Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu thực vật, hóa học và tác dụng sinh học cây Ban hooker - Viện Dược liệu

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Ban Hooker (Hypericum hookerianum), thuộc họ Ban (Hypericaceae).

• Tác giả: Vũ Duy Hồng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Mạnh Tuyển
• Trường học: Viện Dược liệu
• Chuyên ngành: Dược liệu - Dược học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và một số tác dụng sinh học của cây Ban Hooker (Hypericum hookerianum Wight., Họ Ban - Hypericaceae)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ dược học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ CHI Hypericum L.
• 2.2. Phân loại thực vật
• 2.3. Số loài thuộc chi Hypericum L. và phân bố của chúng
• 2.4. Thành phần hóa học của các loài trong chi Hypericum L.
• 2.5. Tác dụng sinh học của cao chiết và các hợp chất phân lập được từ một số loài thuộc chi Hypericum L.
• 2.6. Công dụng của một số loài thuộc chi Hypericum L.
• 2.7. TỔNG QUAN VỀ CÂY BAN HOOKER
• 2.8. Vị trí phân loại, đặc điểm thực vật, phân bố và sinh thái của cây Ban hooker
• 2.9. Thành phần hóa học của cây Ban hooker
• 2.10. Tác dụng sinh học của cây Ban hooker
• 2.11. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP THỬ TÁC DỤNG SINH HỌC PHỔ BIẾN TRONG NGHIÊN CỨU DƯỢC LIỆU
• 2.11.1. Các thử nghiệm đánh giá tác dụng chống oxy hóa in vitro
• 2.11.2. Các phương pháp thử khả năng bảo vệ gan
• 2.11.3. Đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh
• 3. NGUYÊN VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. NGUYÊN VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Nguyên liệu nghiên cứu
• 3.1.2. Động vật thí nghiệm
• 3.1.3. Máy móc, trang thiết bị và dụng cụ
• 3.1.4. Hóa chất, dung môi, thuốc thử
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Nghiên cứu đặc điểm thực vật để xác định tên khoa học
• 3.2.2. Nghiên cứu về thành phần hóa học
• 3.2.3. Nghiên cứu tác dụng sinh học
• 4. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 5. THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ
• 5.1. ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT VÀ GIÁM ĐỊNH TÊN KHOA HỌC CÂY BAN HOOKER
• 5.1.1. Đặc điểm hình thái thực vật
• 5.1.2. Xác định tên khoa học mẫu nghiên cứu
• 5.1.3. Đặc điểm vi phẫu cây Ban hooker
• 5.1.4. Đặc điểm bột cây Ban hooker
• 5.2. THÀNH PHẦN HÓA HỌC
• 5.2.1. Định tính các nhóm hợp chất hữu cơ
• 5.2.2. Chiết xuất và phân lập các hợp chất
• 5.2.3. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập từ phần trên mặt đất cây Ban hooker
• 5.3. TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER
• 5.3.1. Mẫu nghiên cứu dùng trong các thử nghiệm tác dụng sinh học
• 5.3.2. Tác dụng chống oxy hóa
• 5.3.3. Tác dụng bảo vệ gan
• 5.3.4. Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh
• 5.4. VỀ ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT VÀ TÊN KHOA HỌC CÂY BAN HOOKER
• 5.5. VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER
• 5.5.1. Kết quả định tính
• 5.5.2. Kết quả phân lập và xác định cấu trúc của các hợp chất
• 5.6. VỀ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER
• 5.6.1. Tác dụng chống oxy hóa
• 5.6.2. Tác dụng bảo vệ gan
• 5.6.3. Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Đặc điểm thực vật của cây Ban Hooker

Cây Ban Hooker (Hypericum Hookerianum) là một loài thực vật thuộc chi Hypericum, họ Hypericaceae. Đặc điểm hình thái của cây bao gồm thân bụi, lá mọc đối, hoa màu vàng với cấu trúc hình sao. Cây phân bố chủ yếu ở vùng núi cao như Sa Pa, Lào Cai, Việt Nam. Nghiên cứu đặc điểm thực vật giúp xác định tên khoa học và làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về hóa học và tác dụng sinh học.

1.1. Đặc điểm hình thái

Cây Ban Hooker có thân bụi, cao từ 0.5 đến 1.5 mét. Lá mọc đối, hình bầu dục, mép nguyên. Hoa màu vàng, mọc thành cụm, có 5 cánh hoa. Quả nang, chứa nhiều hạt nhỏ. Đặc điểm này giúp phân biệt cây Ban Hooker với các loài khác trong chi Hypericum.

1.2. Phân bố và sinh thái

Cây Ban Hooker phân bố chủ yếu ở vùng núi cao như Sa Pa, Lào Cai, Việt Nam. Cây ưa sống ở độ cao từ 1.500 đến 2.500 mét, nơi có khí hậu mát mẻ và độ ẩm cao. Đây là điều kiện lý tưởng để cây phát triển và tích lũy các hợp chất hóa học có giá trị.

II. Thành phần hóa học của cây Ban Hooker

Thành phần hóa học của cây Ban Hooker bao gồm các hợp chất phloroglucinol, xanthon, và flavonoid. Các hợp chất này có tiềm năng dược liệu cao, đặc biệt là trong việc chống oxy hóa và kháng khuẩn. Nghiên cứu này đã phân lập và xác định cấu trúc của 37 hợp chất từ cây Ban Hooker.

2.1. Nhóm hợp chất phloroglucinol

Phloroglucinol là nhóm hợp chất chính trong cây Ban Hooker, có khung cơ bản 1,3,5-benzentriol. Các hợp chất này được chia thành 5 phân nhóm, bao gồm các phloroglucinol mang nhóm prenyl và các acylphloroglucinol đa vòng. Nhóm hợp chất này có tác dụng chống oxy hóa và kháng khuẩn mạnh.

2.2. Nhóm hợp chất xanthon

Xanthon là nhóm hợp chất thứ hai được tìm thấy trong cây Ban Hooker. Các hợp chất này có cấu trúc vòng thơm với các nhóm chức hydroxyl và methoxyl. Xanthon có tác dụng chống viêm và bảo vệ tế bào thần kinh, làm tăng giá trị dược liệu của cây.

III. Tác dụng sinh học của cây Ban Hooker

Tác dụng sinh học của cây Ban Hooker bao gồm khả năng chống oxy hóa, bảo vệ gan, và bảo vệ tế bào thần kinh. Các nghiên cứu in vitro và in vivo đã chứng minh hiệu quả của các cao chiết và hợp chất tinh khiết từ cây Ban Hooker trong việc điều trị các bệnh liên quan đến stress oxy hóa và tổn thương tế bào.

