ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN Nguyễn Quang Thái NGHIÊN CỨU THÀNH PHẢN LOÀI VÀ PHÂN BO CUA HO LUCANIDAE LATREILLE, 1804 (Insecta: Coleoptera) O VUNG NUI PHIA BAC VIET NAM LUẬN ÁN TIÊN SĨ SINH HỌC HÀ NỘI - 2020 ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN Nguyễn Quang Thái NGHIÊN CỨU THÀNH PHẢN LOÀI VÀ PHÂN BO CUA HO LUCANIDAE LATREILLE, 1804 (Insecta: Coleoptera) O VUNG NUI PHIA BAC VIET NAM Chuyên ngành: Côn tròng học Mã số: 9420101.06 LUẬN ÁN TIÊN SĨ SINH HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Nguyễn Văn Quảng HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong Luận án là trung thực và cha từng đợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Nguyễn Quang Thái LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện Luận án, tôi luôn nhận đợc sự hớng dẫn tận tình của thầy giáo hớng dẫn: PGS.
Nguyễn Văn Quảng, Bộ môn Động vật học ứng dụng, Khoa Sinh học, Trờng Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Chúng tôi chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của PGS. Vũ Văn Liên (Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam), Thạc sĩ Lu Hoàng Yến (Bảo tàng Tài nguyên rừng Việt Nam), Thạc sĩ Đỗ Mạnh Cơng (Viện Y học dự phòng Quân đội) cùng các cán bộ nhân viên của các Vờn Quốc gia và Khu bảo tồn đã giúp đỡ chúng tôi trong quá trình nghiên cứu tại thực địa. Chúng tôi cũng chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của Tiến sĩ Luca Bartolozzi (Trong Dai hoc Florence, Italy) va Tién si Klaus-Dirk Schenk (Cộng hòa Liên Bang Đức) đã giúp đỡ chúng tôi trong quá trình thâm định, định loại mẫu vật.
Bên cạnh đó, chúng tôi luôn nhận đợc sự động viên, góp ý và giúp đỡ nhiệt tình của các Thay, Cô giáo và các cán bộ nhân viên của Trờng Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Với sự biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn sự hớng dẫn tận tình của Thầy giáo hớng dẫn và những sự giúp đỡ, hỗ trợ quý báu trên. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp của tôi, những ngời đã luôn bên cạnh, động viên giúp đỡ và tiếp sức cho tôi trong quá trình thực hiện luận án này. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nguyễn Quang Thái MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN LOI CAM ON MUC LUC i DANH MUC CAC KY HIEU VA CHU VIET TAT iv DANH MUC CAC BANG v DANH MUC CAC HINH VE, DO THI vi MO DAU 1 Chong 1: TONG QUAN TAI LIEU 4 1.
TINH HINH NGHIEN CUU HO LUCANIDAE TREN THE GIOI 4 1. Tình hình nghiên cứu thành phần loài và phân bố họ Lucanidae trên thế giới 4 1. Nghiên cứu vai trò sử dụng họ Lucanidae làm vật chỉ thị đặc điểm hệ sinh thái trên thế giới 19 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỌ LUCANIDAE Ở VIỆT NAM 22 1.
Tình hình nghiên cứu thành phần loài và phân bố họ Lucanidae ở Việt Nam 22 1. Nghiên cứu vai trò sử dụng họ Lucanidae làm vật chỉ thị hệ sinh thái ở Việt Nam 28 Chơng 2: ĐỒI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 29 2. ĐỒI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 29 2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU 29 2.
KHU VỰC NGHIÊN CỨU 29 2. Khu vực điều tra thu thập mẫu vật ngoài tự nhiên 29 2. Phân tích mẫu vật trong phòng thí nghiệm 32 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 32 2.
Dụng cụ thiết bị nghiên cứu 32 2. Các phơng pháp thu thập mẫu vật 32 2. Phơng pháp xử lí, bảo quản và lu trữ mẫu vật 34 2. Phơng pháp định loại mẫu vật 36 2.
Phơng pháp nghiên cứu các đặc trng phân bố họ Lucanidae ở vòng núi phía Bắc Việt Nam 4l 2. Phơng pháp xây dựng các tiêu chí đánh giá mức độ phục hồi hệ sinh thái rừng 44 2. Phơng pháp phân tích và xử lí số liệu 45 Chong 3: KET QUA NGHIEN CUU VÀ THẢO LUẬN 48 3. THÀNH PHÀN LOÀI HỌ LUCANIDAE Ở VÙNG NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM 48 3.
