Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại hai xã cao sơn và vũ muộn thuộc khu bảo tồn thiên nhiên kim hỷ tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại hai xã cao sơn và vũ muộn thuộc khu bảo tồn thiên nhiên kim hỷ, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Lê Văn Phúc
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đồng Tấn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Tại Xã Cao Sơn Và Vũ Muộn, Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kim Hỷ, Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm và định nghĩa về đa dạng sinh học
• 1.2. Tính cấp thiết của vấn đề bảo vệ đa dạng sinh học
• 1.3. Nghiên cứu về đa dạng thực vật
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.3.1.1. Những nghiên cứu về hệ thực vật
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp tiếp cận
• 2.4.2. Phương pháp điều tra
• 2.4.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.4. Phương pháp phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên hai xã Cao Sơn và Vũ Muộn
• 3.2. Vị trí địa lý
• 3.3. Tài nguyên sinh vật
• 3.4. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.5. Dân số, dân tộc, lao động
• 3.6. Các hoạt động kinh tế trong khu vực
• 3.7. Nhận xét và đánh giá chung
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng hệ thực vật
• 4.1.1. Đa dạng ở mức độ ngành
• 4.1.2. Đa dạng ở mức độ họ
• 4.1.3. Đa dạng mức độ chi
• 4.1.4. Đa dạng về các yếu tố địa lý cấu thành hệ thực vật
• 4.1.4.1. Đa dạng yếu tố địa lý ở mức độ loài
• 4.1.4.2. Đa dạng yếu tố địa lý ở mức độ chi
• 4.1.4.3. Đa dạng yếu tố địa lý ở mức độ họ
• 4.1.5. Đa dạng về dạng sống
• 4.1.6. Đa dạng về giá trị tài nguyên và nguồn gen
• 4.1.7. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 4.1.8. Các loài quí hiếm
• 4.1.9. Đa dạng về thảm thực vật
• 4.1.9.1. Các kiểu thảm thực vật ở độ cao dưới 700m
• 4.1.9.2. Rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới trên núi đá vôi
• 4.1.9.3. Các kiểu thảm thực vật thứ sinh do tác động của con người
• 4.1.9.4. Các kiểu thảm thực vật ở độ cao trên 700m
• 4.1.9.5. Rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới trên núi đá vôi
• 4.1.9.6. Rừng hỗn giao cây lá rộng lá kim trên núi đá vôi
• 4.1.9.7. Thảm cây bụi lùn trên đỉnh núi
• 4.1.10. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển hệ thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đa dạng thực vật tại xã Cao Sơn và Vũ Muộn

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại hai xã Cao Sơn và Vũ Muộn thuộc Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kim Hỷ, Bắc Kạn đã khẳng định sự phong phú về hệ thực vật nơi đây. Khu vực này sở hữu 789 loài thực vật bậc cao, thuộc 541 chi và 169 họ. Trong đó, nhiều loài quý hiếm như Du sam núi đá, Giả thiết sam, và Nghiến được ghi nhận. Hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi chiếm ưu thế, tạo nên môi trường sống đặc biệt cho các loài thực vật. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

1.1. Hệ thực vật đa dạng

Hệ thực vật tại Cao Sơn và Vũ Muộn được phân tích ở nhiều mức độ: ngành, họ, chi và loài. Kết quả cho thấy sự đa dạng cao với 789 loài thực vật bậc cao. Các họ giàu loài như Ngọc lan và Cúc chiếm ưu thế. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự phân bố địa lý của các loài, với nhiều loài đặc hữu và quý hiếm. Điều này khẳng định giá trị bảo tồn thiên nhiên của khu vực.

1.2. Thảm thực vật phong phú

Thảm thực vật tại khu vực được chia thành nhiều kiểu, từ rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới đến thảm cây bụi lùn trên đỉnh núi. Các kiểu thảm thực vật này phản ánh sự đa dạng về hệ sinh thái và điều kiện tự nhiên. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự tác động của con người, dẫn đến sự xuất hiện của các thảm thực vật thứ sinh.

