Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực vật LSNG tại Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình - 2017

Việt Nam, với vị trí địa lý nhiệt đới, sở hữu nguồn tài nguyên rừng phong phú và đa dạng. 177 trang · Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam · 2017.

• Tác giả: Đoàn Sỹ Võ
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phu Canh, Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một vài đặc điểm về thực vật cho LSNG
• 1.2. Những nghiên cứu về LSNG trên thế giới
• 1.3. Những nghiên cứu về LSNG ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây LSNG ở Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình
• 2.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.3. Tình hình dân sinh - kinh tế - xã hội
• 2.4. Dân số, lao động và giới
• 2.5. Hiện trạng sản xuất. Cơ sở hạ tầng
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2.1. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 3.4.2. Phương pháp chuyên gia
• 3.4.3. Điều tra thực địa theo tuyến
• 3.4.4. Phương pháp phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA)
• 3.4.5. Xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Sự đa dạng của thực vật bậc cao có mạch và thực vật LSNG ở Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, tỉnh Hòa Bình
• 4.1.1. Đa dạng về các taxon phân loại
• 4.1.2. Đa dạng về phân bố, dạng thân và bộ phận sử dụng. Thành phần các loài cây LSNG có giá trị cần được bảo vệ. Thực trạng LSNG ở KBT Phu Canh
• 4.1.2.1. Phân loại theo mục đích sử dụng
• 4.1.2.1.1. Nhóm cây cho sợi
• 4.1.2.1.2. Nhóm cây làm thực phẩm
• 4.1.2.1.3. Nhóm cây làm dược liệu
• 4.1.2.1.4. Nhóm cây cho tanin, thuốc nhuộm
• 4.1.2.1.5. Nhóm cây cho tinh dầu, tanin, nhựa, dầu béo, sơn
• 4.1.2.1.6. Nhóm cây cảnh, bóng mát và cây có công dụng khác
• 4.1.2.2. Thực trạng các loài LSNG tại Khu bảo tồn Phu Canh được người dân khai thác sử dụng theo phương pháp điều tra phỏng vấn
• 4.1.2.2.1. Các cây cho dược liệu ở Khu BTTN Phu Canh
• 4.1.2.2.2. Các cây cho rau, quả, thực phẩm, gia vị
• 4.1.2.2.3. Các cây cho tinh dầu, tanin, nhựa, dầu béo
• 4.1.2.2.4. Các loài LSNG khác. Các loài có giá trị, quý hiếm, các loài cần bảo tồn và phát triển
• 4.1.2.2.4.1. Nhóm loài nằm trong danh mục Ưu tiên bảo tồn
• 4.1.2.2.4.2. Các loài chịu áp lực cao của khai thác và buôn bán
• 4.1.2.2.4.3. Nhóm loài có giá trị kinh tế và có khả năng gây trồng
• 4.2. Kiến thức bản địa của người dân địa phương trong khai thác, chế biến và sử dụng LSNG
• 4.3. Thị trường và tiềm năng phát triển thực vật cho LSNG
• 4.3.1. Thị trường LSNG ở Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh
• 4.3.2. Tiềm năng phát triển thực vật cho LSNG
• 4.3.3. Khó khăn và thuận lợi trong việc phát triển thực vật cho LSNG
• 4.4. Tình hình quản lý nguồn tài nguyên thực vật LSNG tại địa phương
• 4.4.1. Hệ thống quản lý của nhà nước đối với nguồn LSNG
• 4.4.2. Hệ thống quản lý cộng đồng
• 4.4.3. Chính sách quản lý tài nguyên
• 4.4.4. Các chính sách hỗ trợ
• 4.5. Giải pháp quản lý bền vững nguồn tài nguyên LSNG tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh
• 4.5.1. Giải pháp về tổ chức
• 4.5.2. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.5.3. Giải pháp về vốn
• 4.5.4. Giải pháp về xã hội
• 4.5.5. Giải pháp thị trường
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Thực Vật Phu Canh

Việt Nam, với vị trí địa lý nhiệt đới, sở hữu nguồn tài nguyên rừng phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, diện tích rừng suy giảm nhanh chóng gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của nhiều loài động, thực vật. Nhiều loài cây chưa được biết đến, chưa phân tích thành phần hóa học và công dụng. Rừng Việt Nam là kho tàng tài nguyên sinh vật vô cùng phong phú. Từ xa xưa, tài nguyên rừng gắn bó mật thiết với đời sống người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng núi và trung du. Rừng không chỉ quan trọng trong việc bảo vệ môi trường sinh thái, phòng hộ, an ninh quốc phòng mà còn cung cấp gỗ và LSNG.