3.1. Tác dụng chống oxy hóa

Các cao chiết từ cây Ban Hooker có khả năng dọn gốc tự do mạnh, đặc biệt là đối với gốc DPPH. Điều này cho thấy tiềm năng của cây trong việc phòng ngừa và điều trị các bệnh liên quan đến stress oxy hóa.

3.2. Tác dụng bảo vệ gan

Các thử nghiệm in vivo trên chuột đã chứng minh rằng cao chiết từ cây Ban Hooker có khả năng bảo vệ gan khỏi tổn thương do paracetamol gây ra. Điều này mở ra hướng nghiên cứu mới trong việc sử dụng cây Ban Hooker để điều trị các bệnh về gan.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nghiên cứu sử dụng các sản phẩm thuốc và thực phẩm chức năng có nguồn gốc thảo dược tự nhiên là một định hướng quan trọng trong y dược học hiện đại. Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên thực vật phong phú với khoảng 5.000 loài cây thuốc, tuy nhiên nhiều loài vẫn chủ yếu được dùng theo kinh nghiệm dân gian bản địa và chưa được khảo sát một cách toàn diện về mặt khoa học. Chi Ban (Hypericum L.), thuộc họ Ban (Hypericaceae), là một chi lớn trên thế giới với hơn 600 loài, nổi tiếng với nhiều hoạt tính sinh học giá trị như chống trầm cảm, làm lành vết thương, chống viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn và chống khối u.

Cây Ban hooker (Hypericum hookerianum Wight.) phân bố tự nhiên tại một số nước châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc, Nepal và được tìm thấy tại vùng núi Sa Pa, tỉnh Lào Cai, Việt Nam. Ở nước ngoài, loài này đã có một số công bố về thành phần phloroglucinol, xanthon cũng như hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn; ở Việt Nam, đồng bào dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc sử dụng lá cây để chữa đau mắt cho gia súc. Trước thời điểm nghiên cứu này, tại Việt Nam chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện về đặc điểm hình thái, vi học, thành phần hóa học và tác dụng sinh học của loài Ban hooker sinh trưởng tại điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu bản địa. Do đặc điểm hình thái của loài này dễ nhầm lẫn với các loài khác cùng chi Hypericum, việc xác định danh pháp khoa học và thiết lập tiêu chuẩn vi học, hóa thực vật và tác dụng dược lý là vấn đề có tính cấp thiết cao.

Luận án tiến sĩ dược học của nghiên cứu sinh Vũ Duy Hồng, chuyên ngành Dược liệu - Dược học cổ truyền (mã số 972.06), thực hiện tại Viện Dược liệu dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Mạnh Tuyển và PGS. Nguyễn Minh Khởi, được tiến hành nhằm giải quyết 3 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả đặc điểm thực vật, xác định tên khoa học và đặc điểm vi học của cây Ban hooker.
2. Chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc một số hợp chất từ cây Ban hooker.
3. Đánh giá in vitro hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào thần kinh, khảo sát in vivo tác dụng bảo vệ gan của cao chiết tổng, phân đoạn và các hợp chất tinh sạch có tiềm năng từ cây Ban hooker.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng thực vật: Toàn cây và phần trên mặt đất (lá, thân, cành, hoa, quả) của cây Ban hooker (Hypericum hookerianum Wight.).
• Địa bàn và thời gian thu mẫu: Xã Sa Pả, huyện Sa Pa (nay là thị xã Sa Pa), tỉnh Lào Cai; thu mẫu vào tháng 6/2016 (giai đoạn cây ra hoa, chưa có quả) và tháng 10/2016 (giai đoạn cây kết quả, không còn hoa).
• Đối tượng thực nghiệm sinh học: Chuột nhắt trắng giống đực chủng Swiss (trọng lượng 20 ± 2 g); các dòng tế bào thần kinh in vitro gồm tế bào thần kinh hồi hải mã chuột HT22 và tế bào u nguyên bào thần kinh người SH-SY5Y.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về chi Hypericum nói chung và loài Hypericum hookerianum nói riêng trên ba trục chính: phân loại thực vật, hóa học và hoạt tính sinh học.

Về phân loại thực vật, tác giả điểm lại các quan điểm phân loại học từ Takhtajan A. (1987, 1996, 1997), Li Xi-wen & Li Yan-hui (1990), Li Xi-wen & Norman K. Robson (2007), Gagnepain F. (1909), Phạm Hoàng Hộ (1999) và Nguyễn Tiến Bân (1997, 2003). Trong đó, tồn tại hai quan điểm phân loại chính: quan điểm gộp chi Hypericum vào họ Clusiaceae (Guttiferae) và quan điểm tách riêng thành họ Hypericaceae dựa trên các đặc điểm không có nhựa mủ màu vàng trong vỏ, cành non tiết diện vuông, hoa lưỡng tính, hạt nhỏ không có áo hạt. Tại Việt Nam, đến năm 2017 ghi nhận 9 loài thuộc chi Hypericum (8 loài tự nhiên và 1 loài di thực):

STT	Tên tiếng Việt	Tên khoa học	Phân bố ghi nhận tại Việt Nam
1	Ban sởi	Hypericum japonicum Thunb.	Sơn La, Lào Cai (Sa Pa), Huế, Lâm Đồng (Đà Lạt), Bắc Giang, Vĩnh Phúc
2	Ban có cuống	Hypericum petiolatum Hook. ex Dyer	Hòa Bình (Dựa Rạch, Sông Đà), Lai Châu
3	Ban hooker	Hypericum hookerianum Wight et Arn.	Lào Cai (Sa Pa)
4	Ban lá dính	Hypericum sampsonii Hance	Hòa Bình, Tuyên Quang (Na Hang), Bắc Kạn (Ba Bể)
5	Ban nê pan	Hypericum napaulense Choisy	Vùng núi phía Bắc, Cao Bằng (Pia Oác)
6	Ban rỗ	Hypericum ascyron L.	Lào Cai (Sa Pa)
7	Ban vỏ lúa	Hypericum uralum Buch.-Ham. ex D.Don	Lai Châu, Lào Cai (Sa Pa, Ô Quý Hồ), Yên Bái, Cao Bằng, Lâm Đồng
8	Ban wight	Hypericum wightianum Wall. ex Wight et Arn.	Hà Giang (Phó Bảng - Đồng Văn), Lai Châu (Sìn Hồ)
9	Ban âu	Hypericum perforatum L.	Cây nhập nội trồng ở Sa Pa, Bắc Hà (Lào Cai)