II. Bảo tồn đa dạng sinh học

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kim Hỷ. Khu vực này không chỉ là nơi cư trú của nhiều loài thực vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng hệ sinh thái. Các giải pháp bảo tồn được đề xuất bao gồm quản lý chặt chẽ tài nguyên rừng, hạn chế tác động của con người, và phát triển các chương trình giáo dục cộng đồng.

2.1. Giải pháp bảo tồn

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp cụ thể như thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt, tăng cường giám sát và quản lý tài nguyên rừng. Đồng thời, việc phát triển các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên cũng được nhấn mạnh.

2.2. Phát triển bền vững

Nghiên cứu khuyến nghị kết hợp bảo tồn đa dạng sinh học với phát triển kinh tế - xã hội. Các hoạt động như du lịch sinh thái và khai thác bền vững lâm sản ngoài gỗ có thể góp phần nâng cao đời sống người dân địa phương, đồng thời bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại Cao Sơn và Vũ Muộn có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc quản lý và bảo tồn thiên nhiên tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kim Hỷ. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của đa dạng sinh học và sự cần thiết của việc bảo vệ môi trường.

3.1. Giá trị khoa học

Nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu chi tiết về hệ thực vật và thảm thực vật tại khu vực. Đây là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà khoa học và nhà quản lý trong lĩnh vực thực vật học và sinh thái học.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc xây dựng các chính sách và kế hoạch quản lý tài nguyên thiên nhiên. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần thúc đẩy các hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tại địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đa dạng sinh học (ĐDSH) đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững của con người. Việt Nam, với diện tích đất liền khoảng 330.541 km², sở hữu hệ thực vật phong phú với khoảng 11.373 loài thực vật bậc cao có mạch, 1.500 loài tảo và 826 loài nấm. Tuy nhiên, sự suy giảm nghiêm trọng của các hệ sinh thái rừng đã đặt ra thách thức lớn trong công tác bảo tồn ĐDSH. Khu Bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn, với diện tích 14.772 ha, là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao, đặc biệt là hệ thực vật rừng trên núi đá vôi. Tại đây, đã ghi nhận 789 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 541 chi và 169 họ, trong đó có nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam.

Nghiên cứu tập trung vào hai xã Cao Sơn và Vũ Muộn thuộc huyện Bạch Thông, nằm trong khu bảo tồn, nhằm đánh giá tính đa dạng thực vật ở mức độ ngành, họ, chi và loài, cũng như phân tích các yếu tố địa lý cấu thành hệ thực vật. Mục tiêu cụ thể là cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm, bảo vệ tính đa dạng sinh học và góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho cộng đồng địa phương. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2010-2011, với phạm vi địa lý rõ ràng, tập trung vào các trạng thái rừng và dạng địa hình đặc trưng của khu vực.

Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung dữ liệu khoa học về hệ thực vật trên núi đá vôi mà còn góp phần nâng cao nhận thức và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả, phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội của địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về đa dạng sinh học, bao gồm:

• Đa dạng sinh học ở ba mức độ: di truyền, loài và hệ sinh thái, theo định nghĩa của Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF, 1990) và Công ước về bảo tồn ĐDSH (Rio de Janeiro, 1992).
• Phân loại dạng sống thực vật theo Raunkiaer (1934), phân chia thành 5 nhóm chính dựa trên vị trí chồi trong thời kỳ bất lợi: Phanerophytes (Ph), Chamaetophytes (Ch), Hemicryptophytes (He), Cryptophytes (Cr), và Therophytes (Th).
• Phân tích yếu tố địa lý cấu thành hệ thực vật dựa trên thang phân loại của Nguyễn Nghĩa Thìn (1999), kết hợp với các nghiên cứu về khu phân bố thực vật miền Bắc Việt Nam và Đông Dương.
• Khung phân loại thảm thực vật theo UNESCO (1973), giúp xác định các trạng thái thảm thực vật đặc trưng trong khu vực nghiên cứu.