1.1. Đặc Điểm Về Thực Vật Khu Bảo Tồn Phu Canh

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) bao gồm nguyên liệu sinh học không phải gỗ khai thác từ rừng phục vụ con người. Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa, tanin, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã, củi, tre, nứa, mây, song, gỗ nhỏ và sợi. LSNG thường được phân chia theo nhóm giá trị sử dụng: nguyên liệu công nghiệp, vật liệu thủ công mỹ nghệ, lương thực, thực phẩm, chăn nuôi, dược liệu và cây cảnh. LSNG có vai trò quan trọng về kinh tế, xã hội và sinh thái rừng, đóng góp vào đa dạng sinh học. Chúng là nguồn gen hoang dã quý cần được bảo tồn, phục vụ gây trồng công nghiệp.

1.2. Vai Trò Của Tài Nguyên Thực Vật LSNG Ở Hòa Bình

Giá trị kinh tế - xã hội của thực vật cho LSNG thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau, từ cung cấp lương thực thực phẩm, vật liệu xây dựng, nguyên liệu thủ công mỹ nghệ, dược phẩm đến giải quyết công ăn việc làm, phát triển ngành nghề, bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, tôn tạo nét đẹp văn hóa, xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống người dân. Tuy nhiên, thông tin về các loài thực vật cho LSNG có giá trị kinh tế cao còn tản mạn, chưa phát huy đầy đủ chức năng có lợi. Cần tập trung nghiên cứu xác định các sản phẩm có khả năng mang lại thu nhập kinh tế cũng như kỹ thuật gây trồng, chăm sóc, nuôi dưỡng chúng gắn với quản lý rừng bền vững.

II. Thực Trạng Khai Thác Thảm Thực Vật Phu Canh Thách Thức

Trước đây, khi tài nguyên gỗ còn dồi dào, người dân tập trung khai thác gỗ, coi LSNG là sản phẩm phụ. Tuy nhiên, do số lượng và chất lượng rừng suy giảm, chính sách đóng cửa rừng khiến nguồn cung cấp gỗ khan hiếm, ảnh hưởng đến thu nhập của người dân sống gần rừng. Hoạt động khai thác tập trung vào các loại LSNG. Nhu cầu sản phẩm này ngày càng lớn đối với thị trường trong nước, giá trị xuất khẩu tăng. LSNG đóng vai trò xã hội lớn, mang lại việc làm cho hàng triệu người, góp phần xóa đói giảm nghèo ở vùng nông thôn và miền núi. Do đó, cách nhìn nhận về vai trò của nguồn tài nguyên LSNG đã thay đổi.

2.1. Nguy Cơ Suy Giảm Đa Dạng Sinh Học Thực Vật Phu Canh

Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh có hệ thực vật nói chung và tài nguyên LSNG nói riêng được đánh giá là khá phong phú, nhưng gần đây đang đứng trước nguy cơ suy giảm về số lượng và chất lượng. Các công trình nghiên cứu về nguồn tài nguyên LSNG vẫn chưa được quan tâm và chú ý nhiều. Nghiên cứu hiện trạng tài nguyên lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn tài nguyên LSNG tại Khu BTTN Phu Canh.

2.2. Áp Lực Khai Thác Thực Vật Dược Liệu Phu Canh

Nhu cầu sử dụng thực vật dược liệu ngày càng tăng, dẫn đến áp lực khai thác lớn đối với các loài cây thuốc trong Khu bảo tồn Phu Canh. Việc khai thác không bền vững có thể dẫn đến cạn kiệt nguồn tài nguyên này, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương và mất đi nguồn gen quý giá. Do đó, cần có các biện pháp quản lý và khai thác hợp lý, bảo tồn các loài cây thuốc quý hiếm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Thực Vật Phu Canh

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kế thừa tài liệu, chuyên gia, điều tra thực địa theo tuyến, phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA) và xử lý số liệu. Mục tiêu nghiên cứu là cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn nguồn tài nguyên LSNG tại Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào sự đa dạng của thực vật bậc cao có mạch và thực vật LSNG, thực trạng LSNG và kiến thức bản địa của người dân địa phương.