Về thành phần hóa học của chi Hypericum, các nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận gần 700 hợp chất, phân bổ vào các nhóm chính:

• Nhóm phloroglucinol (503 hợp chất): gồm 101 hợp chất mang nhóm prenyl/khung chroman, 35 acylphloroglucinol dimer, 307 acylphloroglucinol đa vòng mang nhóm prenyl (PPAPs), 27 benzophenon đơn giản và 33 phloroglucinol-terpen.
• Nhóm dẫn xuất anthraquinon: tiêu biểu là hypericin, pseudohypericin và các bianthraquinon.
• Nhóm xanthon (131 hợp chất): xanthon đơn phân mang nhóm hydroxy/methoxy/prenyl, xanthon mang nhóm sulfonat và xanthon dimer.
• Nhóm flavonoid: các dẫn xuất flavonol và flavanonol dạng aglycon và glycosid.
• Các hợp chất khác: acid phenolic (acid caffeic, acid chlorogenic, acid ferulic...), triterpenoid, meroterpenoid (biyoulacton A–C, biyouyanagin A).

Đối với riêng loài Hypericum hookerianum, các công trình công bố quốc tế tiêu biểu gồm:

• Wilairat R. và cộng sự (2005): phân lập 5 hợp chất từ mẫu cây tại Thái Lan gồm 5-hydroxy-2-methoxyxanthon, 2-hydroxy-3-methoxyxanthon, trans-kielcorin, 4-hydroxy-3-methoxyphenyl ferulat và acid 3β-O-caffeoylbetulinic; thử nghiệm gây độc trên dòng tế bào ung thư MCF-7, NCI-H460, SF-268.
• Ye Y. và cộng sự (2015, 2019): công bố chuỗi hợp chất PPAPs nhóm adamantan và homo-adamantan (hookerion A–Q) từ mẫu cây tại Vân Nam, Trung Quốc.
• Wang Q. và cộng sự (2020): phân lập 11 hợp chất PPAPs và đánh giá tác dụng ức chế enzym USP7 liên quan đến ung thư.
• Raghu Chandrashekhar H. và cộng sự (2009): đánh giá tác dụng chống oxy hóa in vitro và bảo vệ gan chuột in vivo trên mô hình gây độc bởi CCl4 của cao chiết methanol lá cây Ban hooker.
• Vijayan P. và cộng sự (2003, 2004) cùng Mukherjee P.K. và cộng sự (2002): khảo sát hoạt tính độc tế bào (HEp-2, RD), kháng virus HSV-1 và kháng 6 chủng vi khuẩn gram âm, gram dương.

Vị trí của luận án: Tại Việt Nam, trước nghiên cứu này mới chỉ có khảo sát sơ bộ về loài Ban tròn (H. patulum), Ban nọc sởi (H. japonicum) của Nguyễn Quốc Thức (2006), đề tài di thực H. perforatum của Viện Dược liệu (2011) và hoạt tính chống oxy hóa của H. sampsonii của Vũ Thị Cẩm Tú. Do đó, luận án này là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải quyết khoảng trống nghiên cứu toàn diện về cây Ban hooker (Hypericum hookerianum Wight.) thu hái tại Sa Pa, từ giám định danh pháp, xác lập đặc điểm thực vật vi học, chiết tách phân lập 37 hợp chất sạch, cho đến đánh giá tác dụng chống oxy hóa, bảo vệ gan in vivo và bảo vệ tế bào thần kinh in vitro.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm chuẩn mực trong thực vật học, hóa thực vật học và dược lý thực nghiệm.

1. Phương pháp nghiên cứu thực vật

• Hình thái và giám định tên khoa học: Sử dụng phương pháp hình thái học so sánh theo các khóa phân loại thực vật trong các tài liệu kinh điển (Flore Générale de L'Indochine, Cây cỏ Việt Nam, Flora of China, Danh lục các loài thực vật Việt Nam). Đối chiếu mẫu tiêu bản chuẩn lưu tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (mã số HH20160619).
• Phương pháp vi học: Làm tiêu bản vi phẫu giải phẫu thân, lá, rễ bằng phương pháp cắt lát nhuộm kép (nhuộm carmin và lục iod); làm tiêu bản bột dược liệu lá, thân, rễ; quan sát, đo đạc và chụp ảnh cấu trúc giải phẫu dưới kính hiển vi quang học.

2. Phương pháp nghiên cứu hóa học

• Xử lý và chiết xuất phân đoạn: 5,0 kg mẫu phần trên mặt đất sấy khô ở 50°C, nghiền nhỏ, ngâm chiết kiệt với methanol (15 lít × 3 lần, mỗi lần 4 ngày) ở nhiệt độ phòng. Dịch chiết cất thu hồi dung môi dưới áp suất giảm thu được 487 g cao tổng methanol (BHM). Phân tán 487 g cao BHM trong 0,5 lít nước cất rồi chiết phân bố lỏng - lỏng lần lượt với các dung môi có độ phân cực tăng dần: n-hexan (0,5 lít × 3 lần), ethyl acetat (0,5 lít × 3 lần), n-butanol (0,5 lít × 3 lần). Sau khi cất thu hồi dung môi, thu được các phân đoạn:
  • Cao phân đoạn n-hexan (BHH): 89 g
  • Cao phân đoạn ethyl acetat (BHE): 78 g
  • Cao phân đoạn n-butanol (BHB): 86 g
  • Cao nước còn lại (BHW): 96 g
• Phân lập hợp chất: Ứng dụng sắc ký cột (CC) pha thuận (silica gel), pha đảo (RP-18), sắc ký rây phân tử (Sephadex LH-20) và sắc ký lớp mỏng (TLC) để phân tách các chất tinh khiết từ phân đoạn BHH và BHE.
• Xác định cấu trúc hóa học: Sử dụng các phương pháp phổ hiện đại: phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1 chiều (1D-NMR: 1H-NMR, 13C-NMR, DEPT) và 2 chiều (2D-NMR: 1H-1H COSY, HSQC, HMBC); phổ khối lượng ion hóa phun điện tử (ESI-MS); phổ lưỡng sắc tròn (CD) để xác định cấu hình tuyệt đối.