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng thành phần loài, đa dạng dạng sống, đa dạng thảm thực vật, yếu tố địa lý thực vật và giá trị sử dụng của thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thu thập trực tiếp qua điều tra thực địa tại hai xã Cao Sơn và Vũ Muộn, kết hợp với tài liệu tham khảo từ các cơ quan quản lý, các nghiên cứu trước đó và các cơ sở dữ liệu khoa học.
• Phương pháp điều tra: Thiết lập các tuyến điều tra vuông góc với đường đồng mức, chiều rộng quan sát 3m, khoảng cách giữa các tuyến 50-100m tùy theo loại hình thảm thực vật. Thu thập dữ liệu về thành phần loài, dạng sống, chất lượng cây tái sinh và các yếu tố môi trường liên quan.
• Phương pháp phân tích số liệu: Sử dụng phân tích thống kê mô tả, phân tích phổ dạng sống theo Raunkiaer, phân loại các loài theo yếu tố địa lý, xác định giá trị sử dụng và đánh giá các loài quý hiếm dựa trên Sách Đỏ Việt Nam và các văn bản pháp luật liên quan.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến 2011, bao gồm giai đoạn thu thập số liệu thực địa, xử lý và phân tích dữ liệu tại Khoa Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các loài thực vật bậc cao có mạch ghi nhận được trong phạm vi hai xã, với phương pháp chọn mẫu theo tuyến điều tra nhằm đảm bảo tính đại diện và bao phủ các trạng thái thảm thực vật khác nhau.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng hệ thực vật ở mức độ ngành: Ghi nhận 689 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 417 chi, 128 họ và 5 ngành thực vật. Ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 86,72% số họ, 93,29% số chi và 95,5% số loài. Tỷ lệ giữa lớp Hai lá mầm và Một lá mầm là 4,62, cho thấy sự ưu thế vượt trội của lớp Hai lá mầm trong khu vực.

2. Đa dạng ở mức độ họ và chi: Có 18 họ có từ 10 loài trở lên, chiếm 15,6% số họ với 49,49% tổng số loài. Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) và họ Lan (Orchidaceae) là hai họ giàu loài nhất với lần lượt 35 và 34 loài. 10 họ có từ 10 chi trở lên chiếm 40,29% tổng số chi, trong đó họ Thầu dầu có 25 chi, họ Cỏ (Poaceae) 24 chi. 28 chi thuộc 22 họ có từ 5 loài trở lên, chiếm 42,45% tổng số chi với 25,69% tổng số loài.

3. Đa dạng yếu tố địa lý: Hệ thực vật tại hai xã có 15 yếu tố địa lý cấu thành. Yếu tố Đông Dương chiếm tỷ lệ cao nhất với 30,33% số loài, tiếp theo là Nam Himalaya (23,95%) và Châu Á nhiệt đới (15,67%). Ở mức độ chi, yếu tố Đông Dương chiếm 31,56%, Châu Á nhiệt đới 16,37%, Nam Himalaya 15,98%. Ở mức độ họ, yếu tố Đông Dương chiếm 25%, Nam Himalaya 16,18%, Châu Á nhiệt đới 14,34%.

4. Đa dạng dạng sống: Phổ dạng sống theo Raunkiaer cho thấy nhóm chồi trên mặt đất (Phanerophytes) chiếm ưu thế với 76,2% số loài, tiếp theo là nhóm cây sống một năm (Therophytes) 8,42%, nhóm chồi ẩn (Cryptophytes) 7,69%, nhóm chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes) 4,64% và nhóm chồi sát mặt đất (Chamaetophytes) 3,05%. Điều này phản ánh hệ sinh thái rừng tại khu vực còn tương đối nguyên sinh và phong phú.