3.1. Thu Thập Danh Lục Thực Vật Phu Canh Qua Điều Tra Thực Địa

Điều tra thực địa theo tuyến là phương pháp chính để thu thập thông tin về thực vật tại Khu bảo tồn Phu Canh. Các tuyến điều tra được thiết kế dựa trên địa hình và loại hình thảm thực vật khác nhau. Thông tin về thành phần loài, phân bố, số lượng cá thể, và tình trạng khai thác được ghi chép chi tiết. Mẫu vật được thu thập để định danh và lưu trữ tại phòng tiêu bản.

3.2. Phỏng Vấn Người Dân Về Thực Vật Có Giá Trị Kinh Tế Phu Canh

Phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA) được sử dụng để thu thập thông tin về kiến thức bản địa về các loài thực vật LSNG, cách sử dụng, giá trị kinh tế, và tình trạng khai thác. Các buổi phỏng vấn được thực hiện với người dân địa phương có kinh nghiệm trong việc sử dụng và khai thác LSNG. Thông tin thu thập được sử dụng để đánh giá giá trị của các loài LSNG và đề xuất các biện pháp quản lý bền vững.

3.3. Xử Lý Số Liệu Về Phân Bố Thực Vật Phu Canh

Số liệu thu thập được từ điều tra thực địa và phỏng vấn được xử lý bằng các phương pháp thống kê để đánh giá sự đa dạng sinh học thực vật và phân bố thực vật. Các chỉ số đa dạng sinh học như chỉ số Shannon-Wiener và chỉ số Simpson được sử dụng để so sánh sự đa dạng giữa các khu vực khác nhau. Bản đồ phân bố thực vật được xây dựng để xác định các khu vực có giá trị bảo tồn cao.

IV. Kết Quả Đa Dạng Thực Vật Bậc Cao Ở Phu Canh

Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh có sự đa dạng cao về thực vật bậc cao có mạch và thực vật LSNG. Nghiên cứu đã xác định được nhiều taxon phân loại khác nhau và sự đa dạng về phân bố, dạng thân và bộ phận sử dụng. Nhiều loài cây LSNG có giá trị cần được bảo vệ. Phân loại theo mục đích sử dụng bao gồm nhóm cây cho sợi, thực phẩm, dược liệu, tanin, thuốc nhuộm, tinh dầu, nhựa, dầu béo, sơn, cây cảnh, bóng mát và cây có công dụng khác.

4.1. Phân Loại Thực Vật Phu Canh Theo Công Dụng

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phong phú về các loài thực vật LSNG với nhiều mục đích sử dụng khác nhau. Ví dụ, nhóm cây cho sợi cung cấp nguyên liệu cho sản xuất thủ công mỹ nghệ, nhóm cây làm thực phẩm đóng vai trò quan trọng trong dinh dưỡng của người dân địa phương, và nhóm cây làm dược liệu được sử dụng trong y học cổ truyền. Việc phân loại theo công dụng giúp đánh giá giá trị kinh tế và xã hội của các loài LSNG.

4.2. Các Loại Thực Vật Quý Hiếm Phu Canh Cần Bảo Tồn

Nghiên cứu đã xác định một số loài thực vật LSNG quý hiếm cần được bảo tồn tại Khu bảo tồn Phu Canh. Các loài này có thể đang bị đe dọa do khai thác quá mức hoặc mất môi trường sống. Việc bảo tồn các loài này đòi hỏi các biện pháp quản lý chặt chẽ, bao gồm kiểm soát khai thác, phục hồi môi trường sống, và tuyên truyền nâng cao nhận thức của cộng đồng.

V. Kiến Thức Bản Địa Về Tài Nguyên Thực Vật Phu Canh

Người dân địa phương có kiến thức bản địa sâu sắc về khai thác, chế biến và sử dụng LSNG. Thị trường LSNG ở Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh còn tiềm năng phát triển lớn. Tuy nhiên, việc phát triển thực vật cho LSNG gặp nhiều khó khăn và thuận lợi. Tình hình quản lý nguồn tài nguyên thực vật LSNG tại địa phương còn nhiều hạn chế.

5.1. Cách Thức Khai Thác Bền Vững Thực Vật Dược Liệu Phu Canh

Người dân địa phương có kinh nghiệm lâu đời trong việc khai thác bền vững thực vật dược liệu. Họ biết cách thu hái các bộ phận của cây mà không gây ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây. Họ cũng có kiến thức về thời điểm thu hái thích hợp để đảm bảo chất lượng của dược liệu. Việc học hỏi và áp dụng kiến thức bản địa này có thể góp phần vào việc bảo tồn nguồn tài nguyên dược liệu.