Thành phần loài họ Lucanidae ở vùng nói phía Bắc Việt Nam 48 3. Cấu trúc thành phần loài họ Lucanidae ở vòng núi phía Bắc Việt Nam 57 MÔ TẢ LOÀI MỚI, THẢO LUẬN TÌNH TRẠNG PHÂN LOẠI VÀ GHI NHẬN LOÀI MỚI CHO VIỆT NAM 60 3. Loài mới Macrodorcas vidam Nguyen & Schenk, 2015 đợc công bố trong quá trình thực hiện luận án 60 3. Tach phan loai Macrodorcas kusakabei hagiangensis Fujita, 2010 thanh loai Macrodorcas hagiangensis Fujita, 2010 62 3.
Cứ liệu xác nhận lại vị trí phân loại của loài Kirchnerius cyclommnatoides (Lacroix, 1978) 64 3. Ghi nhận mới một số loài côn tròng họ Lucanidae cho Việt Nam 69 KHÓA ĐỊNH LOẠI TRONG HỌ LUCANIDAE Ở VÙNG NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM 81 ii 3. Khóa định loại tới giống trong ho Lucanidae ở vòng núi phía Bắc Việt Nam 81 3. Khóa định loại tới loài của mỗi giống thuộc họ Lucanidae ở vòng núi phía Bắc Việt Nam 88 3.
ĐẶC TRƯNG PHÂN BÓ CỦA CÁC LOÀI CÔN TRÙNG HỌ LUCANIDAE Ở VÙNG NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM 98 3. Phân bố của họ Lucanidae ở vùng núi phía Bắc Việt Nam theo kiêu hệ sinh thái 98 3. Phân bố của họ Lucanidae ở vòng núi phía Bắc Việt Nam theo độ cao 109 3. Phân bố của họ Lucanidae ở vùng núi phía Bắc Việt Nam theo miền địa lí 3.
Đề xuất các tiêu chí đánh giá mức độ phục hồi hệ sinh thái rừng ở vùng núi phía Bắc Việt Nam 124 KÉT LUẬN VÀ KIÉN NGHỊ 128 DANH MỤC CÔNG TRINH KHOA HOC CUA TAC GIA LIEN QUAN DEN LUAN AN 129 TAI LIEU THAM KHAO 130 Is;i000000. PL - 1 iii DANH MUC CAC KY HIEU VA CHU VIET TAT Từ viết tắt Nghĩa của từ viết tắt BvÐBBB Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ Cs Cong su CSĐD Chỉ số đa dạng HST Hệ sinh thái KBT Khu bảo tồn KBTTN Khu bảo tồn thiên nhiên PHNT Phục hồi nhân tác PHTN Phục hồi tự nhiên RG Rừng già TBvBTB Tây Bắc và Bắc Trung Bộ VQG Vờn Quốc Gia iv DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2. Thời gian và khu vực thu thập mẫu vật ngoài thực địa 29 Bảng 3. Thanh phan loài và phân bố của họ Lucanidae ở vòng núi phía Bắc Việt Nam 48 Bảng 3.
Số giống và số loài trong các tộc họ Lucanidae ở vùng núi phía Bắc Việt Nam 57 Bảng 3. Số lợng và tỉ lệ số loài của các giống ở vùng núi phía Bắc Việt Nam 58 Bảng 3. Số lợng và tỉ lệ số loài của các tộc trong họ Lucanidae trong các hệ sinh thái 98 Bảng 3. Số loài, số cá thê và tỉ lệ số cá thê/số loài tại các hệ sinh thái 99 Bảng 3.
Số lợng và tỉ lệ số loài của mỗi giống trong các hệ sinh thái 102 Bảng 3. Tập hợp loài rất u thế, u thế, u thế tiềm tàng trong các hệ sinh thái. Độ phong phú trung bình của mỗi nhóm loài tại các hệ sinh thái 29 Bảng 3. Các chỉ số đa dạng quần xã Lucanidae trong các hệ sinh thái 108 Bảng 3.