Thảo luận kết quả

Sự ưu thế của ngành Ngọc Lan và lớp Hai lá mầm phù hợp với đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa và địa hình núi đá vôi của khu vực nghiên cứu. Tỷ lệ đa dạng họ và chi cao cho thấy sự phong phú về thành phần loài, đồng thời phản ánh sự đa dạng về môi trường sống và điều kiện sinh thái.

Phân bố yếu tố địa lý chủ yếu thuộc Đông Dương và Nam Himalaya cho thấy hệ thực vật tại đây chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các khu hệ thực vật nhiệt đới châu Á, phù hợp với các nghiên cứu trước đó về hệ thực vật miền Bắc Việt Nam. Sự hiện diện của các yếu tố địa lý khác như Châu Á nhiệt đới và đặc hữu Bắc Bộ cũng góp phần làm tăng tính đa dạng và đặc thù của hệ thực vật.

Phổ dạng sống với tỷ lệ cao của nhóm chồi trên mặt đất chứng tỏ hệ thực vật còn giữ được tính nguyên sinh, ít bị tác động bởi các hoạt động khai thác và phá hoại. Tuy nhiên, sự hiện diện của nhóm cây sống một năm và các dạng sống khác cũng phản ánh sự tác động của con người và quá trình diễn thế sinh thái trong khu vực.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ phân bố số lượng loài theo ngành, họ, chi và dạng sống, cũng như bảng phân tích tỷ lệ các yếu tố địa lý, giúp minh họa rõ nét sự đa dạng và cấu trúc của hệ thực vật tại hai xã nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo tồn các loài thực vật quý hiếm: Xây dựng và triển khai các chương trình bảo vệ nghiêm ngặt các loài thực vật có trong Sách Đỏ Việt Nam, đặc biệt là Du sam núi đá và Thiết sam giả. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là Ban quản lý Khu Bảo tồn và các cơ quan chức năng tỉnh Bắc Kạn.

2. Phát triển các mô hình phục hồi rừng trên núi đá vôi: Áp dụng kỹ thuật trồng và tái sinh tự nhiên phù hợp với đặc điểm địa hình và khí hậu, nhằm phục hồi các khu vực rừng suy thoái. Thời gian triển khai 5 năm, do các viện nghiên cứu lâm nghiệp phối hợp với địa phương thực hiện.

3. Nâng cao nhận thức và đào tạo cộng đồng địa phương: Tổ chức các khóa tập huấn, tuyên truyền về bảo vệ đa dạng sinh học, sử dụng bền vững tài nguyên rừng, giảm thiểu các hoạt động phá hoại như đốt nương làm rẫy, săn bắn trái phép. Thời gian liên tục, chủ thể là chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ.

4. Xây dựng hệ thống giám sát và quản lý tài nguyên rừng hiệu quả: Sử dụng công nghệ GIS, viễn thám để theo dõi biến động thảm thực vật, kết hợp với kiểm tra thực địa định kỳ nhằm phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Thời gian áp dụng ngay và duy trì lâu dài, do Ban quản lý Khu Bảo tồn phối hợp với lực lượng kiểm lâm.

5. Khuyến khích phát triển kinh tế sinh thái bền vững: Hỗ trợ người dân phát triển các mô hình kinh tế dựa trên tài nguyên rừng bền vững như trồng cây dược liệu, du lịch sinh thái, nhằm giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên. Thời gian thực hiện 3-5 năm, chủ thể là các tổ chức phát triển kinh tế và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng luận văn làm cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách bảo vệ đa dạng sinh học, quy hoạch phát triển bền vững khu bảo tồn và vùng lân cận.

2. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Tham khảo dữ liệu chi tiết về thành phần loài, dạng sống và yếu tố địa lý thực vật, phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu về đa dạng sinh học và phục hồi sinh thái.