3. Phương pháp nghiên cứu tác dụng sinh học

• Đánh giá tác dụng chống oxy hóa in vitro:
  • Thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH (1,1-diphenyl-2-picrylhydrazyl): đo mật độ quang học (OD) ở bước sóng λ = 517 nm, xác định tỷ lệ ức chế và giá trị IC50.
  • Thử nghiệm dọn gốc tự do superoxid (O2–•): hệ xúc tác xanthin/xanthin oxidase kết hợp thuốc thử nitro blue tetrazolium (NBT), đo OD ở bước sóng λ = 560 nm.
  • Khảo sát các gốc H2O2, NO, peroxynitrit (ONOO–) và phương pháp ORAC (Trolox equivalent).
• Đánh giá tác dụng bảo vệ gan in vivo:
  • Mô hình gây tổn thương gan cấp trên chuột nhắt trắng Swiss bằng paracetamol (acetaminophen) liều cao (chuyển hóa qua CYP2E1 tạo chất độc NAPQI gây suy kiệt GSH và hoại tử tế bào gan).
  • Đánh giá hoạt độ enzym AST, ALT trong huyết thanh; đo hàm lượng malondialdehyd (MDA), glutathion khử (GSH) và hoạt độ enzym superoxid dismutase (SOD) trong đồng thể mô gan.
• Đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh in vitro:
  • Mô hình 1: Gây độc tế bào thần kinh hồi hải mã chuột HT22 bằng glutamat 5 mM (gây tích tụ ROS, suy kiệt GSH và kích hoạt apoptosis). Đánh giá tỷ lệ sống của tế bào bằng thử nghiệm MTT, tính giá trị EC50.
  • Mô hình 2: Gây tổn thương chọn lọc tế bào u nguyên bào thần kinh người SH-SY5Y bằng 6-hydroxydopamin (6-OHDA) (mô hình thoái hóa neuron dopaminergic mô phỏng bệnh Parkinson). Đánh giá khả năng bảo vệ tế bào và xác định giá trị EC50 bằng thử nghiệm MTT.

---

Nội dung chính theo từng chương

Thực nghiệm và kết quả: Đặc điểm thực vật và giám định tên khoa học cây Ban hooker

• Xác định danh pháp: Dựa trên các đặc điểm hình thái và mẫu chuẩn, xác định cây nghiên cứu có tên khoa học chính thức là Hypericum hookerianum Wight et Arn., thuộc chi Hypericum, họ Hypericaceae.
• Đặc điểm hình thái: Cây bụi nhỏ, cao khoảng 1–1,5 m, thân cành non có 4 cạnh tròn hoặc 2 gờ rõ rệt, màu đỏ nâu. Lá mọc đối, không cuống hoặc cuống rất ngắn, phiến lá hình trứng thuôn hoặc ngọn giáo, dài 4–7 cm, mép nguyên, có tuyến mờ trong suốt chứa tinh dầu. Hoa mọc thành xim 1–3 hoa ở ngọn cành; hoa lưỡng tính, màu vàng sáng, đường kính 3–5 cm; đài hoa gồm 5 lá đài nguyên; tràng gồm 5 cánh hoa; nhị nhiều hợp thành 5 bó; bầu trên 5 ô, vòi nhụy 5 rời. Quả nang hình trứng cắt ngang 5 ô, chứa nhiều hạt nhỏ màu nâu sẫm.
• Đặc điểm vi học:
  • Vi phẫu lá: Biểu bì trên và dưới có lớp cutin rõ, lỗ khí kiểu dị bào chủ yếu ở biểu bì dưới; mô giậu gồm 1–2 lớp tế bào xếp thẳng đứng; mô khuyết có các khoang tiết tinh dầu lớn hình cầu hoặc bầu dục; bó libe-gỗ hình cung ở gân chính.
  • Vi phẫu thân: Lớp bần ngoài cùng gồm nhiều lớp tế bào hình chữ nhật xếp đồng tâm; mô mềm vỏ chứa tế bào tiết; libe tạo thành vòng liên tục; gỗ chiếm thể tích lớn với các mạch gỗ xếp thành dãy phóng xạ; ruột ở giữa gồm các tế bào mô mềm hình nhiều cạnh.
  • Vi phẫu rễ: Lớp bần dày, mô mềm vỏ hẹp, tầng sinh libe-gỗ rõ, gỗ cấp 2 phát triển mạnh chiếm phần lớn tiết diện rễ.
  • Bột dược liệu: Bột lá có mảnh biểu bì mang lỗ khí, mảnh mô mềm chứa hạt tinh thể calci oxalat hình cầu gai, mảnh tế bào tiết; bột thân và rễ có mảnh mạch vạch, mạch chấm, sợi cơ học và hạt tinh bột.

Thực nghiệm và kết quả: Thành phần hóa học cây Ban hooker

• Kết quả định tính nhóm chất: Phần trên mặt đất cây Ban hooker cho phản ứng dương tính rõ rệt với các nhóm hợp chất: flavonoid, polyphenol/tanin, phloroglucinol, xanthon, acid hữu cơ, phytosterol và triterpenoid; phản ứng âm tính hoặc rất yếu với alcaloid.
• Kết quả phân lập và xác định cấu trúc: Từ phân đoạn n-hexan (BHH) và ethyl acetat (BHE), luận án đã phân lập thành công 37 hợp chất tinh khiết (ký hiệu từ HH1 đến HH37). Cấu trúc của toàn bộ 37 hợp chất được xác lập chi tiết bằng phổ khối ESI-MS kết hợp phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D/2D-NMR (1H, 13C, DEPT, COSY, HSQC, HMBC, CD):

Ký hiệu hợp chất	Nhóm cấu trúc / Dữ liệu nhận dạng chính	Ghi chú cấu trúc
HH1 – HH16	Dẫn xuất phloroglucinol đa vòng mang nhóm prenyl (PPAPs) và acylphloroglucinol monomer/dimer	Phổ 1D/2D-NMR phân giải rõ các nhóm thế prenyl, geranyl, khung adamantan/homo-adamantan và tương tác HMBC đặc trưng
HH17 – HH26	Nhóm xanthon và dẫn xuất prenylated xanthon	Dữ liệu phổ 13C-NMR (125 MHz) và tương tác HMBC chính của HH20, HH25 xác định vị trí gắn nhóm -OH, -OCH3 và mạch nhánh prenyl
HH27	Dẫn xuất xanthon đặc thù	Phổ 1D và 2D-NMR chi tiết
HH28 – HH34	Dẫn xuất flavonoid (flavonol, flavanonol, glycosid)	Dữ liệu phổ 13C-NMR (125 MHz) thể hiện khung aglycon và các liên kết đường
HH35 – HH37	Dẫn xuất acid phenolic, triterpenoid và các hợp chất phenolic liên quan	Xác định cấu trúc hoàn chỉnh qua phân tích tương tác HMBC (đặc biệt HH36) và ESI-MS