5.2. Tiềm Năng Phát Triển Thị Trường Thực Vật LSNG Hòa Bình

Thị trường thực vật LSNG ở Hòa Bình có tiềm năng phát triển lớn. Nhu cầu về các sản phẩm từ LSNG ngày càng tăng, đặc biệt là các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên và bền vững. Việc phát triển thị trường LSNG có thể tạo ra thu nhập cho người dân địa phương và góp phần vào sự phát triển kinh tế của khu vực. Tuy nhiên, cần có các biện pháp hỗ trợ để giúp người dân địa phương tiếp cận thị trường và nâng cao chất lượng sản phẩm.

VI. Giải Pháp Bền Vững Cho Bảo Tồn Thực Vật Phu Canh

Cần có các giải pháp đồng bộ về tổ chức, kỹ thuật, vốn, xã hội và thị trường để quản lý bền vững nguồn tài nguyên LSNG tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh. Các giải pháp bao gồm tăng cường năng lực cho Ban quản lý Khu bảo tồn, áp dụng các kỹ thuật khai thác và chế biến bền vững, huy động vốn đầu tư cho phát triển LSNG, nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn, và phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm LSNG.

6.1. Quản Lý Cộng Đồng Nguồn Tài Nguyên Thực Vật LSNG Phu Canh

Quản lý cộng đồng là một giải pháp quan trọng để bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật LSNG. Người dân địa phương cần được tham gia vào quá trình quản lý và sử dụng tài nguyên. Việc trao quyền cho cộng đồng và xây dựng các quy ước về quản lý và sử dụng tài nguyên có thể giúp đảm bảo tính bền vững của nguồn tài nguyên LSNG.

6.2. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Thực Vật LSNG Hòa Bình

Chính sách hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển thực vật LSNG ở Hòa Bình. Các chính sách cần tập trung vào việc hỗ trợ người dân địa phương tiếp cận vốn, kỹ thuật, và thị trường. Ngoài ra, cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào phát triển LSNG và bảo vệ quyền lợi của người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh thuộc huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình sở hữu diện tích tự nhiên rộng 5.647 ha, bao gồm 2.434,6 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và 3.212,4 ha phân khu phục hồi sinh thái. Với tỷ lệ che phủ rừng đạt tới 74,6% (tương đương 4.213,9 ha), khu vực này lưu giữ nguồn tài nguyên sinh vật phong phú bậc nhất vùng Tây Bắc. Tuy nhiên, đời sống của hơn 11.200 nhân khẩu thuộc 4 xã vùng đệm gồm Đoàn Kết, Tân Pheo, Đồng Chum và Đồng Ruộng đang đối mặt với nhiều khó khăn. Cơ cấu kinh tế phụ thuộc tới 97,5% vào sản xuất nông nghiệp, trong khi diện tích đất trồng lúa chỉ đạt 277,24 ha, mức lương thực bình quân vỏn vẹn 60,4 kg/người/năm, mới đáp ứng được 25% nhu cầu sinh hoạt tại chỗ.

Trước áp lực thiếu hụt lương thực và chính sách đóng cửa khai thác gỗ tự nhiên của Nhà nước, việc khai thác lâm sản ngoài gỗ trở thành nguồn sinh kế chính mang lại thu nhập trung bình khoảng 15,5 triệu đồng/người/năm. Hoạt động thu hái tự phát, quá mức đang đẩy hệ sinh thái rừng đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của tác giả Đoàn Sỹ Võ, thực hiện từ tháng 9/2016 đến tháng 5/2017 dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Ngọc Hải và Tiến sĩ Vương Duy Hưng tại Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam, được triển khai nhằm giải quyết bài toán này. Đề tài xác lập cơ sở dữ liệu khoa học về 545 loài lâm sản ngoài gỗ, đánh giá hiện trạng khai thác và đề xuất các giải pháp bảo tồn gắn liền với phát triển sinh kế bền vững cho đồng bào địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết bảo tồn có khai thác bền vững của Mendelsohn (1992), khẳng định việc khai thác lâm sản ngoài gỗ ít phá hủy cấu trúc tự nhiên của rừng và duy trì được tính toàn vẹn của hệ sinh thái tốt hơn kinh doanh gỗ tròn. Bên cạnh đó, luận văn ứng dụng khung phân tích giá trị kinh tế của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO, 1994, 1999) cùng các quan điểm của Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc tế (CIFOR) về vai trò an toàn sinh tồn của lâm sản ngoài gỗ đối với cộng đồng thiểu số.