3. Cơ quan quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ và các khu bảo tồn tương tự: Áp dụng các giải pháp bảo tồn, quản lý tài nguyên rừng và phát triển cộng đồng dựa trên kết quả nghiên cứu thực tiễn.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương: Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường, phát triển các hoạt động sinh kế bền vững dựa trên tài nguyên thiên nhiên, góp phần giảm thiểu tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu đa dạng thực vật tại hai xã Cao Sơn và Vũ Muộn lại quan trọng?
   Hai xã này nằm trong Khu Bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, nơi có hệ thực vật phong phú và nhiều loài quý hiếm. Nghiên cứu giúp hiểu rõ cấu trúc đa dạng sinh học, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả, góp phần phát triển bền vững khu vực.

2. Phương pháp điều tra thực địa được thực hiện như thế nào?
   Nghiên cứu sử dụng tuyến điều tra vuông góc với đường đồng mức, chiều rộng quan sát 3m, khoảng cách giữa các tuyến 50-100m. Dữ liệu thu thập bao gồm thành phần loài, dạng sống, chất lượng cây tái sinh và các yếu tố môi trường liên quan.

3. Yếu tố địa lý nào chiếm ưu thế trong hệ thực vật khu vực nghiên cứu?
   Yếu tố địa lý Đông Dương chiếm tỷ lệ cao nhất với 30,33% số loài, tiếp theo là Nam Himalaya (23,95%) và Châu Á nhiệt đới (15,67%), phản ánh sự ảnh hưởng mạnh mẽ của các khu hệ thực vật nhiệt đới châu Á.

4. Dạng sống nào phổ biến nhất trong hệ thực vật tại hai xã?
   Nhóm chồi trên mặt đất (Phanerophytes) chiếm ưu thế với 76,2% số loài, cho thấy hệ sinh thái rừng còn tương đối nguyên sinh và phong phú, ít bị tác động bởi con người.

5. Các giải pháp bảo tồn được đề xuất có thể áp dụng trong bao lâu?
   Các giải pháp như bảo tồn loài quý hiếm, phục hồi rừng, nâng cao nhận thức cộng đồng được đề xuất thực hiện trong khoảng 3-5 năm, với sự phối hợp của các cơ quan quản lý, cộng đồng và tổ chức nghiên cứu.

Kết luận

• Hệ thực vật tại hai xã Cao Sơn và Vũ Muộn thuộc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ rất đa dạng với 689 loài thực vật bậc cao có mạch, phân bố trong 417 chi và 128 họ, chủ yếu thuộc ngành Ngọc Lan.
• Yếu tố địa lý Đông Dương và Nam Himalaya chiếm ưu thế, phản ánh đặc điểm sinh thái và nguồn gốc thực vật của khu vực.
• Phổ dạng sống đa dạng với nhóm chồi trên mặt đất chiếm ưu thế, cho thấy hệ sinh thái còn giữ được tính nguyên sinh và phong phú.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn, phục hồi và phát triển bền vững tài nguyên thực vật tại khu vực.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp bảo tồn, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng hệ thống giám sát hiệu quả nhằm bảo vệ đa dạng sinh học lâu dài.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát triển đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ – tương lai của thiên nhiên và con người phụ thuộc vào chúng ta!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho việc nghiên cứu hệ thực vật cụ thể (dẫn theo Từ Minh Tiệp, 2000)[46].I [73] cho rằng chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao trùm được sự phong phú của nơi sống, nhưng không có sự phân hóa về mặt địa lý, ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể, ông đã đưa ra nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500-2000 loài. Cho đến nay, trên thế giới chưa có con số thống kê chính xác tổng số loài thực vật. Một số nhà thực vật học dự đoán số loài thực vật bậc cao hiện có trên thế giới vào khoảng 500. Phêđôrốp (1965) dự đoán thế giới có khoảng: 300.000 loài thực vật hạt kín; 5.000 loài thực vật hạt trần; 6.000 loài quyết thực vật; 14.000 loài nấm và các loài thực vật bậc thấp khác.