Thực nghiệm và kết quả: Tác dụng sinh học của cây Ban hooker

• Tác dụng chống oxy hóa:
  • Các mẫu cao chiết BHM, BHH, BHE, BHB, BHW đều thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH và superoxid phụ thuộc nồng độ.
  • Phân đoạn ethyl acetat (BHE) và cao tổng methanol (BHM) thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do mạnh nhất, tương quan thuận với hàm lượng polyphenol và flavonoid toàn phần trong các phân đoạn này.
• Tác dụng bảo vệ gan in vivo trên mô hình gây độc bằng paracetamol:
  • Paracetamol liều độc làm tăng mạnh hoạt độ AST, ALT trong huyết thanh chuột, tăng hàm lượng lipid peroxidation (MDA), đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng lượng glutathion (GSH) và hoạt độ enzym superoxid dismutase (SOD) trong mô gan so với lô chứng sinh lý.
  • Uống cao chiết cây Ban hooker (cao BHM và các phân đoạn) giúp cải thiện rõ rệt các chỉ số sinh hóa: làm giảm có ý nghĩa thống kê hoạt độ AST và ALT trong huyết thanh; ức chế tích tụ MDA; phục hồi nồng độ GSH nội sinh và tăng hoạt độ enzym SOD trong mô gan chuột bị tổn thương.
• Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh in vitro:
  • Trên dòng tế bào HT22 (gây độc bởi glutamat 5 mM): Các cao chiết và một số hợp chất phân lập thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào rõ rệt. Trong đó, các hợp chất HH12, HH18, HH31 và HH36 có tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh mạnh với giá trị EC50 được xác định trên đường cong đáp ứng nồng độ.
  • Trên dòng tế bào SH-SY5Y (gây độc bởi 6-OHDA): Các hợp chất thuộc nhóm PPAPs và phenolic thể hiện khả năng làm tăng tỷ lệ sống của tế bào thần kinh dopaminergic so với lô chỉ xử lý 6-OHDA. Các hợp chất HH1, HH15 và HH16 thể hiện hoạt tính bảo vệ vượt trội với giá trị EC50 thấp.

Bàn luận

• Về thực vật: Luận án so sánh đặc điểm hình thái và giải phẫu của mẫu H. hookerianum thu hái tại Sa Pa với các mô tả trong tài liệu quốc tế và các loài lân cận trong chi Hypericum (như H. patulum, H. uralum, H. sampsonii). Kết quả cho thấy có sự biến đổi nhỏ về kích thước phiến lá và cuống hoa do điều kiện tiểu khí hậu á nhiệt đới núi cao tại Sa Pa, nhưng các đặc trưng chẩn đoán cốt lõi (5 bó nhị, bầu 5 ô, 5 vòi nhụy rời, mép lá có tuyến mờ) hoàn toàn trùng khớp với loài chuẩn danh pháp quốc tế.
• Về hóa học: Quá trình chiết xuất và phân lập 37 hợp chất cho thấy sự phong phú của hệ hợp chất phloroglucinol (PPAPs) và xanthon trong phần trên mặt đất của cây Ban hooker tại Việt Nam. Đây là các nhóm hoạt chất đặc trưng của chi Hypericum, khẳng định sự tương đồng về hướng sinh tổng hợp hóa học của loài này so với các mẫu nghiên cứu ở vùng núi Nam Trung Quốc và Ấn Độ.
• Về tác dụng sinh học: Bàn luận làm rõ cơ chế bảo vệ gan thông qua con đường chống oxy hóa, thu dọn các gốc tự do ROS, giảm độc tính chuyển hóa của NAPQI và bảo toàn hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh (GSH, SOD). Đối với tác dụng bảo vệ thần kinh, các hợp chất nhóm PPAPs (HH1, HH12, HH15, HH16) và xanthon/flavonoid (HH18, HH31, HH36) ngăn chặn quá trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào thần kinh bị kích hoạt bởi stress oxy hóa do glutamat và 6-OHDA.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về thực vật học:

   • Xác định chính xác danh pháp khoa học của cây Ban hooker thu hái tại Sa Pa, tỉnh Lào Cai là Hypericum hookerianum Wight., thuộc họ Ban (Hypericaceae).
   • Thiết lập bộ dữ liệu khoa học hoàn chỉnh đầu tiên tại Việt Nam về đặc điểm hình thái cơ quan sinh dưỡng (thân, lá, rễ), cơ quan sinh sản (hoa, quả, hạt) và cấu trúc vi giải phẫu (vi phẫu lá, vi phẫu thân, vi phẫu rễ, bột dược liệu) của cây Ban hooker, cung cấp cơ sở dữ liệu cho công tác kiểm nghiệm và phân biệt dược liệu.

2. Về hóa học:

   • Đã chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 37 hợp chất tinh khiết (HH1 – HH37) từ phần trên mặt đất cây Ban hooker tại Việt Nam, thuộc các nhóm cấu trúc chính: acylphloroglucinol đa vòng mang nhóm prenyl (PPAPs), xanthon, flavonoid, acid phenolic và triterpenoid.
   • Đây là công trình đầu tiên công bố thành phần hóa học chi tiết của loài Ban hooker sinh trưởng tự nhiên tại Việt Nam.

3. Về tác dụng sinh học:

   • Chứng minh cao chiết tổng và các phân đoạn (đặc biệt là phân đoạn ethyl acetat - BHE) có hoạt tính dọn gốc tự do chống oxy hóa mạnh in vitro (DPPH, superoxid).
   • Chứng minh in vivo tác dụng bảo vệ gan của cao chiết Ban hooker trên mô hình tổn thương gan cấp gây bởi paracetamol ở chuột qua việc làm giảm men gan AST, ALT, giảm MDA và phục hồi nồng độ GSH, hoạt độ SOD trong gan.
   • Phát hiện và chứng minh tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh in vitro của các cao chiết và hợp chất sạch:
     • Các hợp chất HH12, HH18, HH31, HH36 bảo vệ tế bào thần kinh hồi hải mã HT22 chống lại độc tính kích thích của glutamat 5 mM.
     • Các hợp chất HH1, HH15, HH16 bảo vệ tế bào u nguyên bào thần kinh SH-SY5Y chống lại tổn thương gây bởi 6-OHDA.

