do khai thác quá mức. Việt Nam, một trong những trung tâm ĐDSH của Đông Nam Á, đang đối mặt với thách thức này. Mất rừng dẫn đến mất cân bằng sinh thái, gây ra thiên tai và ảnh hưởng đến đời sống. Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng, nơi có hệ sinh thái núi đá vôi đặc biệt, đang chịu áp lực từ dân số. Bảo tồn ĐDSH, đặc biệt là nguồn gen quý như cây Vàng Tâm Cao Bằng, là ưu tiên hàng đầu. Nghiên cứu đặc điểm sinh học cây Vàng Tâm (Magnolia fordiana) là cơ sở cho việc bảo tồn thực vật quý hiếm.

1.1. Tầm quan trọng của Nghiên Cứu Cây Vàng Tâm Cao Bằng

Nghiên cứu này giúp củng cố kiến thức chuyên môn, làm quen với nghiên cứu khoa học và viết báo cáo. Về mặt thực tiễn, nó cho thấy sự đa dạng và suy giảm của thực vật quý hiếm tại khu vực nghiên cứu, đánh giá tác động của con người. Đề xuất các biện pháp bảo tồn thực vật quý hiếm và khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén. Đây là tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm đến các vấn đề liên quan. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu sự hiểu biết của người dân địa phương về loài Vàng Tâm và xác định các đặc điểm hình thái, sinh thái của loài.

1.2. Mục tiêu và Phạm vi Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Vàng Tâm

Mục tiêu chính của nghiên cứu là tìm hiểu sự hiểu biết của người dân địa phương về loài Vàng Tâm trong khu vực nghiên cứu. Đồng thời, xác định một số đặc điểm hình thái và sinh thái của loài Vàng Tâm, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài cây này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng, nơi có sự phân bố tự nhiên của cây Vàng Tâm. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững loài cây quý hiếm này.

II. Cơ Sở Khoa Học Nghiên Cứu Bảo Tồn Cây Vàng Tâm

Việt Nam có ĐDSH cao, nhưng đang suy giảm. Chính phủ đã có nhiều biện pháp bảo vệ. Dựa trên tiêu chuẩn IUCN, Sách đỏ Việt Nam hướng dẫn bảo vệ sinh vật. Nghị định 32/2006/NĐ-CP quản lý thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý hiếm. Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén có nhiều loài được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU. Cần bảo tồn để gìn giữ nguồn gen quý giá. Cây Vàng Tâm là một trong những loài cần được bảo tồn gấp. Đây là cơ sở khoa học quan trọng thúc đẩy nghiên cứu và thực hiện đề tài.

2.1. Tiêu Chuẩn Đánh Giá và Phân Loại Bảo Tồn Thực Vật Quý Hiếm

IUCN (Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế) đưa ra các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài dựa trên mức độ đe dọa tuyệt chủng, tốc độ suy thoái, kích thước quần thể, phạm vi phân bố và mức độ phân tách quần thể. Các loài được xếp vào các bậc như Tuyệt chủng (EX), Cực kỳ nguy cấp (CR), Nguy cấp (EN), Sẽ nguy cấp (VU),... Sách đỏ Việt Nam, dựa trên tiêu chuẩn IUCN, hướng dẫn và thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Việc áp dụng các tiêu chuẩn này giúp xác định mức độ ưu tiên bảo tồn cho các loài thực vật quý hiếm, trong đó có cây Vàng Tâm.

2.2. Nghị Định 32 2006 NĐ CP và Quản Lý Thực Vật Rừng Nguy Cấp

Nghị định 32/2006/NĐ-CP quy định về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Thực vật, động vật rừng chia thành 2 nhóm: Nhóm I (nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại) và Nhóm II (hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại). Dựa vào phân cấp bảo tồn loài và đa dạng sinh học tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén, có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần được bảo tồn nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá. Nghị định này là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc bảo tồn cây Vàng Tâm và các loài thực vật quý hiếm khác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Vàng Tâm

Nghiên cứu đặc tính cây rừng cần quan điểm động và mối quan hệ nhiều bên. Nhận biết cây rừng cần tổng hợp phương pháp phân loại thực vật học. Quản lý và bảo vệ loài cây rừng hoặc tìm hiểu khả năng đáp ứng trong sản xuất cần phương pháp hình thái học và sinh thái học. Hình thái thực vật học nghiên cứu hình dạng bên ngoài. Đặc điểm tương đối ổn định, phản ánh bản chất loài giúp nhận biết. Hiện tượng học (vật hậu học) nghiên cứu động thái thực vật, các hiện tượng sinh học có tính chu kỳ. Khu phân bố cũng quan trọng, hỗ trợ phân loại, xác định đặc tính sinh thái. Sinh thái thực vật nghiên cứu tác động qua lại giữa thực vật và ngoại cảnh.

3.1. Phương Pháp Thu Thập và Xử Lý Số Liệu Nghiên Cứu

Việc thu thập số liệu được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra thực địa, phỏng vấn người dân địa phương và thu thập các tài liệu liên quan. Các số liệu về hình thái cây Vàng Tâm (chiều cao, đường kính thân, kích thước lá,...) được đo đạc và ghi chép cẩn thận. Các số liệu về sinh thái (độ tàn che, tầng cây cao, đặc điểm tái sinh,...) được thu thập thông qua các ô tiêu chuẩn. Số liệu thu thập được sẽ được xử lý bằng các phương pháp thống kê mô tả và phân tích so sánh để đưa ra các kết luận về đặc điểm sinh học của cây Vàng Tâm.