Khung lý thuyết của đề tài xoay quanh 4 khái niệm nền tảng:

• Lâm sản ngoài gỗ: Toàn bộ vật liệu sinh học có nguồn gốc thực vật được khai thác từ rừng phục vụ nhu cầu đời sống, ngoại trừ gỗ tròn thương phẩm.
• Đa dạng sinh thái và taxon: Sự phong phú của các bậc phân loại thực vật bậc cao có mạch trong hệ sinh thái núi đất và núi đá.
• Tri thức bản địa: Kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ của người dân địa phương trong nhận biết, thu hái và chế biến cây thuốc, cây thực phẩm.
• Bảo tồn nguyên vị và chuyển vị: Chiến lược bảo vệ nghiêm ngặt quần thể ngoài tự nhiên song song với việc thuần hóa gây trồng trong vườn hộ gia đình.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ giữa điều tra thực địa sinh học và khảo sát xã hội học nông thôn:

• Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến: Thiết lập 6 tuyến điều tra chính (ký hiệu T1 đến T6) đi qua các dạng sinh cảnh đặc trưng từ độ cao 300 m lên đến đỉnh núi Phu Canh cao 1.349 m. Dọc theo các tuyến, dải điều tra mở rộng 10 m sang mỗi bên; đối với các tuyến dài, cứ 500 m lại thiết lập một tuyến phụ dạng xương cá theo quy chuẩn của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997, 2007). Phương pháp này giúp ghi nhận đầy đủ phân bố không gian và thu thập mẫu tiêu bản đại diện cho toàn bộ địa bàn 4 xã.
• Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA): Thực hiện phỏng vấn sâu thông qua bảng hỏi bán cấu trúc với cán bộ quản lý, thương nhân địa phương cùng các ông lang, bà mế am hiểu y học cổ truyền thuộc 3 dân tộc chính là Tày (chiếm 85,34%), Dao (9,47%) và Mường (4,16%).
• Phương pháp phân tích và định loại mẫu: Các mẫu tiêu bản thực vật tươi được sấy khô, xử lý ngâm tẩm hóa chất diệt khuẩn bằng dung dịch cồn chứa 0,3% đến 0,5% HgCl2 và định danh dựa trên bộ sách Cây cỏ Việt Nam và Danh lục các loài thực vật ở Việt Nam. Mức độ đe dọa được đối chiếu chuẩn xác theo Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2015) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và tổng hợp được 1.024 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 581 chi, 162 họ của 6 ngành tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh. Trong đó, có 545 loài thực vật cung cấp lâm sản ngoài gỗ thuộc 289 chi và 132 họ, chiếm 53,22% tổng số loài thực vật trong khu vực. So với các công trình trước đây, nghiên cứu đã kế thừa 479 loài và bổ sung mới 66 loài có giá trị sử dụng.

Về thành phần phân loại, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) giữ ưu thế vượt trội với 473 loài lâm sản ngoài gỗ (chiếm 86,79%), thuộc 243 chi (84,08%) và 106 họ (80,30%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) đứng thứ hai với 47 loài (8,62%), tiếp theo là ngành Thông (Pinophyta) với 14 loài (2,57%). Có 15 họ giàu loài nhất, tiêu biểu là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), họ Đậu (Fabaceae), họ Cúc (Asteraceae) và họ Cà phê (Rubiaceae), chiếm tới 241 loài (44,22% tổng số loài lâm sản ngoài gỗ).

Xét theo mục đích sử dụng với 782 lượt loài được ghi nhận:

• Nhóm cây làm thuốc chữa bệnh chiếm tỷ trọng áp đảo với 495 loài (chiếm 90,82% số lượt).
• Nhóm cây làm thực phẩm, rau rừng và gia vị có 107 loài (19,63%).
• Nhóm cây làm cảnh và bóng mát gồm 93 loài (17,06%).
• Nhóm cây cho sợi dùng trong đan lát, dệt nhuộm có 45 loài (8,26%).
• Nhóm cây cho tinh dầu, nhựa và dầu béo có 43 loài (7,89%).
• Nhóm cây cho tanin và thuốc nhuộm có 28 loài (5,14%).

Về mặt bảo tồn, nghiên cứu xác định có 34 loài quý hiếm thuộc diện bị đe dọa (chiếm 6,24% tổng số loài lâm sản ngoài gỗ). Trong đó, 22 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (bao gồm 1 loài Rất nguy cấp - CR là Re hương; 7 loài Nguy cấp - EN như Tế hoa, Giảo cổ lam 5 lá, Kim tuyến đá vôi; 14 loài Sẽ nguy cấp - VU như Ba gạc vòng, Đẳng sâm, Lá khôi, Song mật). Danh lục Đỏ IUCN ghi nhận 11 loài (với Sến mật ở cấp VU), và Nghị định 32/2006/NĐ-CP quản lý 12 loài (3 loài nhóm IA nghiêm cấm khai thác gồm Lan kim tuyến, Kim tuyến đá vôi, Lan hài đốm; 9 loài nhóm IIA hạn chế khai thác).

