Đặt vấn đề Sự tồn tại của xã hội loài người liên quan mật thiết đến các nguồn tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên sinh vật. Tuy nhiên con người đang lạm dụng quá mức việc khai thác sử dụng các nguồn tài nguyên này và kết quả là tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên sinh vật, môi trường bị suy thoái, gây ra mất cân bằng sinh thái, đe dọa cuộc sống của các loài sinh vật trong đó có loài người của chúng ta. Sức khỏe của hành tinh phụ thuộc vào sự đa dạng của các loài sinh vật. Vì vậy việc bảo tồn đa dạng sinh học được coi là nhiệm vụ rất cấp bách hiện nay và cũng là trách nhiệm của toàn nhân loại.
Việt Nam là một trong 10 quốc gia ở Châu Á và một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa dạng sinh học cao. Tuy nhiên Việt Nam cũng đang phải đối mặt với một thực trạng rất đáng lo ngại đó là sự suy thoái nghiêm trọng về môi trường và tài nguyên đa dạng sinh học, đe dọa cuộc sống của các loài sinh vật và cuối cùng là ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của đất nước. Ở Việt Nam hơn 80% là dân số sống ở các vùng nông thôn, miền núi cuộc sống người dân nghèo khó, trình độ dân trí thấp vì vậy cuộc sống của họ thường xuyên lệ thuộc vào rừng để kiếm thức ăn, khai thác, đốt nương làm rẫy. Để đáp ứng nhu cầu, cuộc sống của họ mặt khác do nhu cầu thị trường về các sản phẩm từ rừng ngày càng cao công tác quả lý còn kém làm ảnh hưởng không nhỏ đến đa dạng sinh học làm cho nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao, thậm chí một số loài không còn khả năng tái tạo.
Đứng trước tình hình đó Đảng và Nhà nước ta đã có những giải pháp bảo vệ và phát triển rừng như việc thành lập hệ thống các khu rừng đặng dụng và ban hành các quy định về bảo tồn loài động, thực vật quý, hiếm. Ngày 30 tháng 3 năm 2006, Chính phủ ban hành Nghị định 32/2006/NĐ-CP về quản lý thực vật, n 2 động vật rừng nguy cấp, quý hiếm. Nghị định 32 đã quy định nhóm IA gồm 15 loài và nhóm loài thực vật, nhóm IIA gồm 37 loài và nhóm loài thực vật cần được bảo vệ. Thực tế các loài thực vật được bảo tồn nhưng những nghiên cứu về các loài thực vật ở Việt Nam hiện nay còn rất ít.
Phần lớn các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức mô tả đặc điểm hình thái, định danh loài mà chưa đi sâu nghiên cứu nhiều về các đặc tính sinh học, sinh thái học, gây trồng và bảo tồn loài. Do đó tôi tiến hành thực hiện đề tài tốt nghiệp nhằm: “ Nghiên cứu đặc điểm sinh học cầu diệp lá đỏ (Bulbophyllum purpureifolium Aver.1997) làm cơ sở cho việc phát triển và bảo tồn nguồn gen cây rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc-Phia Đén huyện Nguyên Bình tỉnh Cao Bằng’’ 1.2 Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu - Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái, sinh thái của Cầu diệp lá đỏ (Bulbophyllum purpureifolium) tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc-Phia Đén tỉnh Cao Bằng. - Đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài lan Cầu diệp lá đỏ 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Qua việc nghiên cứu và thực hiện đề tài này sẽ giúp tôi làm quen được với công việc nghiên cứu khoa học, bên cạnh đó còn củng cố được lượng kiến thức chuyên môn đã học, có thêm cơ hội kiểm chứng những lý thuyết đã học trong nhà trường đúng theo phương châm học đi đôi với hành. Nắm được các phương pháp nghiên cứu, bước đầu tiếp cận và áp dụng kiến thức đã được học trong trường vào công tác nghiên cứu khoa học. Qua quá trình học tập nghiên cứu đề tài làm cho sinh viên tích lũy thêm được nhiều kiến thức và kinh nghiệm thực tế trong việc gieo ươm cây giống. n 3 Đây sẽ là những kiến thức rất cần thiết cho quá trình nghiên cứu, học tập và làm việc sau này.
Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở cho việc xây dựng các biện pháp bảo tồn và phát triển cây lan cầu điệp lá đỏ trong khu bảo tồn một cách hợp lý. - Giúp cho nhân dân và cán bộ Kiểm lâm nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo tồn và những vai trò mà loài lan cầu diệp lá đỏ mang lại cho cuộc sống. - Việc nghiên cứu về đặc điểm sinh thái học loài lan cầu diệp lá đỏ tại khu vực nghiên cứu sẽ tạo tiền đề cho việc gây trồng loài cây này tại khu vực. - Thông qua kế t quả nghiên cứ u thấ y đươ ̣c sự đa da ̣ng của các loài và sự suy giảm của các loài thực vâ ̣t trong những năm qua , từ đó đánh giá đươ ̣c tác động của con người đến tài n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.