3.2. Ứng Dụng Sinh Thái Học trong Nghiên Cứu Cây Vàng Tâm

Sinh thái thực vật nghiên cứu tác động qua lại giữa thực vật và ngoại cảnh. Các loài cây thích ứng và hình thành tính sinh thái riêng. Đặc tính được di truyền và trở thành nhu cầu của cây đối với hoàn cảnh. Cây sinh trưởng tốt khi sống trong hoàn cảnh sinh thái thích hợp. Bản thân thực vật cũng ảnh hưởng tới hoàn cảnh sống. Nghiên cứu đặc tính sinh thái của loài cây để gây trồng, chăm sóc, nuôi dưỡng và sử dụng đúng lúc. Lợi dụng đặc tính ấy để cải tạo tự nhiên. Hoàn cảnh sinh thái có bốn yếu tố chủ đạo: khí hậu, đất, địa hình và sinh vật. Nghiên cứu kỹ các nhân tố để tìm ra điều kiện và môi trường thích hợp nhất cho sinh vật.

IV. Phân Bố và Đặc Điểm Sinh Thái Cây Vàng Tâm Tại Cao Bằng

Theo tài liệu mô tả các loài thực vật của Trung Quốc thì Vàng Tâm (Manglietia fordiana Oliv.) có tên đồng nghĩa là Magnolia fodiana (Oliv. Trên thế giới hiện nay có một số khuynh hướng hệ thống phân loại khác nhau đang được áp dụng cho họ Ngọc lan. Tuy nhiên, cho tới nay tên gọi Manglietia fordiana Oliv. Thuộc chi Mỡ (Manglietia blume) vẫn đang được các nhà thực vật học sử dụng rộng rãi ở Việt Nam và các nước lân cận. Đặc điểm của Họ Ngọc Lan (Magnoliaceae) bao gồm những loài cây thân gỗ hoặc cây bụi, thường xanh hoặc rụng lá, hoa thường lưỡng tính cùng gốc ít khi có hoa đơn tính khác gốc hoặc đơn tính cùng gốc.

4.1. Đặc Điểm Hình Thái và Cấu Tạo Cây Vàng Tâm

Cây có lá kèm lớn, sớm rụng và để lại sẹo ở cuống lá. Lá đơn, mọc cách, mép lá nguyên. Hoa đơn độc, lưỡng tính, mọc ở đầu cành. Hoa có 9-13 cánh, xếp xoắn thành nhiều vòng, vòng ngoài cùng cánh hoa thường mỏng hơn. Nhị nhiều, rời, chỉ nhị ngắn, bao phấn thuôn dài. Nhụy gồm nhiều lá noãn rời khép kín nhưng chưa rõ bầu, vòi và đầu nhụy. Các bộ phận thường xếp xoắn ốc ít khi xếp vòng trên đế hoa lồi. Quả đại kép, gồm nhiều đại rời, xếp cạnh nhau. Quả có dạng hình cầu, hình trứng hoặc elip. Vỏ quả khi chín hóa gỗ, cứng. Mỗi quả đại thường có 4 hạt trở lên.

4.2. Phân Bố và Môi Trường Sống Của Cây Vàng Tâm

Chi Manglietia có khoảng 40 loài phân bố ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới của Châu Á, trong đó có 27-29 loài (15-17 loài đặc hữu) phân bố tại Trung Quốc. Trong đó có thể kể tới những loài như Manglietia aromatica, Dandy Manglietia Grandis, Hu & Cheng Manglietia Megaphylla, Hu & Cheng Manglietia Ovoidea, Hung T. Chang Manglietia Sinica, (Law) B. Manglietia calcarea Manglietia decidua Manglietia longipedumculata Manglietia rufibarbata Manglietia glaucifolia Manglietia conifera Manglietia hongheensis Manglietia ventii Manglietia zhengyiana Manglietia caveana Manglietia duclouxii Manglietia forrestii.

V. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Cây Vàng Tâm

Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của loài làm cơ sở cho việc quản lý và bảo tồn loài ngoài ra còn là cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp kỹ thuật lâm sinh học tác động phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả trong kinh doanh rừng rất được các nhà quan tâm nghiên cứu. Với mục tiêu đó tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu về đặc điểm sinh học của cây Vàng Tâm để đưa ra biện pháp bảo tồn và duy trì nguồn gen.

5.1. Biện Pháp Bảo Tồn Tại Chỗ và Chuyển Chỗ Cây Vàng Tâm

Bảo tồn tại chỗ (in-situ conservation) là bảo tồn loài trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Đối với cây Vàng Tâm, cần tăng cường quản lý và bảo vệ khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén, ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép và phá rừng. Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ conservation) là bảo tồn loài bên ngoài môi trường sống tự nhiên của chúng. Có thể thực hiện bằng cách xây dựng vườn thực vật, ngân hàng gen hoặc nhân giống và trồng cây Vàng Tâm ở các khu vực khác.

5.2. Kỹ Thuật Nhân Giống và Phát Triển Vườn Ươm Cây Vàng Tâm

Nhân giống cây Vàng Tâm có thể thực hiện bằng phương pháp gieo hạt hoặc giâm cành. Cần nghiên cứu và phát triển các kỹ thuật nhân giống hiệu quả để tạo ra số lượng lớn cây giống phục vụ cho công tác trồng rừng và phục hồi sinh thái. Xây dựng vườn ươm cây Vàng Tâm tại khu bảo tồn hoặc các địa phương lân cận để chủ động nguồn cung cây giống. Vườn ươm cần được quản lý và chăm sóc đúng kỹ thuật để đảm bảo chất lượng cây giống.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị Về Bảo Tồn Cây Vàng Tâm

Nghiên cứu đặc điểm sinh học cây Vàng Tâm (Magnolia fordiana) tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng đã cung cấp những thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển loài cây quý hiếm này. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác của cây Vàng Tâm, như đặc điểm di truyền, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và giá trị sử dụng.