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng vượt trội của hệ thực vật tại Phu Canh xuất phát từ điều kiện địa chất đa dạng với 3 loại đá mẹ (đá vôi, đá mác ma axit và sa thạch) cùng nhóm đất Feralitic mùn màu đỏ vàng chiếm 67,3% diện tích tự nhiên. Độ dốc bình quân trên 30 độ và địa hình chia cắt phức tạp đã hình thành nhiều sinh cảnh vi khí hậu lý tưởng cho các loài cây ưa ẩm, ưa bóng dưới tán rừng. Sinh cảnh rừng tự nhiên tập trung tới 53% các loài lâm sản ngoài gỗ, đồi núi đá chiếm 22%, phần còn lại phân bố ven khe suối và vườn đồi.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ phân bố taxon và cấu trúc tỷ lệ nhóm công dụng, giúp làm rõ sự vượt trội của nhóm cây dược liệu so với các nhóm lâm sản khác. Qua bảng tổng hợp các loài quý hiếm, tình trạng suy kiệt của các loài có giá trị thương mại cao như Re hương, Hoàng đằng, Củ dòm và Bình vôi được minh chứng rõ rệt. So với các khu bảo tồn lân cận, Phu Canh có tỷ lệ loài cho lâm sản ngoài gỗ trên tổng diện tích tự nhiên ở mức rất cao, tuy nhiên kỹ thuật thu hái của người dân hiện nay chủ yếu là nhổ cả cây (116 loài) hoặc đào rễ (102 loài), làm triệt tiêu khả năng tái sinh tự nhiên của nhiều loài thực vật quý.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả và khai thác bền vững nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, 4 nhóm giải pháp chiến lược cần được thực thi đồng bộ:

• Kiện toàn tổ chức và tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh chủ trì phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Đà Bắc và chính quyền 4 xã vùng đệm thành lập 28 tổ tuần tra rừng tự quản tại các thôn bản. Mục tiêu đặt ra là kiểm soát 100% các tuyến đường mòn dẫn vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (2.434,6 ha), giảm thiểu 80% tình trạng thu hái trái phép các loài thuộc nhóm IA và IIA trong giai đoạn 2018-2022.
• Xây dựng mô hình kỹ thuật nhân giống và bảo tồn chuyển vị: Khoa Quản lý Tài nguyên Rừng thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp với Ban quản lý Khu bảo tồn triển khai 03 vườn ươm giống bản địa trong vòng 24 tháng. Tập trung nghiên cứu hoàn thiện quy trình nhân giống vô tính và gieo ươm các loài nguy cấp có giá trị kinh tế cao như Giảo cổ lam 5 lá, Lan kim tuyến, Ba gạc vòng, Đẳng sâm và Lá khôi để cung cấp cây giống cho nhân dân.
• Hỗ trợ nguồn vốn và phát triển sinh kế dưới tán rừng: Ủy ban nhân dân huyện Đà Bắc liên kết với Ngân hàng Chính sách xã hội tạo điều kiện cho hơn 500 hộ dân nghèo tiếp cận các gói vốn vay ưu đãi lãi suất thấp. Quy hoạch mở rộng diện tích trồng cây dược liệu và cây cho sợi (phát huy diện tích 364 ha rừng luồng hiện có tại xã Đồng Chum và Đồng Ruộng), phấn đấu nâng tỷ trọng thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ lên mức 25% đến 30% tổng thu nhập hộ gia đình vào năm 2025.
• Chuẩn hóa chuỗi giá trị và kết nối thị trường tiêu thụ: Ban quản lý Khu bảo tồn đóng vai trò cầu nối thúc đẩy liên kết giữa các hợp tác xã nông lâm nghiệp địa phương với các doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và thủ công mỹ nghệ. Áp dụng tiêu chuẩn thực hành tốt thu hái và trồng trọt cây thuốc (GACP-WHO) giai đoạn 2020-2025 đối với các loài thương phẩm như Chè dây, Thổ phục linh, Cốt toái bổ, nhằm đảm bảo nguồn gốc xuất xứ và ổn định giá bán cho người dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp khối lượng dữ liệu thực chứng và cơ sở học thuật giá trị cho nhiều nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cán bộ quản trị rừng đặc dụng có thể ứng dụng trực tiếp quy trình lập danh lục, bản đồ định vị GPS phân bố 34 loài quý hiếm và phương pháp giám sát định kỳ đối với các loài lâm sản ngoài gỗ chịu áp lực khai thác cao.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa theo tuyến kết hợp PRA, cung cấp nguồn dữ liệu so sánh phong phú về cấu trúc thành phần taxon thực vật bậc cao tại vùng núi phía Bắc Việt Nam.
• Chính quyền địa phương và các cơ quan hoạch định chính sách nông thôn: Ủy ban nhân dân các huyện miền núi có thể khai thác các mô hình sinh kế gắn với bảo vệ rừng để lồng ghép vào Chương trình Mục tiêu Quốc gia giảm nghèo bền vững và Chương trình xây dựng Nông thôn mới.
• Doanh nghiệp sản xuất dược liệu, tinh dầu và mây tre đan: Các đơn vị kinh doanh có thể định hướng chiến lược đầu tư vùng nguyên liệu sạch, tận dụng tiềm năng của 495 loài cây thuốc và 45 loài cây lấy sợi đã được khảo sát kỹ lưỡng về trữ lượng và đặc tính sinh học.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận chính xác bao nhiêu loài lâm sản ngoài gỗ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh? Nghiên cứu đã thống kê được 545 loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ thuộc 289 chi, 132 họ của 6 ngành thực vật bậc cao có mạch. Con số này chiếm 53,22% tổng số 1.024 loài thực vật được xác định trên toàn bộ diện tích 5.647 ha của khu bảo tồn.