Kiến nghị của luận án:

• Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế phân tử tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh của các hợp chất PPAPs tiềm năng (HH1, HH15, HH16) trên các mô hình động vật in vivo (mô hình bệnh thoái hóa thần kinh như Parkinson, Alzheimer).
• Đánh giá độc tính bán trường diễn và nghiên cứu công nghệ bào chế chế phẩm chuẩn hóa từ phân đoạn giàu hoạt tính của cây Ban hooker để định hướng ứng dụng làm thuốc hỗ trợ điều trị bệnh lý về gan và thoái hóa thần kinh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Về vùng nguyên liệu: Nghiên cứu chỉ mới thu thập mẫu dược liệu tại một địa bàn duy nhất là xã Sa Pả, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai vào hai thời điểm trong năm (tháng 6 và tháng 10/2016); chưa khảo sát sự biến thiên hàm lượng hoạt chất theo các sinh cảnh khác nhau và các giai đoạn sinh trưởng khác.
• Về khảo sát dược lý: Các đánh giá bảo vệ tế bào thần kinh mới dừng lại ở quy mô in vitro trên hai dòng tế bào HT22 và SH-SY5Y; thử nghiệm bảo vệ gan mới thực hiện trên mô hình cấp tính bằng paracetamol, chưa tiến hành trên các mô hình tổn thương gan mạn tính hoặc xơ gan.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát nguồn gen, đánh giá khả năng nhân giống và bảo tồn loài Hypericum hookerianum tại vùng núi cao phía Bắc.
  • Nghiên cứu sâu hơn về độc tính toàn diện (in vivo) và dược động học của các hợp chất PPAPs đơn lập.
  • Triển khai thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật sa sút trí tuệ và thoái hóa thần kinh vận động.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên sau đại học chuyên ngành Dược học, Thực vật học, Hóa thực vật: Luận án là tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình nghiên cứu chuẩn tắc một loài dược liệu mới từ thực địa: từ phân loại hình thái, vi phẫu thực vật đến phương pháp chiết xuất phân đoạn lỏng - lỏng, kỹ thuật phân lập sắc ký và quy trình giải phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1D/2D-NMR) của các khung phân tử phức tạp (như PPAPs, xanthon, flavonoid).
• Đối với các nhà nghiên cứu dược lý và phát triển thuốc: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm về mô hình sàng lọc tác dụng bảo vệ gan (paracetamol in vivo) và mô hình sàng lọc tác dụng bảo vệ thần kinh (in vitro HT22/glutamat và SH-SY5Y/6-OHDA), tạo tiền đề cho việc tìm kiếm các hợp chất dẫn đường (lead compounds) trong điều trị bệnh Parkinson và Alzheimer.
• Đối với cơ quan quản lý và kiểm nghiệm dược liệu: Cung cấp đặc điểm vi phẫu, bột dược liệu và thành phần hóa đặc trưng để xây dựng tiêu chuẩn cơ sở, phục vụ công tác kiểm nghiệm, nhận biết và kiểm soát chất lượng dược liệu chi Hypericum tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tên khoa học chính thức và vị trí phân loại học của cây Ban hooker được luận án xác định như thế nào?
Luận án xác định tên khoa học chính thức của cây Ban hooker là Hypericum hookerianum Wight. (đồng danh: Hypericum leschenaultii Choisy, 1824; Norysca hookeriana (Wight et Arn.) Wight, 1840), thuộc chi Ban (Hypericum L.), họ Ban (Hypericaceae), bộ Chè (Theales), lớp Ngọc lan (Magnoliopsida), ngành Ngọc lan (Magnoliophyta).

2. Mẫu nghiên cứu của luận án được thu hái ở đâu và quy trình chiết xuất thu nhận các phân đoạn cao như thế nào?
Mẫu nghiên cứu được thu hái tại xã Sa Pả, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai vào ngày 18/6/2016 (mẫu có hoa) và ngày 22/10/2016 (mẫu có quả). Từ 5,0 kg mẫu khô phần trên mặt đất, chiết ngâm kiệt với methanol thu được 487 g cao tổng (BHM). Sau khi phân tán trong nước và chiết phân bố lỏng - lỏng lần lượt thu được 89 g cao n-hexan (BHH), 78 g cao ethyl acetat (BHE), 86 g cao n-butanol (BHB) và 96 g cao nước (BHW).

3. Luận án đã phân lập và xác định cấu trúc được bao nhiêu hợp chất tinh khiết?
Luận án đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học hoàn chỉnh của 37 hợp chất tinh khiết (ký hiệu HH1 đến HH37) từ phân đoạn n-hexan và ethyl acetat, thuộc các nhóm cấu trúc: acylphloroglucinol đa vòng mang nhóm prenyl (PPAPs), xanthon, flavonoid, acid phenolic và triterpenoid.

4. Tác dụng bảo vệ gan của cây Ban hooker được đánh giá trên mô hình thực nghiệm nào và cho kết quả ra sao?
Tác dụng bảo vệ gan được đánh giá in vivo trên mô hình chuột nhắt trắng Swiss bị gây tổn thương gan cấp bằng paracetamol liều cao. Kết quả cho thấy cao chiết Ban hooker làm giảm có ý nghĩa thống kê hoạt độ men gan AST và ALT trong huyết thanh, giảm lượng MDA hình thành do peroxid hóa lipid, đồng thời bảo vệ và phục hồi nồng độ GSH nội sinh cùng hoạt độ enzym SOD trong mô gan chuột.