6.1. Tồn Tại và Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Cây Vàng Tâm

Nghiên cứu còn tồn tại một số hạn chế, như phạm vi nghiên cứu còn hẹp, chưa đánh giá được đầy đủ các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây Vàng Tâm. Cần mở rộng phạm vi nghiên cứu và thu thập thêm số liệu để có cái nhìn toàn diện hơn về loài cây này.

6.2. Đề Xuất Nghiên Cứu Tiếp Theo và Chính Sách Hỗ Trợ

Đề xuất nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm di truyền của cây Vàng Tâm để xác định nguồn gốc và mối quan hệ di truyền giữa các quần thể. Nghiên cứu về khả năng thích ứng của cây Vàng Tâm với biến đổi khí hậu để có các biện pháp bảo tồn phù hợp. Đề xuất các chính sách hỗ trợ cho công tác bảo tồn và phát triển cây Vàng Tâm, như hỗ trợ kinh phí cho các hoạt động nghiên cứu, nhân giống và trồng rừng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Rừng và đa dạng sinh học là nguồn tài nguyên thiên nhiên đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng môi trường sinh thái, bảo tồn nguồn gen động thực vật và phục vụ đời sống con người. Việt Nam được ghi nhận là một trong 10 quốc gia ở Châu Á và một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa dạng sinh học cao, chiếm khoảng 10% số loài sinh vật trong khi diện tích đất liền chỉ chiếm 1% của thế giới. Tuy nhiên, tài nguyên rừng Việt Nam đã trải qua giai đoạn suy thoái nghiêm trọng. Theo số liệu của Maurand P. công bố trong công trình "Lâm nghiệp Đông Dương", năm 1943 Việt Nam có khoảng 14,3 triệu ha rừng tự nhiên (độ che phủ 43,7%). Quá trình suy thoái diễn ra mạnh từ năm 1976 đến 1990 khi diện tích rừng giảm 2,7 triệu ha (bình quân mất gần 190.000 ha/năm), chạm mức thấp nhất là 9,2 triệu ha với độ che phủ 27,8%.

Hệ sinh thái núi đá vôi tại miền Bắc nước ta lưu giữ nguồn tài nguyên sinh vật phong phú. Trong hệ thống rừng đặc dụng, Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén (tỉnh Cao Bằng) là đơn vị địa lý sinh vật quan trọng nhưng đang chịu sức ép lớn từ hoạt động dân sinh xung quanh và khai thác khoáng sản. Một trong những loài thực vật quý hiếm có nguy cơ bị đe dọa tại đây là cây Vàng tâm (Magnolia fordiana / Manglietia fordiana). Để phục vụ công tác quản lý và bảo tồn loài, đề tài khóa luận được thực hiện với các định hướng cụ thể:

• Mục tiêu nghiên cứu:

  1. Tìm hiểu sự hiểu biết và kinh nghiệm sử dụng của người dân địa phương đối với loài cây Vàng tâm trong khu vực nghiên cứu.
  2. Xác định một số đặc điểm hình thái và sinh thái học của loài Vàng tâm làm cơ sở khoa học để đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài.

• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Loài Vàng tâm (Magnolia fordiana Oliver.) phân bố tự nhiên tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén.
  • Phạm vi không gian: Địa bàn Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén, nằm trên địa giới hành chính của 6 xã (Thành Công, Quang Thành, Phan Thanh, Vũ Nông, Hưng Đạo, Ca Thành) và thị trấn Tĩnh Túc, thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.
  • Phạm vi thời gian: Đề tài được tiến hành thu thập và xử lý số liệu thực địa từ tháng 02/2015 đến tháng 05/2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học về phân loại học thực vật, hình thái học, vật hậu học và sinh thái học thực vật rừng, kết hợp với các văn bản pháp lý và tiêu chuẩn phân cấp bảo tồn hiện hành:

• Tiêu chuẩn phân hạng Sách đỏ IUCN năm 2004 và Sách đỏ Việt Nam năm 2007.
• Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nhóm I và Nhóm II).
• Quyết định số 194/CT ngày 09/08/1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng về việc quy định các khu rừng cấm, trong đó có khu rừng Phia Oắc – Phia Đén.
• Lý thuyết cấu trúc quần xã thực vật nhiệt đới và á nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu bao gồm:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập bản đồ địa hình, bản đồ quản lý lâm phần và các báo cáo điều tra đa dạng sinh học trước đây tại khu bảo tồn.
• Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA): Phỏng vấn các cụ già bản địa, người dân thường khai thác rừng và cán bộ kiểm lâm về tên gọi, công dụng, nhận dạng và tình trạng phân bố của loài Vàng tâm.
• Phương pháp điều tra theo tuyến: Thiết lập 6 tuyến điều tra theo 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc từ chân núi lên đỉnh, cắt qua các trạng thái rừng. Cứ chênh lệch 100m độ cao bố trí điều tra; trên tuyến ghi nhận tọa độ, đo đếm 100 lá cây (lấy mẫu 10 lá/cây gồm 3 lá tầng gốc, 4 lá tầng thân, 3 lá tầng ngọn) và đo đếm hình thái thân cây.
• Phương pháp lập ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập 30 ô tiêu chuẩn điển hình có diện tích 1.000 m² (kích thước 20m x 50m) tại các trạng thái rừng có cây gỗ đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) $\ge 8\text{ cm}$, cách đường tuần rừng từ 50m trở lên. Trong OTC lập các ô dạng bản (ODB) để đánh giá cây tái sinh, độ tàn che, cây bụi và thảm tươi.
• Phương pháp phân tích cấu trúc lâm phần:
  • Xác định chỉ số mức độ quan trọng sinh thái ($IVI%$) của tầng cây gỗ theo công thức: $$IVI_i (%) = \frac{A_i + D_i + RF_i}{3}$$ Trong đó: $A_i$ là độ phong phú tương đối, $D_i$ là độ ưu thế tương đối tính theo tiết diện thân ($G$), $RF_i$ là tần xuất xuất hiện tương đối. Các loài có $IVI \ge 5%$ được xác định là loài có ý nghĩa sinh thái trong lâm phần.
  • Xác định công thức tổ thành cây tái sinh theo hệ số $K = (N_i / N) \times 10$ với các loài có tỷ lệ số cây $\ge 5%$.
  • Tính toán mật độ tái sinh ($N/\text{ha}$) và đánh giá tỷ lệ nguồn gốc tái sinh (chồi/hạt).
• Phương pháp đánh giá tác động nhân sinh: Khảo sát dọc theo các tuyến đường mòn từ trung tâm thôn bản vào rừng, cho điểm từ 0 đến 3 theo 6 yếu tố: xói mòn, ăn gặm của gia súc, chặt hạ cây, dấu vết vật nuôi, đốt phát rừng và khai thác lâm sản ngoài gỗ.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1 Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của việc bảo vệ đa dạng sinh học và tài nguyên rừng tự nhiên tại Việt Nam trong bối cảnh diện tích rừng bị thu hẹp qua các thời kỳ. Khóa luận khẳng định tầm quan trọng của Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén trong việc bảo tồn các loài nguy cấp, đồng thời xác định rõ 2 mục tiêu, ý nghĩa học thuật và giá trị thực tiễn của nghiên cứu đối với loài Vàng tâm (Magnolia fordiana).

Phần 2 Tổng quan nghiên cứu

Chương này tổng hợp cơ sở lý luận và thực tiễn về phân loại họ Ngọc lan (Magnoliaceae) và chi Mỡ (Manglietia / Magnolia), gồm khoảng 17 chi và 300 loài trên thế giới. Tác giả tổng quan các nghiên cứu thực vật của Lê Mộng Chân, Lê Thị Huyền, Phạm Hoàng Hộ, Vũ Văn Cần và Lê Phương Triều. Về điều kiện tự nhiên tại khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén:

• Tọa độ địa lý: $22^\circ 31' 44''$ đến $22^\circ 39' 41''$ vĩ độ Bắc; $105^\circ 49' 53''$ đến $105^\circ 56' 24''$ kinh độ Đông.
• Khí hậu: Nhiệt độ trung bình năm $18^\circ\text{C}$, cực đại $34^\circ\text{C}$, cực tiểu $-2^\circ\text{C}$ đến $-5^\circ\text{C}$; lượng mưa tập trung 85,4% vào mùa mưa (tháng 4 - tháng 10); độ ẩm trung bình năm 84,3%; có sương mù thường xuyên và xuất hiện sương muối, mưa tuyết tại đỉnh đèo Colea và Tháp truyền hình.
• Đa dạng sinh vật: Ghi nhận 1.108 loài thực vật bậc cao có mạch (thuộc 861 chi, 199 họ, 6 ngành); 222 loài động vật có xương sống (87 loài thú, 90 loài chim, 17 loài lưỡng cư, 28 loài bò sát), trong đó có 56 loài động vật quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP (như Hươu xạ thuộc hạng CR).
• Tình hình kinh tế - xã hội: Dân số gồm 5 dân tộc chính (người Dao chiếm 47,2%, Nùng 20,3%, Kinh 17,8%, Tày 13,8%, H'Mông 0,9%). Tỷ trọng nông nghiệp năm 2010 chiếm ưu thế với trồng trọt 81,1% và chăn nuôi 18,9%. Hoạt động khai khoáng tại mỏ thiếc Tĩnh Túc để lại khoảng 3.000 lao động thiếu việc làm, tạo áp lực xâm nhập rừng.

Phần 3 Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết đối tượng nghiên cứu là loài Vàng tâm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén trong giai đoạn tháng 02/2015 đến tháng 05/2015. Mô tả hệ thống 6 tuyến khảo sát, quy trình lập 30 OTC (kích thước 20m x 50m), kỹ thuật đo đếm hình thái 100 lá mẫu, phương pháp tính toán chỉ số quan trọng sinh thái $IVI$, công thức tổ thành tầng cây gỗ và cây tái sinh, cùng thang điểm đánh giá tác động nhân sinh.

Phần 4 Kết quả và phân tích kết quả

Chương này tập trung vào các kết quả khảo sát thực nghiệm và điều tra thực địa:

• Sự hiểu biết và sử dụng của người dân bản địa: Người dân địa phương gọi Vàng tâm là "Giổi mỡ" do giác gỗ màu vàng giống cây Giổi nhưng hình thái lá lại giống cây Mỡ. Cây chủ yếu bị khai thác lấy thân làm khung sườn nhà, cột trụ. Nhận thức của người dân về giá trị bảo tồn còn hạn chế; ghi nhận 1 cây Vàng tâm bị chặt hạ trong lâm phần nghiên cứu.