Đối với từng châu lục, G. - Châu Mỹ có khoảng 97.000 loài trong đó: Hoa Kỳ + Canada: 25.000 loài; Mehico + Trung Mỹ: 17.000 loài; Nam Mỹ: 56.000 loài; Đất lửa + Nam cực: 1. - Châu Âu có khoảng 15.000 loài trong đó: Trung và Bắc Âu: 5.000 loài; Nam Âu, vùng Ban căng và Capcasơ: 10. - Châu Phi có khoảng 40.500 loài trong đó: các vùng nhiệt đới ẩm: 15.000 loài; Nam Phi: 6.500 loài; Bắc Phi, Angieri, Ma Rốc và các vùng phụ cận khác: 4.000 loài; Tuynidi và Ai cập: 2.000 loài; Xomali và Eritrea: 1.000 loài trong đó: Đông Nam Á: 80.000 loài; các khu vực nhiệt đới Ấn Độ: 26.000 loài; Viễn đông thuộc Liên bang Nga, Triều Tiên, Đông bắc Trung Quốc: 6.000 loài; Xibêria thuộc Liên bang Nga, Mông Cổ và Trung Á: 5.000 loài trong đó: Đông Bắc Úc: 6.000 loài; Tây Nam Úc: 5.500 loài; Lục địa Úc: 5.000 loài; Taxman và Tây tây lan: 4.

Lecointre và Guyader (2001) [20] đưa con số thống kê số loài thực vật bậc cao đã được mô tả trên toàn thế giới gồm có Nấm (Fungi) có 100.800 loài, nghành Rêu (Bryophyta) 15.000 loài, ngành Thông đất (Lycopodiphyta) 1275 loài, ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) 9.500 loài, ngành Thông (Pinophyta) 601 loài và ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) 233.1: Số loài thực vật được mô tả trên toàn thế giới % số loài đã được Bậc phân loại Tên thường gọi Số loài mô tả mô tả Fungi Nấm 100.800 5,80 Bryophyta Ngành Rêu 15.000 0,90 Lycopodiophyta Ngành Thông đất 1.275 0,07 Polypodiophyta Ngành Dương xỉ 9.500 0,50 Pinophyta Ngành Thông 601 0,03 Magnoliophyta Ngành Ngọc lan 233. Nghiên cứu về yếu tố địa lý cấu thành hệ thực vật Các yếu tố cấu thành nên một hệ thực vật nào đó không chỉ khác nhau về thành phần phân loại mà còn khác nhau về sự phân bố địa lý, nguồn gốc địa lý và cả thời kỳ địa chất [47]. Phân tích các yếu tố địa lý thực vật là một trong những yếu tố quan trọng khi nghiên cứu một hệ thực vật hay bất kỳ một khu hệ sinh vật nào để hiểu bản chất cấu thành của nó làm cơ sở cho việc định hướng bảo tồn và dẫn giống vật nuôi, cây trồng,… Phân tích các loài thành các nhóm căn cứ vào sự giống nhau ít n 9 hay nhiều về khu phân bố của chúng. Tập hợp các loài của một hệ thực vật có khu phân bố ít nhiều giống nhau tập hợp lại thành một yếu tố địa lý.

Tập hợp tất cả các yếu tố địa lý của hệ thực vật (tính %) là phổ các yếu tố địa lý của hệ thực vật đó. Mặc dù vậy, việc nghiên cứu các yếu tố cấu thành của hệ thực vật cũng rất phức tạp và phải phụ thuộc vào khả năng, ý định của từng tác giả cũng như nguồn tài liệu cho phép. Việc chia nhóm phân bố phải đảm bảo nguyên tắc mỗi yếu tố địa lý của hệ thực vật bao gồm tất cả các loài của hệ thực vật đó có khu phân bố ít nhiều giống nhau. Các yếu tố địa lý này được chia thành 2 nhóm: nhóm các yếu tố đặc hữu và nhóm các yếu tố di cư.

