Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu

Nghiên cứu tính đa dạng các loài cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, Văn Yên, Yên Bái, góp phần bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu quý.

• Tác giả: Ngô Thị Quỳnh Anh
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng các loài cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu - Văn Yên - Yên Bái
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Địa điểm: Yên Bái

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu ngoài nước
• 1.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.3. Các nghiên cứu tại khu vực điều tra
• 2. Chương II: MỤC TIÊU, NỘI DUNG, GIỚI HẠN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Giới hạn nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa số liệu có chọn lọc
• 2.4.2. Phương pháp chuyên gia
• 2.4.3. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.4.4. Phương pháp phỏng vấn
• 2.4.5. Phương pháp nội nghiệp
• 3. Chương III: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ, XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Kinh tế, xã hội
• 3.2.1. Về phát triển kinh tế
• 3.2.2. Về phát triển văn hóa - xã hội
• 4. Chương IV: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đánh giá tính đa dạng các loài cây thuốc ở khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu
• 4.2. Công dụng của một số loài cây thuốc được người dân sử dụng
• 4.3. Đề xuất được một số giải pháp nhằm bảo tồn và khai thác bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Cây Thuốc Nà Hẩu 2024

Nghiên cứu đa dạng sinh học cây thuốc Nà Hẩu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc quý giá. Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, với đặc điểm sinh thái đa dạng, là nơi cư trú của nhiều loài cây thuốc có giá trị. Việc đánh giá hiện trạng đa dạng cây thuốc giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn và khai thác bền vững. Nghiên cứu này kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đó, kết hợp với phương pháp điều tra thực địa và phỏng vấn người dân địa phương để có được cái nhìn toàn diện về thực vật chí cây thuốc Nà Hẩu. Cần chú trọng việc ghi chép lại kinh nghiệm sử dụng cây thuốc từ cộng đồng để tránh thất thoát tri thức bản địa. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra tiềm năng lớn của khu vực về nguồn dược liệu tự nhiên, tuy nhiên cần có những đánh giá chi tiết hơn về phân bố, công dụng và nguy cơ tuyệt chủng của các loài cây thuốc.

1.1. Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu Giới thiệu chung

Khu BTTN Nà Hẩu được thành lập theo Quyết định số 512/QĐ-UB ngày 09 tháng 10 năm 2006 của Ủy ban Nhân dân tỉnh Yên Bái. Khu bảo tồn này có quy mô ban đầu là 15.043 ha, và đƣợc mở rộng thành 16.399,9 ha. Khu BTTN Nà Hẩu đƣợc đƣa vào danh sách các Khu rừng đặc dụng của quốc gia năm 2008. Mặc dù đã quy hoạch lại rừng, song một số trong 15 thôn bản vẫn nằm trong các khu rừng đƣợc coi là Phân khu phục hồi Sinh thái và Phân khu Bảo vệ Nghiêm ngặt. Để góp phần vào việc bảo vệ, phát triển hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên tôi thực hiện đề tài: “ Nghiên cứu tính đa dạng các loài cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu - Văn Yên - Yên Bái.”

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu dược liệu Nà Hẩu

Việt Nam có nguồn tài nguyên thực vật đa dạng, phong phú và đặc biệt là tài nguyên cây thuốc khá dồi dào. Con người đã biết tận dụng những nguồn nguyên liệu từ tự nhiên để chữa bệnh từ xa xưa. Nhiều cây thuốc còn có giá trị kinh tế rất cao, là những cây trồng “xóa đói, giảm nghèo” tại nhiều địa phương. Tuy nhiên việc khai thác quá mức và thiếu quan tâm đến bảo tồn là nguyên nhân chính khiến tài nguyên cây thuốc ngày càng cạn kiệt, nhiều loài đứng trƣớc nguy cơ tuyệt chủng.

II. Thách Thức Bảo Tồn Cây Thuốc Quý Hiếm Tại Nà Hẩu

Việc bảo tồn cây thuốc quý hiếm Nà Hẩu đang đối mặt với nhiều thách thức. Khai thác quá mức, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và biến đổi khí hậu là những yếu tố đe dọa đến sự tồn tại của các loài cây thuốc. Thiếu kiến thức về công dụng cây thuốc và kỹ thuật nhân giống, trồng trọt cũng là một rào cản lớn. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương và cộng đồng trong việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc Nà Hẩu. Việc xây dựng các vườn bảo tồn và có những chính sách hỗ trợ người dân địa phương tham gia vào công tác bảo tồn là cần thiết.