Nhóm công dụng nào chiếm số lượng loài lớn nhất trong các loài lâm sản ngoài gỗ được điều tra? Nhóm cây làm thuốc chữa bệnh chiếm tỷ trọng cao nhất với 495 loài (chiếm 90,82% tổng số lượt công dụng), được đồng bào các dân tộc Tày, Dao, Mường thu hái để chữa trị các bệnh tiêu hóa, xương khớp và bồi bổ sức khỏe.

Có bao nhiêu loài lâm sản ngoài gỗ nguy cấp cần ưu tiên bảo tồn tại khu vực nghiên cứu? Có tất cả 34 loài quý hiếm nằm trong danh mục ưu tiên bảo vệ (chiếm 6,24% tổng số loài lâm sản ngoài gỗ), bao gồm 22 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007, 11 loài thuộc Danh lục Đỏ IUCN và 12 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Đâu là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng suy giảm tài nguyên lâm sản ngoài gỗ tại Phu Canh? Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tập quán khai thác hủy diệt (đào rễ, nhổ toàn cây chiếm trên 40%), áp lực thiếu lương thực (lúa chỉ đáp ứng 25% nhu cầu) và sự thiếu hụt các mô hình nhân giống chuyển vị tại 4 xã vùng đệm.

Các dữ liệu thực địa trong luận văn được thu thập thông qua những phương pháp chính nào? Đề tài sử dụng phương pháp kế thừa tài liệu, tham vấn chuyên gia, điều tra thực địa theo 6 tuyến chính kết hợp tuyến phụ dạng xương cá trong phạm vi 10 m mỗi bên, cùng phương pháp phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA).

Kết luận

• Xác lập hệ thống cơ sở dữ liệu hoàn chỉnh với 1.024 loài thực vật có mạch, trong đó khẳng định giá trị vượt trội của 545 loài lâm sản ngoài gỗ (chiếm 53,22% tổng số loài toàn khu).
• Phân loại chi tiết 6 nhóm công dụng thực vật, nổi bật với 495 loài cây dược liệu (90,82%), 107 loài làm thực phẩm (19,63%) và 45 loài cho sợi (8,26%).
• Nhận diện và lập bản đồ phân bố cho 34 loài thực vật nguy cấp, quý hiếm thuộc diện ưu tiên bảo tồn theo các thang bậc đánh giá quốc gia và quốc tế.
• Đánh giá toàn diện mối quan hệ giữa áp lực sinh kế của 4 xã vùng đệm và hiện trạng suy giảm nguồn tài nguyên rừng trên diện tích 5.647 ha.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược về quản lý tuần tra, kỹ thuật nhân giống bản địa, vốn hỗ trợ sinh kế và chuẩn hóa chuỗi giá trị thị trường.