Các loài thuộc nhóm các yếu tố đặc hữu thể hiện ở sự khác biệt giữa các hệ thực vật với nhau, còn các loài thuộc nhóm các yếu tố di cư chỉ ra sự liên hệ giữa các hệ thực vật đó. Những nghiên cứu về đa dạng thành phần loài Trên thế giới những nghiên cứu về thành phần loài đã được tiến hành từ khá lâu. Ở Liên Xô (cũ) có các nghiên cứu của Vưsotxki (1915), Alokhin (1904), Craxit (1927), Sennhicốp (1933), Creepva (1978),… Theo các tác giả thì mỗi vùng sinh thái khác nhau sẽ hình thành những kiểu thảm thực vật khác nhau. Sự khác biệt này được thể hiện bởi thành phần loài, nhóm dạng sống, cấu trúc và động thái của thảm thực vật.

Vì vậy, nghiên cứu thành phần, dạng sống của hệ thực vật là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại thảm thực vật [42]. Ramakrishman (1981 – 1992) nghiên cứu thảm thực vật sau nương rẫy ở vùng Tây bắc Ấn Độ đã nhận định rằng chỉ số đa dạng loài rất thấp, chỉ số loài ưu thế đạt cao nhất ở pha đầu của quá trình diễn thế và giảm dần theo thời gian bỏ hoá. Longchun và cộng sự (1993), nghiên cứu về đa dạng thực vật ở hệ sinh thái nương rẫy tại Xishuang Bana tỉnh Vân Nam Trung Quốc đã nhận xét: khi nương rẫy bỏ hoá được 3 năm thì có 17 họ, 21 chi, 21 loài; bỏ hoá 19 năm thì có 60 họ, 134 chi và 167 loài [53]. Những nghiên cứu tính đa dạng về dạng sống Dạng sống là một đặc tính biểu hiện sự thích nghi của thực vật với điều kiện môi trường.

Vì vậy, việc nghiên cứu dạng sống sẽ cho thấy mối quan hệ chặt chẽ của các dạng sống với điều kiện tự nhiên của từng vùng và biểu hiện sự tác động của điều kiện sinh thái đối với loài thực vật. Bảng phân loại dạng sống cây thuộc thảo đã được lập ra lần đầu tiên bởi Canon (1911). Với cây thảo, đặc điểm phần dưới đất đóng vai trò rất quan trọng trong phân chia dạng sống, nó biểu thị mức độ khắc nghiệt khác nhau của môi trường sống, là phần sống lâu năm của cây. Vì thế việc sử dụng phần dưới đất để làm tiêu chuẩn phân chia dạng sống sẽ giúp cho ta đánh giá đúng hơn kiểu thảm, những đặc điểm đặc trưng của môi trường [16].