2.1. Phân bố cây thuốc Nà Hẩu Tình trạng khai thác quá mức

Việc khai thác quá mức tài nguyên cây thuốc Nà Hẩu, đặc biệt là các loài quý hiếm, là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học. Do nhu cầu thị trường tăng cao, nhiều người dân địa phương đã khai thác cây thuốc một cách ồ ạt, không có kế hoạch, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tái sinh và phục hồi của các loài cây này. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn đối với hoạt động khai thác cây thuốc, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc bảo tồn.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến đặc điểm sinh thái cây thuốc

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến đặc điểm sinh thái của các loài cây thuốc Nà Hẩu. Sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm có thể làm thay đổi phạm vi phân bố của các loài, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển của chúng. Ngoài ra, biến đổi khí hậu còn làm tăng nguy cơ xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, gây thiệt hại cho các quần thể cây thuốc. Cần có các nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng cây thuốc để có các giải pháp ứng phó phù hợp.

2.3. Thiếu kiến thức về cây thuốc dân gian Nà Hẩu

Tri thức về cây thuốc dân gian Nà Hẩu đang dần bị mai một do thế hệ trẻ ít quan tâm đến việc học hỏi kinh nghiệm từ người lớn tuổi. Điều này dẫn đến nguy cơ mất đi những bài thuốc quý, những phương pháp chữa bệnh độc đáo của cộng đồng. Cần có các chương trình giáo dục, tuyên truyền để nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của tri thức bản địa, đồng thời khuyến khích việc truyền lại kinh nghiệm sử dụng cây thuốc cho thế hệ sau.

III. Phương Pháp Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Cây Thuốc Nà Hẩu

Đánh giá đa dạng sinh học cây thuốc cần sử dụng các phương pháp khoa học và kỹ thuật phù hợp. Phương pháp điều tra tuyến, ô tiêu chuẩn và phỏng vấn người dân địa phương là những phương pháp thường được sử dụng. Việc thu thập mẫu vật và định danh chính xác các loài thực vật chí cây thuốc Nà Hẩu là rất quan trọng. Phân tích dữ liệu về thành phần loài, cấu trúc quần thể và phân bố cây thuốc giúp đánh giá được hiện trạng đa dạng sinh học và đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Nên sử dụng các công cụ GIS để quản lý và phân tích dữ liệu không gian.

3.1. Điều tra thực địa và thu thập mẫu vật cây thuốc Nà Hẩu

Việc điều tra thực địa là bước quan trọng để xác định thành phần loài và phân bố của cây thuốc Nà Hẩu. Các nhà nghiên cứu cần đi thực tế vào các khu vực khác nhau của khu bảo tồn để thu thập thông tin về các loài cây thuốc, đồng thời lấy mẫu vật để định danh chính xác. Quá trình điều tra cần được thực hiện một cách cẩn thận, tỉ mỉ, ghi chép đầy đủ các thông tin về địa điểm, độ cao, môi trường sống của từng loài cây.

3.2. Phỏng vấn người dân địa phương về công dụng cây thuốc

Phỏng vấn người dân địa phương là một phương pháp hữu hiệu để thu thập thông tin về công dụng và cách sử dụng cây thuốc Nà Hẩu. Người dân, đặc biệt là những người lớn tuổi, thường có nhiều kinh nghiệm quý báu về việc sử dụng cây thuốc để chữa bệnh. Cần xây dựng mối quan hệ tin cậy với người dân, lắng nghe ý kiến của họ và ghi chép đầy đủ các thông tin thu thập được.

3.3. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng cây thuốc Nà Hẩu

Sau khi thu thập được dữ liệu từ điều tra thực địa và phỏng vấn, cần tiến hành phân tích để đánh giá đa dạng cây thuốc Nà Hẩu. Các chỉ số đa dạng sinh học như độ phong phú loài, độ đồng đều loài và độ đa dạng Shannon-Wiener có thể được sử dụng để đánh giá mức độ đa dạng của cây thuốc trong khu vực. Ngoài ra, cần phân tích dữ liệu về phân bố, cấu trúc quần thể của các loài cây thuốc để có cái nhìn toàn diện về hiện trạng đa dạng sinh học.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thực Vật Chí Cây Thuốc Khu Bảo Tồn Nà Hẩu

Nghiên cứu đã xác định được danh sách các loài cây thuốc có mặt tại Khu Bảo tồn Nà Hẩu. Các loài cây thuốc được phân loại theo họ, chi và loài, đồng thời mô tả chi tiết về đặc điểm hình thái, phân bố và công dụng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và khai thác bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc Nà Hẩu. Cần công bố rộng rãi danh sách này để phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy và bảo tồn.