• Vị trí phân loại và hình thái: Vàng tâm thuộc ngành Hạt kín (Magnoliophyta), lớp Ngọc lan (Magnoliopsida), họ Ngọc lan (Magnoliaceae), chi Ngọc lan (Magnolia), loài Magnolia fordiana Hu, 1924 (đồng nghĩa Manglietia fordiana Oliv.). Loài được xếp hạng Sẽ nguy cấp (VU) trong Danh mục Đỏ IUCN và Sách đỏ Việt Nam 2007 (VU A1c,d + 2c,d, B1 + 2b,e).

Chỉ tiêu hình thái	Giá trị đo đếm thực tế	Mô tả chi tiết
Đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$)	Trung bình: $63,23\text{ cm}$	Thân thẳng hình trụ, vỏ nhẵn màu vàng nhạt hoặc xám bạc.
Chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$)	Trung bình: $24,07\text{ m}$	Cây gỗ lớn/nhỡ, tán lá dày, cành non có lông tơ màu nâu óng ánh.
Kích thước lá	Dài: $8 - 18\text{ cm}$; Rộng: $3 - 6,5\text{ cm}$	Lá đơn mọc cách, phiến hình trứng ngược/ngọn giáo ngược, gân bên 11-13 đôi, cuống dài khoảng $2\text{ cm}$ màu nâu đỏ.
Cấu tạo hoa	Bao hoa dài $4 - 7\text{ cm}$, rộng $2 - 4\text{ cm}$	Hoa lưỡng tính mọc lẻ ở đầu cành; 9 cánh hoa xếp 3 vòng màu trắng; nhị nhiều xếp xoắn ốc; mỗi lá noãn chứa 5 noãn.
Cấu tạo quả và hạt	Quả dài $4 - 6,5\text{ cm}$; Hạt: $7 - 8 \times 5 - 6\text{ mm}$	Quả đại kép hình trứng/tròn dài, khi chín hóa gỗ màu đen hoặc tím thẫm, hạt dẹt màu đỏ.

• Đặc điểm sinh thái và cấu trúc lâm phần:

  • Độ tàn che: Dao động từ 0,5 đến 0,7 tại các OTC có loài phân bố; giá trị trung bình đạt 0,55, cho thấy loài ưa sống ở nơi có độ tàn che tương đối cao.
  • Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ: Vàng tâm xuất hiện trong 6 OTC (7, 9, 11, 16, 17, 18). Công thức tổ thành chung (CTTC) được xác định là: $$\text{CTTC} = 21,47\text{K} + 19,23\text{Tr} + 18,54\text{Vt} + 7,8\text{Dg} + 7,46\text{D} + 5,173\text{T} - 3,22\text{Bq} + 15,4\text{Lk}$$ (Trong đó: K: Kháo; Tr: Trâm; Vt: Vàng tâm; Dg: Dẻ gai; D: Dẻ; T: Thích; Bq: Bồ quân; Lk: Loài khác). Chỉ số $IVI$ trung bình của Vàng tâm đạt 18,54%, khẳng định loài giữ vai trò sinh thái quan trọng trong cấu trúc quần hợp cây gỗ.

• Đặc điểm tái sinh tự nhiên: Cây tái sinh của loài Vàng tâm chỉ xuất hiện tại 2 trên tổng số các ô tiêu chuẩn khảo sát (OTC 16 và 17).

  • Tổ thành tái sinh: Công thức tổ thành tái sinh chung tại 2 ô này là: $$\text{CTTC} = 1,77\text{Tr} + 1,76\text{Dg} + 1,61\text{Sp} + 1,33\text{Vt} + 1\text{K} + 1,74\text{Lk}$$ (Trong đó: Sp: Sồi phảng; Cl: Cáng lò; Ldđ: Lá dương đỏ). Hệ số tổ thành tái sinh của Vàng tâm đạt mức $K = 1,33$.
  • Nguồn gốc tái sinh: Tái sinh chồi chiếm ưu thế áp đảo so với tái sinh từ hạt.

Ô tiêu chuẩn	Số cây tái sinh hạt	Số cây tái sinh chồi	Tỷ lệ hạt (%)	Tỷ lệ chồi (%)
OTC 16	1	4	20,0	80,0
OTC 17	1	3	25,0	75,0
Trung bình	-	-	22,5	77,5

Mặc dù cây mẹ ra nhiều quả và phân tán hạt rộng trên mặt đất, tác giả ghi nhận xung quanh gốc cây mẹ hầu như không có cây con tái sinh từ hạt phát triển thành công.

Phần 5 Kết luận tồn tại và kiến nghị

Tổng kết toàn diện về tình trạng sinh trưởng, tổ thành sinh thái và thực trạng tái sinh của Vàng tâm. Tác giả chỉ ra các hạn chế trong nghiên cứu thực địa và đề xuất các giải pháp bảo tồn nguyên vị, bảo tồn chuyển vị cùng các biện pháp lâm sinh nhằm phục hồi loài cây quý hiếm này.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả chính:

  • Xác lập bộ dẫn liệu thực địa về kích thước sinh trưởng của Vàng tâm tại khu bảo tồn: đường kính ngang ngực trung bình $D_{1.3} = 63,23\text{ cm}$, chiều cao vút ngọn trung bình $H_{vn} = 24,07\text{ m}$.
  • Xác định vị trí sinh thái của Vàng tâm trong tầng cây gỗ với chỉ số mức độ quan trọng $IVI = 18,54%$, đi kèm các loài ưu thế như Kháo ($21,47%$) và Trâm ($19,23%$) tại nơi có độ tàn che trung bình 0,55.
  • Phát hiện đặc điểm tái sinh yếu kém của loài trong tự nhiên: Vàng tâm chỉ tham gia vào tầng tái sinh với hệ số $K = 1,33$; trong đó tái sinh chồi chiếm tới 77,5%, tái sinh từ hạt chỉ đạt 22,5%. Quanh gốc cây mẹ rụng nhiều hạt nhưng không xuất hiện cây mạ/cây con sinh trưởng tự nhiên.