5. Những hợp chất tinh khiết nào từ cây Ban hooker thể hiện hoạt tính bảo vệ tế bào thần kinh nổi bật?
Trên mô hình gây độc bởi glutamat 5 mM trên tế bào thần kinh hồi hải mã HT22, các hợp chất HH12, HH18, HH31 và HH36 thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào tốt nhất. Trên mô hình gây độc bởi 6-OHDA trên tế bào thần kinh SH-SY5Y, các hợp chất HH1, HH15 và HH16 (nhóm PPAPs) thể hiện tác dụng bảo vệ vượt trội.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Duy Hồng là công trình khoa học toàn diện đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu về loài cây Ban hooker (Hypericum hookerianum Wight., họ Hypericaceae) thu hái tại Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Công trình đã giám định chuẩn xác tên khoa học, xây dựng bộ tiêu chuẩn vi phẫu - bột dược liệu, phân lập và xác định cấu trúc của 37 hợp chất tinh khiết (đặc biệt là nhóm PPAPs và xanthon), đồng thời chứng minh hoạt tính chống oxy hóa, bảo vệ gan in vivo và bảo vệ tế bào thần kinh in vitro của các cao chiết và hoạt chất tinh sạch. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học xác thực cho việc bảo tồn nguồn gen, kiểm nghiệm chất lượng và định hướng phát triển các chế phẩm dược liệu hỗ trợ điều trị bệnh lý gan mật và thoái hóa thần kinh từ cây Ban hooker.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƯỢC LIỆU VŨ DUY HỒNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER (Hypericum hookerianum Wight., Họ Ban - Hypericaceae) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC HÀ NỘI - 2023 n BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƯỢC LIỆU VŨ DUY HỒNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER (Hypericum hookerianum Wight., Họ Ban - Hypericaceae) Chuyên ngành: Dược liệu - Dược học cổ truyền Mã số: 972.06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Nguyễn Mạnh Tuyển PGS. Nguyễn Minh Khởi HÀ NỘI – 2023 n MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG DANH MỤC HÌNH ĐẶT VẤN ĐỀ. TỔNG QUAN.

TỔNG QUAN VỀ CHI Hypericum L. Phân loại thực vật. Số loài thuộc chi Hypericum L. và phân bố của chúng.

Thành phần hóa học của các loài trong chi Hypericum L. Tác dụng sinh học của cao chiết và các hợp chất phân lập được từ một số loài thuộc chi Hypericum L. Công dụng của một số loài thuộc chi Hypericum L. TỔNG QUAN VỀ CÂY BAN HOOKER.

Vị trí phân loại, đặc điểm thực vật, phân bố và sinh thái của cây Ban hooker. Thành phần hóa học của cây Ban hooker. Tác dụng sinh học của cây Ban hooker. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP THỬ TÁC DỤNG SINH HỌC PHỔ BIẾN TRONG NGHIÊN CỨU DƯỢC LIỆU.

Các thử nghiệm đánh giá tác dụng chống oxy hóa in vitro. Các phương pháp thử khả năng bảo vệ gan. Đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh. NGUYÊN VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

NGUYÊN VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU. Nguyên liệu nghiên cứu. Động vật thí nghiệm. Máy móc, trang thiết bị và dụng cụ.

Hóa chất, dung môi, thuốc thử. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu đặc điểm thực vật để xác định tên khoa học. Nghiên cứu về thành phần hóa học.

Nghiên cứu tác dụng sinh học. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU. THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ. ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT VÀ GIÁM ĐỊNH TÊN KHOA HỌC CÂY BAN HOOKER.

Đặc điểm hình thái thực vật. Xác định tên khoa học mẫu nghiên cứu. Đặc điểm vi phẫu cây Ban hooker. Đặc điểm bột cây Ban hooker.

THÀNH PHẦN HÓA HỌC. Định tính các nhóm hợp chất hữu cơ. Chiết xuất và phân lập các hợp chất. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập từ phần trên mặt đất cây Ban hooker.

TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER. Mẫu nghiên cứu dùng trong các thử nghiệm tác dụng sinh học. Tác dụng chống oxy hóa. Tác dụng bảo vệ gan.

Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh. VỀ ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT VÀ TÊN KHOA HỌC CÂY BAN HOOKER. VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER. Kết quả định tính.

Kết quả phân lập và xác định cấu trúc của các hợp chất. VỀ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY BAN HOOKER. Tác dụng chống oxy hóa. Tác dụng bảo vệ gan.

Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh. Về đặc điểm thực vật. Về thành phần hóa học. Về tác dụng sinh học.