4.1. Thống kê các loài cây thuốc dân gian phổ biến

Thống kê các loài cây thuốc dân gian phổ biến trong khu vực, bao gồm tên khoa học, tên địa phương và các bộ phận sử dụng. Phân tích công dụng chính của từng loài, ví dụ: chữa bệnh gì, cách sử dụng như thế nào. Đánh giá mức độ sử dụng và tầm quan trọng của từng loài đối với cộng đồng địa phương.

4.2. Xác định các loài cây thuốc quý hiếm cần bảo tồn

Xác định các loài cây thuốc quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng hoặc đang bị đe dọa. Đánh giá mức độ hiếm của từng loài dựa trên các tiêu chí như phạm vi phân bố hẹp, số lượng cá thể ít, môi trường sống bị thu hẹp. Đề xuất các biện pháp bảo tồn khẩn cấp cho các loài này.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Tài Nguyên Cây Thuốc Nà Hẩu

Để bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc Nà Hẩu bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp bao gồm: xây dựng các vườn bảo tồn, tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, nâng cao nhận thức của cộng đồng, phát triển du lịch sinh thái gắn với cây thuốc và hỗ trợ người dân địa phương phát triển kinh tế từ cây thuốc. Cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan để đảm bảo thành công của các giải pháp này.

5.1. Xây dựng vườn bảo tồn cây thuốc tại Nà Hẩu

Xây dựng các vườn bảo tồn cây thuốc là một giải pháp quan trọng để bảo vệ các loài cây thuốc quý hiếm và duy trì nguồn gen. Các vườn bảo tồn có thể được xây dựng tại các khu vực có đa dạng sinh học cao hoặc tại các khu vực gần cộng đồng dân cư để phục vụ công tác giáo dục và tuyên truyền. Vườn bảo tồn cần được quản lý và chăm sóc một cách khoa học để đảm bảo sự sinh trưởng và phát triển của các loài cây.

5.2. Phát triển du lịch sinh thái gắn với giá trị sử dụng cây thuốc

Phát triển du lịch sinh thái gắn với giá trị sử dụng cây thuốc là một giải pháp tiềm năng để tạo thu nhập cho người dân địa phương và nâng cao nhận thức của du khách về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các hoạt động du lịch có thể bao gồm tham quan các vườn cây thuốc, học hỏi về công dụng của các loài cây và tham gia vào các hoạt động thu hái và chế biến cây thuốc truyền thống.

VI. Tiềm Năng và Tương Lai Nghiên Cứu Cây Thuốc Nà Hẩu 2030

Nghiên cứu về cây thuốc Nà Hẩu có tiềm năng phát triển rất lớn trong tương lai. Việc khám phá các hoạt chất mới từ cây thuốc có thể đóng góp vào việc phát triển các loại thuốc mới, các sản phẩm chăm sóc sức khỏe và các sản phẩm nông nghiệp. Cần tăng cường hợp tác giữa các nhà khoa học, các doanh nghiệp và cộng đồng để khai thác tối đa tiềm năng của tài nguyên cây thuốc Nà Hẩu. Ứng dụng công nghệ sinh học và công nghệ thông tin có thể giúp đẩy nhanh quá trình nghiên cứu và phát triển cây thuốc.

6.1. Nghiên cứu dược lý và hóa học các loài cây thuốc tiềm năng

Tập trung nghiên cứu dược lý và thành phần hóa học của các loài cây thuốc có tiềm năng lớn trong việc chữa bệnh. Phân lập và xác định các hoạt chất có hoạt tính sinh học, đánh giá tác dụng dược lý của chúng trên các mô hình thực nghiệm. Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác dụng của các hoạt chất này.

6.2. Ứng dụng công nghệ sinh học trong bảo tồn và phát triển cây thuốc

Sử dụng các kỹ thuật công nghệ sinh học như nhân giống in vitro, bảo tồn gen ex situ để bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc quý hiếm. Nghiên cứu ứng dụng công nghệ di truyền để tạo ra các giống cây thuốc có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng chống chịu bệnh tật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu ngoài nước Trên thế giới từ thời xƣa đến nay con ngƣời vẫn luôn coi trọng cây cỏ nhƣ là một nguồn thuốc chính để chữa bệnh và bảo vệ sức khoẻ. Ở Ai Cập, các văn bản về dƣợc thảo đƣợc viết bằng giấy cói vào năm 1950 TCN, tài liệu xƣa nhất còn tồn tại. Những văn bản này liệt kê hàng chục loại cây thuốc, công dụng của chúng.