Để bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ quý báu tại Phu Canh, các cơ quan ban ngành cần sớm phê duyệt và giải ngân đề án xây dựng vườn ươm thực nghiệm trong vòng 12 đến 24 tháng tới. Hãy liên kết cùng cộng đồng địa phương và các nhà khoa học để biến tri thức bản địa thành đòn bẩy kinh tế xanh cho vùng cao Hòa Bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, có điều kiện tự nhiên thuận lợi nên tài nguyên rừng rất phong phú, đa dạng. Tuy nhiên, trong những năm gần đây diện tích rừng trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng bị suy giảm một cách nhanh chóng làm mất đi môi trƣờng sống của nhiều loài động vật, thực vật,. mặt khác, có rất nhiều loài cây còn chƣa đƣợc biết tên, chƣa phân tích đƣợc thành phần hoá học, chƣa biết đƣợc công dụng của chúng. Đây là một trong những vấn đề còn chứa đựng nhiều bí ẩn.

Rừng Việt Nam là nơi chứa đựng nguồn tài nguyên sinh vật vô cùng phong phú và đa dạng. Từ xa xƣa tài nguyên rừng đã gắn bó với đời sống của nhân dân ta, đặc biệt đối với đồng bào các dân tộc sống ở vùng núi và trung du. Rừng không chỉ có giá trị to lớn trong việc bảo vệ môi trƣờng sinh thái, phòng hộ, an ninh quốc phòng… mà rừng còn giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp gỗ và LSNG. Trong những năm trƣớc đây, khi tài nguyên gỗ của rừng Việt Nam còn nhiều, ngƣời dân chỉ tập trung khai thác gỗ, còn LSNG đƣợc coi nhƣ là sản phẩm phụ của rừng, do doanh thu từ nguồn lâm sản này thấp hơn so với gỗ.

Nhƣng hiện nay, do số lƣợng và chất lƣợng rừng đang bị suy giảm mạnh, hơn nữa chính sách đóng cửa rừng của Nhà nƣớc đã làm cho nguồn cung cấp gỗ ngày càng khan hiếm, điều này đã tác động mạnh đến thu nhập của ngƣời dân sống gần rừng, phụ thuộc vào rừng. Lúc này, hoạt động khai thác rừng của ngƣời dân lại tập trung vào các loại LSNG. Nhu cầu sản phẩm này không những ngày càng lớn đối với thị trƣờng trong nƣớc mà giá trị xuất khẩu của chúng ngày một tăng. Ngoài ra, LSNG còn có vai trò xã hội lớn, chúng mang lại công ăn việc làm cho hàng triệu ngƣời và góp phần tích cực trong chƣơng trình xóa đói giảm nghèo ở các vùng nông thôn và miền núi.

Do đó, cách nhìn nhận về vai trò của nguồn tài nguyên LSNG ở Việt Nam đã thay đổi. LSNG 2 ngày càng khẳng định vai trò của nó đối với sinh kế của ngƣời dân nông thôn, đặc biệt là ngƣời dân vùng cao, vùng sâu, vùng xa. Giá trị kinh tế - xã hội của các loài thực vật cho LSNG thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau, từ cung cấp lƣơng thực thực phẩm, vật liệu xây dựng, nguyên liệu thủ công mỹ nghệ, dƣợc phẩm đến giải quyết công ăn việc làm, phát triển ngành nghề, bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, tôn tạo nét đẹp văn hóa, xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống nhiều mặt của ngƣời dân, đặc biệt là những dân nghèo (FAO, 1994). Tuy nhiên, thông tin về các loài thực vật cho LSNG có giá trị kinh tế cao còn rất tản mạn và ít ỏi, nên chƣa phát huy đầy đủ các chức năng có lợi của LSNG.

Để LSNG đóng góp quan trọng vào sự phát triển miền núi hơn nữa, cần tập trung nghiên cứu xác định các sản phẩm có khả năng mang lại thu nhập kinh tế cũng nhƣ kĩ thuật gây trồng, chăm sóc, nuôi dƣỡng chúng gắn với quản lý rừng bền vững, đồng thời cần xây dựng và quảng bá những mô hình trình diễn về cung cấp LSNG để ngƣời dân học tập và làm cơ sở chuyển giao công nghệ phát triển LSNG. Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh nằm trên địa bàn 4 xã: Đoàn Kết, Tân Pheo, Đồng Chum và Đồng Ruộng của huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, cách thị trấn Đà Bắc huyện Đà Bắc 30 Km, cách thành phố Hòa Bình 50 km. Với tổng diện tích tự nhiên của Khu BTTN Phu Canh là 5.