• Giải pháp và kiến nghị của tác giả:

  • Bảo tồn nguyên vị (In-situ): Bảo vệ nghiêm ngặt các lâm phần tự nhiên có Vàng tâm phân bố tại Khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén; ngăn chặn triệt để hành vi chặt phá lấy gỗ và đào bới khoáng sản làm suy thoái lập địa.
  • Bảo tồn chuyển vị và phát triển loài (Ex-situ): Thu hái hạt giống từ cây mẹ chất lượng tốt để nghiên cứu kỹ thuật xử lý gieo ươm nhân tạo; thử nghiệm giâm hom và đưa cây con vào trồng bổ sung dưới tán rừng hoặc lập vườn sưu tập thực vật.
  • Giải pháp quản lý xã hội: Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng bản địa về nhận dạng và giá trị bảo tồn loài Vàng tâm; giải quyết việc làm cho lao động dôi dư tại thị trấn Tĩnh Túc và các xã vùng đệm để giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng.

• Đóng góp của khóa luận: Cung cấp các dẫn liệu định lượng thực tế đầu tiên về hình thái, sinh thái học quần xã và đặc tính tái sinh của loài Vàng tâm (Magnolia fordiana) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén, làm luận cứ cho việc xây dựng phương án quản lý nguồn gen thực vật quý hiếm cấp địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Thời gian thực hiện đề tài ngắn (từ tháng 02/2015 đến tháng 05/2015) nên chưa thể theo dõi trọn vẹn diễn biến vật hậu học (mùa quả chín từ tháng 9-10) và động thái tái sinh qua các mùa khác nhau trong năm.
  • Do hoa mọc trên tầng tán cao, tác giả không trực tiếp chụp được ảnh hoa tại thực địa mà phải sử dụng hình ảnh tư liệu tham khảo.
  • Số lượng ô tiêu chuẩn bắt gặp cây tái sinh còn ít (chỉ ghi nhận tại 2 ô tiêu chuẩn số 16 và 17).

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Nghiên cứu chuyên sâu về sinh lý học hạt giống, nguyên nhân cản trở hạt nảy mầm tự nhiên dưới tán rừng và hoàn thiện quy trình nhân giống sinh dưỡng/hữu tính cây Vàng tâm.
  • Mở rộng phạm vi điều tra sang tất cả các tiểu khu rừng khác trong khu bảo tồn nhằm đánh giá đầy đủ kích thước quần thể của loài.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Sinh thái học thực vật trong việc nắm vững phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn, tính toán chỉ số $IVI$, công thức tổ thành tầng cây gỗ và đánh giá tái sinh rừng.
• Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cao Bằng trong việc hoạch định kế hoạch khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh tự nhiên và bảo tồn nguồn gen thực vật nguy cấp.
• Các nghiên cứu chuyên ngành về họ Ngọc lan (Magnoliaceae) tại vùng núi cao phía Bắc Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Tên gọi địa phương của cây Vàng tâm tại khu bảo tồn Phia Oắc - Phia Đén là gì và tại sao người dân lại gọi như vậy? Người dân địa phương gọi loài cây này là "Giổi mỡ" vì cây có chất gỗ màu vàng tương tự như gỗ cây Giổi, nhưng phiến lá và chồi lại có đặc điểm hình thái giống lá cây Mỡ.

2. Vị trí của cây Vàng tâm trong cấu trúc tầng cây gỗ tại khu vực nghiên cứu thể hiện qua chỉ số nào? Vàng tâm tham gia vào công thức tổ thành chung của tầng cây gỗ với chỉ số mức độ quan trọng ($IVI$) đạt 18,54% (công thức chung: $\text{CTTC} = 21,47\text{K} + 19,23\text{Tr} + 18,54\text{Vt} + 7,8\text{Dg} + 7,46\text{D} + 5,173\text{T} - 3,22\text{Bq} + 15,4\text{Lk}$), đứng thứ ba sau loài Kháo và Trâm, chứng minh Vàng tâm là loài có ý nghĩa sinh thái rõ rệt trong quần hợp rừng.

3. Khóa luận ghi nhận thực trạng tái sinh của loài Vàng tâm có điểm gì đặc biệt? Cây tái sinh của Vàng tâm xuất hiện rất hạn chế (chỉ có ở OTC 16 và 17) với hệ số tổ thành tái sinh $K = 1,33$. Nguồn gốc tái sinh chủ yếu là từ chồi ($77,5%$), trong khi tái sinh hạt chỉ chiếm $22,5%$. Xung quanh các cây mẹ rụng nhiều quả và hạt nhưng không ghi nhận có cây con tái sinh từ hạt sinh trưởng tự nhiên.

4. Kích thước sinh trưởng trung bình về đường kính và chiều cao của cây Vàng tâm trong khu bảo tồn là bao nhiêu? Đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) trung bình của các cây đo đếm đạt $63,23\text{ cm}$ và chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) trung bình đạt $24,07\text{ m}$.