S dụng cây thuốc đƣợc các quốc gia trên thế giới tiến hành ở các mức độ khác nhau tùy thuộc vào sự phát triển của dân tộc đó. Trung Quốc là một trong những quốc gia có nền y học cổ truyền rất phát triển. Trong cuốn sách “Thần Nông bản thảo”, 365 vị thuốc có giá trị đã đƣợc Vua Thần Nông (3320 – 3080 trƣớc Công nguyên) thống kê lại. Trong đó, nhiều bài thuốc vẫn đƣợc s dụng cho tới ngày nay nhƣ cây Gai mèo (Cannabis sp.) để chống nôn, cây Đại phong t (Hydnocarpus kurzii) làm thuốc chữa bệnh phong.

Vào thời Tam Quốc, danh y Hoa Đà, s dụng Đàn hƣơng, T đinh hƣơng để chế hƣơng nang (túi thơm) phòng chống và chữa trị các bệnh lao phổi và lỵ. Ông còn dùng hoa Cúc, Kim ngân phơi khô cho vào chiếc gối (hƣơng chẩm) để điều trị chứng đau đầu, mất ngủ, cao huyết áp. Ở Ấn Độ, nền y học cổ truyền đƣợc hình thành cách đây hơn 3000 năm. Chủ trƣơng của ngƣời Ấn Độ ngừa bệnh là chính, nếu phải điều trị bệnh thì các liệu pháp tự nhiên chủ yếu thông qua thực phẩm và thảo mộc sẽ giúp loại bỏ gốc rễ căn bệnh.

Bộ s thi Vedas đƣợc viết vào năm 1.500 TCN và cuốn Charaka samhita đƣợc các thầy thuốc Charaka bổ sung tiếp vào bộ s thi Vedas, trình bày cụ thể 350 loài thảo dƣợc. Hiện nay, chính phủ khuyến khích s dụng công nghệ cao trong trồng cây thuốc. Hầu hết các viện nghiên cứu dƣợc của Ấn Độ đã tham gia vào nghiên cứu chuyển hóa các loại thuốc và hợp chất có hoạt tính từ thực vật. Ngày nay theo thống kê của WWF, trên thế giới có khoảng 250.000 loài thực vật bậc cao thì có đến 35.000 loài đƣợc s dụng 3 vào mục đích làm thuốc chữa bệnh.

Trong đó Trung quốc có trên 10.000 loài, Ấn độ có khoảng 7.000 loài, Indonesia có khoảng 7.500 loài, Malaysia có khoảng 2.000 loài, Nepal có hơn 700 loài, Srilanka có khoảng 550 - 700 loài và Hàn Quốc có khoảng 1.000 loài có thể s dụng đƣợc trong Y học truyền thống s dụng cây cỏ làm thuốc, đặc biệt là ở ngƣời dân bản địa. Cùng với phƣơng thức chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học trên thế giới tiến hành tìm hiểu, nghiên cứu cơ chế và các hợp chất hóa học trong cây có tác dụng chữa bệnh, đúc rút thành những cuốn sách có giá trị. Các nhà khoa học công nhận rằng hầu hết các cây cỏ đều có tính kháng sinh, đó là khả năng miễn dịch tự nhiên của thực vật. Tác dụng kháng khuẩn do các hợp chất tự nhiên có mặt phổ biến trong thực vật nhƣ phenolic, antoxy, các dẫn xuất quino, alcaloid, flavonoid, saponin, … Theo Raven (1987) và Ole Harmann (1988) cho rằng trong vòng hơn một trăm năm trở lại đây có khoảng 1.000 loài thực vật đã bị tuyệt chủng.

Nếu chiều hƣớng đe dọa này vẫn tiếp diễn sẽ có tới 60.000 loài sự tồn tại của chúng là mong manh. Trong số những loài thực vật bị mất đi hoặc bị đe dọa đƣơng nhiên có nhiều loài cây thuốc. Do vậy song song với việc nghiên cứu và s dụng cây thuốc, một vấn đề cấp bách khác đó là bảo tồn tri thức s dụng cây thuốc của dân gian. Năm 1988, hội thảo quốc tế về bảo tồn cây thuốc đã đƣợc tổ chức tại Chiang Mai (Thái Lan) với sự tham gia của nhiều chuyên gia đến từ 16 quốc gia thuộc các khu vực khác nhau trên thế giới.