Patsoxki (1915) chia thảm thực vật thành 6 nhóm: thực vật thường xanh; thực vật rụng lá vào thời kỳ bất lợi trong năm; thực vật tàn lụi phần trên mặt đất trong thời kỳ bất lợi; thực vật tàn lụi vào thời kỳ bất lợi; thực vật có thời kỳ sinh trưởng và phát triển ngắn; thực vật có thời kỳ sinh trưởng và phát triển lâu năm. Raunkiaer (1934) [72] chọn vị trí của chồi nằm ở đâu trên mặt đất trong suốt thời gian bất lợi trong năm để phân chia dạng sống thực vật. Theo đó có 5 nhóm dạng sống cơ bản như sau: (1) Phanerophytes (Ph): nhóm cây có chồi trên mặt đất a) Cây gỗ lớn cao trên 30m (Mg) b) Cây lớn có chồi trên đất cao 8 – 30m (Me) c) Cây nhỏ có chồi trên đất 2 - 8m (Mi) d) Cây nhỏ có chồi trên đất lùn dưới 2m (Na) e) Cây có chồi trên đất leo quốn (Lp) f) Cây có chồi trên đất sống nhờ và sống bám (Ep) g) Cây có chồi trên đất thân thảo (Hp) h) Cây mọng nước (Succ) n 11 (2) Chamaetophytes (Ch): nhóm cây có chồi sát mặt đất (3) Hemicryptophytes (He): nhóm cây có chồi nửa ẩn (4) Cryptophytes (Cr): nhóm cây có chồi ẩn (5) Therophytes (Th): nhóm cây sống 1 năm Tác giả đã tính toán cho hơn 1.000 loài cây ở các vùng khác nhau trên trái đất và tìm được tỷ lệ % trung bình cho từng loài, gộp lại thành phổ dạng sống tiêu chuẩn (ký hiệu SN) Ph Ch Hm Cr Th 46 9 26 6 13 Hay SN = 46 Ph + 9 Ch + 26 Hm + 6 Cr + 13 Th Xêrêbriacốp (1964) [59] đưa ra bảng phân loại dạng sống khác có tính chất sinh thái học hơn so với bảng phân loại của Raunkiaer. Trong bảng phân loại này, ngoài những dấu hiệu hình thái sinh thái ông đã sử dụng cả những dấu hiệu về vận hậu như ra quả nhiều lần hay một lần trong cả đời của cá thể và phân chia thành các bậc: ngành, kiểu, lớp và lớp phụ; các đơn vị nhỏ hơn là nhóm, nhóm phụ, tổ và các dạng đặc thù.

Bảng phân loại này không gồm cây thuỷ sinh. Như vậy, khi nghiên cứu hệ thực vật ở một khu vực cụ thể, các tác giả đều phân chia và sắp xếp các loài thực vật thành các nhóm dạng sống tùy theo tiêu chí của từng tác giả. Trong số đó thì hệ thống phân của Raunkiaer vừa đảm bảo tính khoa học vừa dễ áp dụng vì nó dựa trên những đặc điểm cơ bản của thực vật, nghĩa là dựa trên đặc điểm cấu tạo, phương thức sống của thực vật, đó là kết quả tác động tổng hợp của các yếu tố môi trường tạo nên. Những nghiên cứu về tính đa dạng thảm thực vật Thảm thực vật là khái niệm rất quen thuộc, có nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đưa ra các định nghĩa khác nhau.

Thái Văn Trừng (1978) [57] cho rằng thảm thực vật là các quần hệ thực vật phủ trên mặt đất như một tấm thảm xanh. Trần Đình Lý (1998) [39] cho rằng thảm thực vật là toàn bộ lớp phủ thực vật ở một vùng cụ thể hay toàn bộ lớp phủ thảm thực vật trên toàn bộ bề mặt trái đất. Thảm thực vật là một khái niệm chung chưa chỉ rõ đối tượng cụ thể nào. Nó n 12 chỉ có ý nghĩa và giá trị cụ thể khi có định nghĩa kèm theo như: thảm thực vật cây bụi, thảm thực vật rừng ngập mặn… H.

Champion (1936) [67] khi nghiên cứu các kiểu rừng Ấn Độ - Miến Điện đã phân chia 4 kiểu thảm thực vật lớn theo nhiệt độ đó là: nhiệt đới, á nhiệt đới, ôn đới và núi cao. [72] nghiên cứu về thảm thực vật Đông Dương đã chia thảm thực vật Đông Dương thành 3 vùng: Bắc Đông Dương, Nam Đông Dương và vùng trung gian. Đồng thời ông đã liệt kê 8 kiểu quần lạc trong các vùng đó. * Những nghiên cứu thảm thực vật trên núi đá vôi Để góp phần xây dựng những nguyên lý và đề cập đến nhiều biện pháp kỹ thuật về kinh doanh rừng mưa nhiệt đới đã có nhiều tác giả nước ngoài như: Richard P.

Baur (1970), Lampard (1989) chỉ ra rằng rừng nhiệt đới rất đa dạng phong phú về thành phần loài. Sự đa dạng trong thành phần loài của thảm thực vật rừng phụ thuộc vào quá trình tái sinh tự nhiên.