5. Cấp độ bảo tồn của loài Vàng tâm được xác định trong khóa luận là gì? Loài Vàng tâm (Magnolia fordiana Hu, 1924) được xếp ở cấp Sẽ nguy cấp (VU) theo phân hạng của Danh lục Đỏ IUCN và thuộc cấp VU (tiêu chuẩn A1c,d + 2c,d, B1 + 2b,e) trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Trần Văn Đức đã cung cấp hệ thống dẫn liệu thực nghiệm chi tiết về hình thái, vị trí sinh thái ($IVI = 18,54%$) và cấu trúc tái sinh của cây Vàng tâm (Magnolia fordiana) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng. Nghiên cứu chỉ ra rào cản sinh học lớn nhất của loài là khả năng tái sinh từ hạt trong tự nhiên rất kém (chỉ chiếm 22,5% cá thể tái sinh, chủ yếu tái sinh chồi 77,5%) dù cây mẹ có sản lượng quả và hạt cao. Đây là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác xây dựng giải pháp nhân giống nhân tạo, khoanh nuôi tái sinh và bảo tồn bền vững nguồn gen thực vật quý hiếm tại các hệ sinh thái rừng núi cao phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá của trái đất nói chung và của mỗi quốc gia nói riêng. Ngoài chức năng cung cấp những lâm sản phục vụ nhu cầu của con người, rừng còn có chức năng bảo vệ môi trường sinh và rừng là nơi lưu giữ các nguồn gen động thực vật phục vụ cho cho các hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp. Rừng có được những chức năng đó là nhờ có đa dạng sinh học (ĐDSH). ĐDSH là một trong những nguồn tài nguyên quí giá nhất, vì nó là cơ sở của sự sống còn, thịnh vượng và tiến hoá bền vững của các loài sinh vật trên hành tinh chúng ta.

Nhưng hiện nay dân số thế giới tăng, nhu cầu về lâm sản tăng dẫn đến khai thác rừng quá mức và không khoa học làm cho diện tích rừng bị suy giảm nghiêm trọng kéo theo suy giảm ĐDSH. Chính vì vậy loài người đã, đang và sẽ phải đứng trước một thử thách, đó là sự suy giảm về ĐDSH dẫn đến làm mất trạng thái cân bằng của môi trường kéo theo là những thảm họa như lũ lụt, hạn hán, lở đất, gió bão, cháy rừng, ô nhiễm môi trường sống, các căn bệnh hiểm nghèo… xuất hiện ngày càng nhiều. Tất cả các thảm họa đó là hậu quả, một cách trực tiếp hay gián tiếp của việc suy giảm ĐDSH. Việt Nam được coi là một trong những trung tâm ĐDSH của vùng Đông Nam Á.

Từ kết quả nghiên cứu về khoa học cơ bản trên lãnh thổ Việt Nam, nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đều nhận định rằng Việt Nam là một trong 10 quốc gia ở Châu Á và một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa ĐDSH cao do có sự kết hợp của nhiều yếu tố. Tuy nhiên, tài nguyên rừng Việt Nam đã và đang bị suy thoái nghiêm trọng do nhiều các nguyên nhân khác nhau như nhu cầu lâm sản ngày càng tăng, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác quá mức, không đúng 2 kế hoạch, chiến tranh… Theo số liệu mà Maurand P. công bố trong công trình “Lâm nghiệp Đông Dương” thì đến năm 1943 Việt Nam còn khoảng 14.3 triệu ha rừng tự nhiên với độ che phủ là 43.7% diện tích lãnh thổ. Quá trình mất rừng xảy ra liên tục từ năm 1943 đến đầu những năm 1990, đặc biệt từ năm 1976 -1990 diện tích rừng tự nhiên giảm mạnh, chỉ trong 14 năm diện tích rừng giảm đi 2.7 triệu ha, bình quân mỗi năm mất gần 190 ngàn ha (1.7%/năm) và diện tích rừng giảm xuống mức thấp nhất là 9.2 triệu ha với độ che phủ 27.

Việc mất rừng, độ che phủ giảm, đất đai bị suy thoái do xói mòn, rửa trôi, sông hồ bị bồi lấp, môi trường bị thay đổi, hạn hán lũ lụt gia tăng, ảnh hưởng lớn đến mọi mặt đời sống của nhiều vùng dân cư. Mất rừng còn đồng nghĩa với sự mất đi tính đa dạng về nguồn gen động thực vật. Núi đá vôi là hệ sinh thái rất đặc biệt của nước ta, nó chứa đựng một nguồn tài nguyên sinh học vô cùng quí giá. Nằm trong hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam.

Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng là một đơn vị địa lý sinh vật có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự sống còn của cộng đồng trong việc duy trì tính đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường sinh thái. Tuy nhiên trong thực tế nguồn tài nguyên rừng tại đây đang bị tác động mạnh bởi sức ép dân số xung quanh. Chính vì vậy, công tác bảo tồn tính đa dạng sinh học, bảo vệ nguồn gen quý cũng như các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác tại Khu bảo tồn đã được tỉnh Cao Bằng rất quan tâm. Từ khi thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng đã có một số cuộc điều tra, đánh giá tài nguyên rừng, bước đầu cũng đã đánh giá được giá trị, tiềm năng và ý nghĩa của một khu bảo tồn.