Hội thảo đƣa ra văn bản kết luận: đánh giá cao tầm quan trọng của cây thuốc trong chăm sóc sức khỏe, giá trị kinh tế và tiềm năng của cây cỏ đối với việc tìm ra thuốc mới. Đồng thời báo động về mất tính đa dạng sinh vật cây cỏ và các nền văn hóa trên thế giới đã ảnh hƣởng đến việc tìm kiếm thuốc mới mang lại lợi ích toàn cầu. Tuy nhiên nguồn tài nguyên cây thuốc đang bị đe dọa nghiêm trọng do thảm thực vật bị tàn phá, bị khai thác quá mức và bị s dụng lãng phí. Tri thức s dụng cây thuốc bị mai một do không đƣợc tƣ liệu hóa, thế hệ trẻ ở nhiều cộng đồng ít quan tâm đến học tập kinh nghiệm s dụng cây cỏ làm thuốc của thế hệ trƣớc.

Đặc biệt, ở các vùng rừng nhiệt đới và á nhiệt đới là nơi có mức độ 4 đa dạng sinh học cao của thế giới nhƣng lại bị tàn phá nhiều nhất. Theo số liệu của tổ chức FAO của Liên hợp quốc, trong vòng 40 năm (1940 – 1980), diện tích của các loại rừng kể trên đã bị thu hẹp tới 44%, ƣớc tình khoảng 75.000 ha rừng bị phá hủy. Ngày nay trong xu thế phát triển toàn cầu, các ngành công nghiệp đƣợc phát triển mạnh mẽ dẫn tới môi trƣờng bị ô nhiễm nghiêm trọng. Đời sống kinh tế xã hội ngày càng cao do vậy việc s dụng cây thuốc phục vụ cho việc chăm sóc sức khỏe ngày một nhiều.

Điều đó dẫn tới việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc không theo kịp so với nhu cầu phát triển.Tiềm năng chữa bệnh của nhiều loài thảo dƣợc đang ngày càng đƣợc khám phá, vì thế vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và bảo tồn cây thuốc nói riêng đang là mối quan tâm hàng đầu của nhiều quốc gia nhằm phục vụ cho mục đích chăm sóc và bảo vệ sức khỏe của con ngƣời. Nghiên cứu trong nước Việt Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm tạo điều kiện cho thảm thực vật phát triển phong phú và đa dạng là một trong những thuận lợi cho sự phát triển của nền y học dân tộc. Trên 4000 năm dựng nƣớc và giữ nƣớc, nền y học nƣớc nhà đã phát triển không ngừng và ngày càng phong phú, đa dạng phục vụ chăm sóc, bảo vệ sức khỏe của ngƣời dân. Ngay từ thời vua Hùng (2900 năm TCN) qua các văn tự hán nôm còn sót lại (Đại Việt s kí ngoại kí, Linh nam chính quái liệt truyện) tổ tiên ta đã biết s dụng cây cỏ để chữa bệnh.

Theo Long Úy chép lại vào đàu thế kỷ II đời nhà Trần (1225-1339) Phạm Ngũ Lão thừa lệnh Hƣng Đạo Vƣơng – Trần Quốc Tuấn xây dựng một vƣờn thuốc lớn gọi là “Sơn dƣợc” để chữa bệnh cho quân sĩ, nay còn di tích tại một quả đồi thuộc xã Hƣng Đạo – Chí Linh – Hải Hƣng. Chu Tiên lần đầu tiên biên soạn cuốn “Bản thảo cƣơng mục toàn yếu” là cuốn sách thuốc đầu tiên của nƣớc ta đƣợc xuất bản năm 1429. Từ thế kỷ XIII hai danh y nổi tiếng đƣơng thời Phạm Công Bân và Tuệ Tĩnh đã từng nêu quan điểm “Nam dƣợc trị Nam nhân” nghĩa là dùng thuốc nam chữa bệnh cho ngƣời Việt Nam. Ông để lại cho đời nhiều cuốn sách quí tập hợp những bài thuốc hay, những kinh nghiêm quí nhiều phƣơng pháp chữa bệnh cứu 5 ngƣời bằng thuốc nam.