Cơ sở khoa học của nghiên cứu Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Nhiều hệ sinh thái và môi trường sống bị thu hẹp diện tích và nhiều Taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần. Về cơ sở sinh học Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường.là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. Về cơ sở bảo tồn Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nước.
Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn ĐDSH cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH. Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN 1978, Việt Nam cũng công bố trong Sách đỏ 1996 phần II, Thực vật. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 phần II Thực vật để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên phân chia ra các thứ hạng sau: + Bị tuyệt chủng (EX) + Tuyệt chủng trong tự nhiên(EW) Để bảo vệ và phát triển các loài Động thực vật quý hiếm Chính phủ đã ban hành (Nghị định số 32 /2006/NĐ-CP). Nghị định quy định các loài động, thực vật quý, hiếm gồm hai nhóm chính: n 5 + IA,B Thực vật rừng, động vật rừng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (IA đối với thực vật rừng).
+ IIA,BThực vật rừng, động vật rừng hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại(IIA đối với thực vật rừng). Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH tại KBTTN Phia Oắc – Phia Đén , tỉnh Cao Bằng có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần được bảo tồn, nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần đa dạng sinh học ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, một trong những loài thực vật cần được bảo tồn là loài lan cầu diệp lá đỏ , đây là cơ sở khoa học đầu tiên giúp tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện khóa luận. Đối với bất kỳ công tác bảo tồn một loài động thực vật nào đó thì việc đi tìm hiểu kỹ tình hình phân bố, hiện trạng nơi phân bố là điều cấp thiết nhất. Ở KBT Phia Oắc – Phia Đén, tỉnh Cao Bằng , tôi đi tìm hiểu một số đặc điểm sinh học loài lan cầu diệp lá đỏ,thống kê số lượng, tình hình sinh trưởng và đặc điểm sinh thái học của loài tại địa bàn nghiên cứu.
Đây là cơ sở thứ hai để tôi thực hiện nghiên cứu của mình 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam. Lịch sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới Chi Bulbophyllum hay chi Lan lọng, chi Lan củ là một chi lớn của họ Orchidaceae. Với hơn 1800 loài, đây cũng là một trong các chi lớn nhất của toàn bộ giới thực vật, chỉ xếp sau Senecio và Euphorbia.
Chi này được viết tắt trong các tạp chí thương mại với tên tiếng Anh Bulb. Trung tâm đa dạng của chi này là rừng núi Papua New Guinea (hơn 600 loài) dường như là quê hương của tiến hóa, dù chi này có mặt ở khắp xứ nhiệt đới và rộng khắp ở Úc, châu Á với hơn 200 loài ở Borneo, Ấn Độ, Madagascar (với 135 loài, một số loài bản địa), châu Phi và các vùng nhiệt đới ở Trung Mỹ và Nam Mỹ. n 6 Lan Bulbophyllum purpureifolium : Tìm thấy ở miền đông nam Trung Quốc và Việt Nam trong các khu rừng trên thân cây ở độ cao 1000-1500 m , kích thước nhỏ , sống phụ sinh, nở vào mùa thu, 3-4 cụm hoa hoa giữ hoa trong một hình tán. Nghiên cứu ở Việt Nam Lan lọng là chi lớn nhất của họ, với trên 1.000 loài phân bố chủ yếu ở châu Á, tập trung ở Nhật Bản Australia, Hà Lan, Thái Bình Dương có một số loài phân bố ở châu phi, Châu Mỹ.
Do đặc điểm cấu tạo hoa và dạng sống phong phú rất khó phân biệt các loại. Các nhà sưu tầm phong lan tài tử thường chia làm 2 nhóm nhỏ dựa trên cấu trúc hoa (Cirrhopetalum Ldl và Megaclinium Ldl). Sau này các nhà thực vật học cũng theo đó mà thành lập hai chi độc lập (Cirrhopetalum Lindl và Bullbophyllum Thou). Ngày nay, về phân loại học thì công nhận có 1 chi là Bullbophyllum Thou.
Ở việt nam chỉ có trên 80 loài, được chia ra làm nhiều tông khác nhau, phân biệt bằng cụm hoa có một hay nhiều hoa, củ giả có 1 hay 2 lá, thân rễ bò hay treo và cấu tạo hoa. Tổng quan về loài cây nghiên cứu Đặc điểm nhận dạng: Lan sống bám trên đá, hiếm khi trên cây, có thân rễ bò dài. Thân rễ dầy, gốc có nhiều lông. Lá cứng, dai, cuống dài 1 - 3 cm, phiến hình trứng,mặt trên màu xanh sẫm với các đường chỉ đỏ sẫm, mặt dưới màu tím đỏ sẫm.
Cụm hoa mọc ở gốc. Lá đài giữa hình trứng rộng, đầu nhọn, màu vàng tươi có các chấm màu tía và các đường sọc ở mép ngoài. Lá đài bên hình liềm.