Số lợng và tỉ lệ phần trăm số loài của mỗi giống ở các đai cao 110 Bảng 3. Những loài u thế và u thế tiềm tàng ở các đai cao 113 Bảng 3. Chỉ số đa dạng ở các đai cao 116 Bảng 3. Chi sé tong déng Sorenxen (SI) giữa các đai cao khác nhau 117 Bảng 3.
Số loài và tỉ lệ số lợng loài của mỗi giống ở các miền địa lí của 118 Bảng 3. Tập hợp các loài u thế và u thế tiềm tàng ở các miền địa lí 120 Bảng 3. Chỉ số đa dạng họ Lucanidae 121 Bảng 3. Số loài cùng xuất hiện ở khu vực nghiên cứu với miền Nam Việt Nam và một số nớc lân cận 123 Bảng 3.
Các tiêu chí đánh giá mức độ phục hồi hệ sinh thái sau khai thác 127 Hình 2. DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐÒ THỊ Trang Các khu vực thu mẫu ở vùng núi phía Bắc Việt Nam 31 Thu thập mẫu vật Lucanidae bằng bẫy đèn tại thực địa 33 Thu thập Lucanidae trên các tán cây bằng vợt côn trùng 34 Bảo quản mẫu vật: a). Định hình mẫu vật, b). Lu giữ mẫu vật 35 Tách cơ quan sinh dục đực 36 Hình thái ngoài của họ Lucanidae 38 Cấu tạo cơ quan sinh dục đực của họ Lucanidae 39 Sự phân hóa không gian trên lãnh thổ Việt Nam 43 Loài mới Macrodorcas vidam Nguyen & Schenk, 2015 60 Hình thái đầu của loài: a).
kusakabei 63 Mẫmu vật chuẩn loài Kirchnerius cyclommatoides (Lacroix, 1978) 65 Hinh thai ngoai loai Kirchnerius cyclommatoides (Lacroix, 1978) 67 Cấu tạo thể giao cầu duc loai Kirchnerius cyclommatoides 69 Hình thái cá thé duc loai Lucanus marazziorum Zilioli, 2012 70 Hình thái cá thê duc loai Prosopocoilus superbus 72 Cấu tạo thê giao cầu đực loai Prosopocoilus superbus 73 Hình thái cd thé duc loai Prosopocoilus spineus 74 Hình 3. Cau tao thé giao cầu loai Prosopocoilus spineus 75 Hình 3. Hình thái cá thé duc loai Prosopocoilus fulgens 77 Hình 3. Cấu tao thé giao cầu đực của loai Prosopocoilus fulgens 79 Hình 3.
Đặc điểm của mắt: a). Mắt bị phân cắt, b). Mắt không bị phân cắt 81 Hình 3. Mắt bị phân cắt: a).
gần hết 82 Hình 3. Câu tạo đầu và mặt Ing cánh trớc 82 vi Hình 3. Hàm trên có răng lớn mọc ngợc lên trên 82 Hình 3. Cấu tạo đầu và góc trớc tắm Ing đốt ngực trớc 83 Hình 3.
Cạnh sau mắt: a). Đầu rộng hơn tắm Ing đốt ngực trớc và vai, cạnh ngoài đốt ống chân giữa có từ hai gai 84 Hình 3. Gốc hàm trên: a). có Tăng mọc xuống dới, b).
không có răng 84 Hình 3. Cạnh đới mắt: a). không nhô cao 85 Hình 3. Cạnh ngoài đốt ống bàn chân sau có 3 gai 85 Hình 3.
Cạnh ngoài ống chân trớc: a). Tắm Ing đốt ngực trớc hình thang, đầu lõm ở giữa, răng trên mặt Ing hàm trên phát triển 86 Hình 3. Đốt ngực trớc rộng hơn vai và đầu 86 Hình 3. Câu tạo mảnh môi trên: a).
rộng và liền, b). hẹp và chia đôi 87 Hình 3. Cơ thê rộng bề ngang, cánh trớc có hai màu 87 Hình 3. Cấu tạo giống Kirchnerius Ñ7 Hình 3.
Hình thái góc bên phía trớc tắm Ing đốt ngực trớc 88 Hình 3. Số lợng loài trong các tộc thu đợc ở các hệ sinh thái 99 Hình 3. Đờng cong u thế của tập hợp các loài trong họ Lucanidae trong mỗi hệ sinh thai 107 Hình 3. Tỉ lệ phần trăm số loài và số giống ở các đai cao khác nhau 109 Hình 3.