Tuệ Tĩnh biên soạn bộ “Nam dƣợc thần hiệu” gồm 11 quyển với 496 vị thuốc nam trong đó có 241 vị thuốc có nguồn gốc thực vật và 3932 phƣơng thuốc để trị 184 chứng bệnh của 10 khoa lâm sang. Ông còn viết cuốn “Hồng nghĩa giác tự y thƣ” tóm tắt công dụng của 130 loài cây thuốc cùng 13 phƣơng gia giảm và cách chữa trị cho các chứng bệnh. Trong “Nam dƣợc thần hiệu” có mô tả và ghi tác dụng chữa bệnh của nhiều cây thuốc nhƣ: tô mộc (Caesalpinia sappan) bổ huyết; thanh hao (Artemisia apiacea) chữa sốt, lị…quân t (Quisqualis) sát khuẩn, chữa tả lị; sầu đâu (Brucea javanica) sát trùng, trị đau ruột non, cây lá móng (Lawsinia inermis) chữa viêm đƣờng hô hấp…bạc hà (Mentha arvensis) chữa sốt nhức đầu. Tuệ tĩnh đƣợc coi là một danh y kì tài trong lịch s y học nƣớc ta, là “vị thánh thuốc nam”.

Ông chủ trƣơng lấy “Nam dƣợc trị nam nhân”. Tuy nhiên bộ sách quí của ông về sau bị quân nhà Minh thu hết chỉ còn lại “Nam dƣợc thần hiệu”, “Tuệ Tĩnh y thƣ”, “Thập tam phƣơng gia giảm”, “Thƣơng hàn tam thập thất trùng pháp”. Sau Tuệ Tĩnh đến thời Lê Du Tông có Hải Thƣợng Lãn Ông – tên thật là Lê Hữu Trác ở thế kỷ XVIII – cũng là một danh y nổi tiếng. Ông đã kế thuwad, tổng kết và phát triển tƣ tƣởng của Tuệ Tĩnh trong việc dùng thuốc nam để trị bệnh.

Ông là ngƣời am hiểu y học, sinh lí học, đọc nhiều sách thuốc. Trong 10 năm khổ công tìm tòi nghiên cứu, ông viết ra cuốn “Lãn Ông tâm lĩnh” hay “Y tôn tâm lĩnh” gồm 66 quyển đề cấp đến nhiều vấn đề về y dƣợc. Nhƣ “Y huấn cách ngân”, “Y lý thân nhân”, “Lý ngôn phụ chính”, “Y nghiệp thần chƣởng” xuất bản năm 1772. Trong bộ sách này ngoài sự kế thừa “Nam dƣợc thần hiệu” ông còn bổ sung thêm 329 vị thuốc mới.

Trong quyển “Lĩnh nam bản thảo” ông đã tổng hợp đƣợc 2854 bài thuốc chữa bệnh bằng kinh nghiêm dân gian. Ông còn mở trƣờng đại học y sinh truyền bá tƣ tƣởng và hiểu biết mới về y học. Ông đƣợc xem là ông tổ của nghề thuốc Việt Nam. Cùng thời với Hải Thƣợng Lãn Ông còn có 2 trạng nguyên là Nguyễn Nho và Ngô Văn Tĩnh đã biện soạn bộ “Vạn phƣơng tập nghiêm” gồm 8 quyển xuất bản năm 1763.

Vào thời kì Tây Sơn và Nhà Nguyễn (1788 – 1833) có tập “Nam dƣợc”, “Nam dƣợc chí danh truyền”, “La kê phƣơng dƣợc”.của Nguyễn Quang Tuân ghi chép 6 500 vị thuốc nam trong dân gian dùng để chữa bệnh. Tập “Nam dƣợc tập nghiêm quốc âm” của Nguyễn Quang Lƣợng viết về các loại bài thuốc nam đơn giản thƣờng dùng. Nguyễn Đình Chiểu với cuốn “Ngƣ tiều vấn đáp y thuật” mô tả nhiều bài thuốc và thuật chữa bệnh của Nam bộ. “Nam thiên đức bảo toàn thƣ” của Lê Đức Huệ” mô tả 511 vị thuốc nam và cách chữa bệnh.

Trần Nguyên Phƣơng đã mô tả công dụng của trên 100 bài thuốc trong cuốn “Nam bang thảo mộc”. Thời kì 1884 – 1945 dƣới ách độ hộ của thực dân Pháp, việc nghiên cứu cây thuốc gặp nhiều khó khăn. Duy chỉ có một số nhà thực vật học, dƣợc học ngƣời Pháp nghiên cứu nhƣng với mục đích chính là khai thác tài nguyên.