148 n DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT Tên viết tắt Tên Tiếng Anh Dịch nghĩa 6-OHDA 6-hydroxydopamine 6-hydroxydopamin 2,2-azino-bis (3-ethylbenzo- Muối diammonium 2,2-azino-bis ABTS thiazoline-6-sulphonic acid) (3-ethylbenzo-thiazolin-6- diammonium salt sulphonic acid) ALT Alanine aminotransferase Alanin aminotransferase Apotosis Chết tế bào theo chương trình AST Aspartate aminotransferase Aspartat aminotransferase BHA Butylated hydroxyanisole Hydroxyanisol butyl hóa BHB Cao n-butanol cây Ban hooker BHH Cao n-hexan cây Ban hooker BHE Cao ethyl acetat cây Ban hooker BHM Cao methanol cây Ban hooker BHW Cao nước cây Ban hooker BuOH n-butanol n-butanol CCl4 Carbon tetracloride Clorua carbon 4 CD Circular Dichroism Phổ lưỡng sắc tròn CI Confidence Interval Khoảng tin cậy Homonuclear Correlated Phổ COSY (Phổ tương quan hai COSY Spectroscopy chiều H-H) COX-2 Cyclooxynase-2 Cyclooxynase-2 Tiêu chí độc tính chung 50% (Nồng độ thuốc để ức chế 50% CTC50 Common Toxicity Criteria 50 tế bào ung thư phát tiển hoặc tiêu diệt 50% tế bào ung thư) CuSO4 Copper sulphate Đồng sulphat CYP450 Cytochrome P450 Cytochrom P450 Distortionless Enhancement DEPT Phổ DEPT by Polarization Transfer Dulbecco's Modified Eagle Dulbecco's Modified Eagle DMEM Medium Medium DMSO Dimethylsulfoxide Dimethylsulfoxid Dulbecco's phosphate- DPBS Dulbecco's phosphat-buffer salin buffered saline DPPH 1,1-Diphenyl-2-picrylhydrazyl 1,1-Diphenyl-2-picrylhydrazyl EC50 Effective Concentration 50% Nồng độ tác dụng 50% n Tên viết tắt Tên Tiếng Anh Dịch nghĩa Acid Ethylene Diamine EDTA Acid Ethylen Diamin Tetraacetic Tetraacetic Electron Spray Ionization Phổ khối lượng ion hóa phun ESI-MS Mass Spectrometry điện tử EtOAc Ethyl acetate Ethyl acetat EtOH Ethanol Ethanol FBS Fetal Bovine Serum Huyết thanh thai bê (bò) Thử nghiệm bơi cưỡng bức FST Forced Swim Test (chuột) GABAA Gamma-Aminobutyric acid A Gamma-Aminobutyric acid A GC Gas Chromatography Sắc ký khí GSH Glutathione Glutathion HCl Hydrochloric acid A xit Clohidric Human Immunodeficiency Vi rut làm suy giảm miễn dịch ở HIV Virus người Heteronuclear Multiple Bond Phổ tương tác di hạt nhân qua HMBC Correlation nhiều liên kết Heteronuclear Single HSQC Phổ tương tác trực tiếp H-C Quantum Coherence Hx n-hexane n-hexan IC50 Inhibitory Concentration 50% Nồng độ ức chế 50% Inducible Nitric Oxide iNOS Inducible Nitric Oxid Synthase Synthase KCl Potassium chloride Kali clorid LDH Lactate Dehydrogenase Lactat Dehydrogenase Lipo-protein trọng lượng phân tử LDL Low Density Lipo-protein thấp LPO Lipid peroxidation Sự peroxid hóa lipid LPS Lipopolysaccharide Lipopolysaccharid Mitogen-Activated Protein Mitogen-Activated Protein MAPK Kinase Kinase MDA Malondialdehyde Malondialdehyd Minimum Inhibitory MIC Nồng độ ức chế tối thiểu Concentration 3-(4,5-dimethylthiazol-2-yl)- 3-(4,5-dimethylthiazol-2-yl)-2,5- MTT 2,5-diphenyltetrazolium diphenyltetrazolium bromid bromide n Tên viết tắt Tên Tiếng Anh Dịch nghĩa MeOH Methanol Methanol N-Acetyl-p- NAPQI N-Acetyl-p-benzoquinonimin benzoquinonimine National Collection of Trung tâm lưu trữ quốc gia về vi NCIM Industrial Microorganism - sinh vật công nghiệp – Pune, Ấn Pune, India Độ NaCMC Natri carboxymethylcellulose Natri carboxymethylcellulose Yếu tố hạt nhân tăng cường Nuclear Factor kappa-light- NF-kB chuỗi nhẹ kappa của các tế bào chain-enhancer of activate B B hoạt động NMR Nuclear Magnetic Resonance Phổ cộng hưởng từ hạt nhân NO Nitric Oxide O xit ni tơ O2–• Superoxide Gốc tự do superoxid OD Optical Density Mật độ quang học P/ư Phản ứng PAR Paracetamol Paracetamol p-NDA p-nitroso dimethyl aniline p-nitroso dimethyl anilin Polycyclic Polyprenylated Các acylphloroglucinol đa vòng PPAPs Acylphloroglucinols mang các nhóm prenyl ROS Reactive Oxygen Species Các dạng oxy hóa hoạt động SOD Superoxide dismutase Superoxid dismutase TLR Tall-Like Receptor Tall-Like Receptor TNF-alpha Tumor Necrosis Factor-alpha Yếu tố hoại tử khối u alpha TST Tail-Suspension Test Thử nghiệm treo đuôi (chuột) USP7 Ubiquitin-specific protease 7 Ubiquitin-specific protease 7 X-linked Inhibator of Protein ức chế chết tế bào theo XIAP Apoptosis Protein chương trình n DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Ghi nhận về sự phân bố của các loài Ban thuộc chi Hypericum. Kết quả định tính các nhóm chất chính trong phần trên mặt đất cây Ban hooker. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH1.

Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH2. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH3. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH4. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH5.

Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH6. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH7. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH8. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH9.

Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH10. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH11. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH12. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH13.

Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH14. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH15. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH16. Số liệu phổ 13C-NMR (125 MHz) của các chất HH17–HH26 (C ppm).

Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH27. Số liệu phổ 13C-NMR (125 MHz) của các chất HH28–HH34 (C ppm). Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH35. Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH36.

Dữ liệu phổ NMR của hợp chất HH37. Tác dụng dọn gốc tự do của các mẫu chiết từ cây Ban hooker. Ảnh hưởng của các cao chiết cây Ban hooker trong mô hình gây tổn thương gan cấp bằng paracetamol. Sự thay đổi đặc điểm thực vật theo phân bố địa lý của loài H.

hookerianum và loài H. hookerianum so với các loài khác trong chi Hypericum. Danh mục 37 hợp chất phân lập được từ cây Ban hooker. 126 n DANH MỤC HÌNH Hình 1.

Năm hợp chất được phân lập từ H. Cấu trúc của các adamantan PPAPs từ loài H. Hợp chất plukenetion A và otogirinin A. Cấu trúc của 29 hợp chất PPAPs được phân lập từ H.

Cấu trúc của 11 hợp chất PPAPs được phân lập từ H. Phản ứng dọn gốc tự do DPPH .1 Sơ đồ thiết kế nghiên cứu. Hình ảnh cây Ban hooker tại Xã Sa Pả, Huyện Sa Pa – Lào Cai (Ảnh chụp ngày 18/6/2016). Cơ quan sinh dưỡng của cây Ban hooker.

Cơ quan sinh sản của cây Ban hooker. Vi phẫu lá cây Ban hooker. Vi phẫu thân cây Ban hooker. Vi phẫu rễ cây Ban hooker.

Đặc điểm bột lá cây Ban hooker. Đặc điểm bột thân cây Ban hooker. Đặc điểm bột rễ cây Ban hooker. Sơ đồ chiết xuất, phân đoạn các chất từ cây Ban hooker.

Sơ đồ phân lập các chất từ phân đoạn n-hexan cây Ban hooker. Sơ đồ phân lập các hợp chất từ phân đoạn ethyl acetat cây Ban hooker 63 Hình 3. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH1. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH2.

Cấu trúc hóa học (A) và các tương tác HMBC chính (B) của hợp chất HH3. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH4. Cấu trúc hóa học (A) và các tương tác HMBC chính (B) của hợp chất HH5. Cấu trúc hóa học (A) và các tương tác HMBC chính (B) của hợp chất HH6.

Cấu trúc hóa học (A) và các tương tác HMBC chính (B) của hợp chất HH7. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH8. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH9. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH10.

Cấu trúc hóa học (A) và các tương tác HMBC chính (B) của hợp chất HH11. Cấu trúc hóa học (A) và các tương tác HMBC chính (B) của hợp chất HH12. Cấu trúc hóa học (A) và các tương tác HMBC chính (B) của hợp chất HH13. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH14.

Cấu trúc hóa học của hợp chất HH15. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH16. Công thức cấu tạo của các hợp chất HH17–HH26. Các tương tác HMBC chính của HH20 và HH25.

Cấu trúc hóa học của hợp chất HH27. Cấu trúc hóa học của các hợp chất HH28–HH34. Cấu trúc hóa học của hợp chất HH35. Cấu trúc hóa học (A) và các tương tác HMBC chính (B) của hợp chất HH36.

Cấu trúc hóa học của hợp chất HH37.