Chính vì vậy để ngăn ngừa sự suy thoái ĐDSH này Việt Nam đã tiến hành công tác bảo tồn khá sớm và hiện nay cả nước có khoảng 128 khu bảo tồn nhằm gìn giữ nguồn gen của địa phương, là cơ sở quyết định cho sự phát triển hệ sinh thái nông 3 nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp đa dạng và bền vững. Cũng như các khu bảo tồn khác, khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng là nơi lưu giữ những nguồn gen và các loài động thực vật có giá trị, đặc biệt loài Vàng tâm. Để tìm hiểu một số loài động thực vật đó tôi tiến hành thực hiện đề tài tốt nghiệp nhằm: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học cây Vàng tâm (Magnolia fordiana) làm cơ sở cho việc bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng”. Mục tiêu - Tìm hiểu sự hiểu biết của người dân địa phương về loài Vàng tâm trong khu vực nghiên cứu - Xác định một số đặc hình thái và sinh thái của loài Vàng tâm, từ đó đề xuất một số biện pháp để bảo tồn và phát triển loài cây vàng tâm.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Việc nghiên cứu giúp tôi củng cố lại và bổ sung thêm kiến thức đã học. Qua đó giúp tôi làm quen với việc nghiên cứu khoa học, viết và trình bày báo cáo khoa học. Ý nghĩa thực tiễn - Thấy được sự đa dạng của các loài thực vật quý hiếm tại khu vực nghiên cứu, và sự suy giảm của các loài thực vật trong những năm qua, từ đó đánh giá được sự tác động của con người đối với tài nguyên rừng.

- Đưa ra một số biện pháp nhằm bảo tồn các loài thực vật quý hiếm nói riêng và khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng nói chung. - Đây là tài liệu tham khảo cho mọi người có nhu cầu tìm hiểu về các vấn đề nêu trong đề tài 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu Dựa các điều kiện thuận lợi đã tạo cho Việt Nam trở thành một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học (ĐDSH) cao của thế giới, với khoảng 10% số loài sinh vật, trong khi chỉ chiếm 1% diện tích đất liền của thế giới. Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm.

Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nước. Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam cũng đã công bố Sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Sách đỏ IUCN công bố văn bản năm 2004 (Sách đỏ 2004) vào ngày 17 tháng 11, năm 2004. Văn bản này đã đánh giá tất cả 38.047 loài, cùng với 2.140 phân loài, giống, chi và quần thể.503 loài nằm trong tình trạng nguy cơ tuyệt chủng gồm 7.180 loài động vật, 8.321 loài thực vật và 2 loài nấm.

Các loài được xếp vào các bậc theo các tiêu chí về mức độ đe dọa tuyệt chủng như tốc độ suy thoái, kích thước quần thể, phạm vi phân bố và mức độ phân tách quần thể và khu phân bố [18]. * Nhóm các loài tuyệt chủng: + Tuyệt chủng ( EX). + Tuyệt chủng trong tự nhiên( EW). * Nhóm các loài bị đe dọa + Cực kì nguy cấp( CR).

+ Sẽ nguy cấp (VU). 5 * Nhóm các loài ít nguy cấp (LR). - Phụ thuộc bảo tồn (cd). - Sắp bị đe dọa (nt).

- Ít lo ngại: Least Concern (lc). + Thiếu dữ liệu: Data Deficient (DD). + Không được đánh giá: Not Evaluated (NE). Trong nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Thực vật, động vật rừng chia thành 2 nhóm sau: +) Nhóm I: Nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. +) Nhóm II: Hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Dựa vào phân cấp bảo tồn loài và đa dạng sinh học tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén tỉnh Cao Bằng có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU và nghị định 32/2006/NĐ-CP [4] cần được bảo tồn nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, một trong những loài thực vật cần được bảo tồn gấp đó chính là loài cây Vàng tâm tại khu bảo tồn, đây là cơ sở khoa học quan trọng thúc đẩy tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện đề tài.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 2. Lược sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới Trong thiên nhiên cây rừng đã đa dạng về loài lại còn đa dạng về hình thái. Chúng tồn tại và phát triển trong các trạng thái rừng khác nhau, chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố hoàn cảnh trong thời gian dài. Vì vậy, các đặc tính của cây rừng có thể được phát hiện chính xác và đầy đủ khi tìm hiểu chúng trên quan điểm động và trong mối quan hệ nhiều bên.

Để nhận biết cây rừng, xác định các đối tượng nghiên cứu, cần vận dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu về phân loại thực vật học nhưng để quản lý và bảo vệ loài cây rừng hoặc tìm hiểu khả năng đáp ứng của nó trong 6 sản xuất thì các phương pháp nghiên cứu dựa vào hình thái học và sinh thái học giữ vai trò chủ đạo. Hình thái thực vật học là phương pháp nghiên cứu hình dạng bên ngoài của cơ thể thực vật, để nhận biết cây rừng phải dựa vào đặc điểm của cây: hình thái và cấu trúc hình thái là đặc điểm dễ thấy và được dùng nhiều nhất. Tuy nhiên chỉ những đặc điểm tương đối ổn định, phản ảnh bản chất loài mới giúp ích cho việc nhận biết chúng, các đặc điểm khác ngược lại lại gây sự nhầm lẫn, ở các tuổi sống trong các hoàn cảnh khác nhau, hình thái một số loài cây cũng biến dạng nhất định, nắm chắc diễn biến đó không những có thể giúp nhận biết ở bất cứ tuổi nào mà còn có thể đoán định các giai đoạn phát triển và nhu cầu sinh thái tương ứng của cây [7].