Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Phân Lớp Copepoda Trong Hệ Sinh Thái Rừng Ngập Mặn Tại Quảng Nam

Nghiên cứu đa dạng sinh học phân lớp xác chân chèo copepoda tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Quảng Nam, khám phá vai trò và sự phong phú của chúng.

• Tác giả: Phạm Thị Ánh Hồng
• Người hướng dẫn: Th.S Trần Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Copepoda Tại Rừng Ngập Mặn Quảng Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan về copepoda
• 1.3. Phân biệt 3 bộ phụ thuộc nhóm sống tự do
• 1.4. Tổng quan về nước mặt và khu vực nghiên cứu
• 1.5. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp lấy mẫu
• 2.5. Phương pháp phân tích chất lượng môi trường
• 2.6. Phương pháp phân loại loài
• 2.7. Phương pháp đếm mật độ
• 2.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.9. Phương pháp đánh giá mức độ đa dạng sinh học bằng chỉ số Shannon – Wiener và chỉ số đa dạng sinh học Simpson
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN
• 3.1. Thành phần loài và mối tương đồng giữa sự xuất hiện loài đối với vị trí thu mẫu
• 3.2. Loài mới của Việt Nam được ghi nhận tại rừng ngập mặn Quảng Nam
• 3.3. Mô tả một số loài mới
• 3.4. Chỉ số đa dạng Shannon và Simpson
• 3.5. Chất lượng môi trường nước
• 3.6. Mối tương quan chất lượng môi trường nước đến mật độ loài
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC HÌNH ẢNH
• PHỤ LỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Copepoda Quảng Nam

Nghiên cứu về đa dạng sinh học phân lớp Giáp xác chân chèo (Copepoda) tại rừng ngập mặn Quảng Nam là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Copepoda đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn thủy vực, là nguồn thức ăn chính cho nhiều loài động vật không xương sống và có xương sống. Các nghiên cứu trên thế giới đã ghi nhận nhiều loài mới và đặc hữu ở các khu vực khác nhau. Tuy nhiên, tại Việt Nam, đặc biệt là tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Quảng Nam, nghiên cứu về Copepoda còn hạn chế. Nghiên cứu này nhằm bổ sung dữ liệu về đa dạng sinh học Copepoda, cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn. Số liệu từ khóa luận cho thấy khu vực nghiên cứu bao gồm rừng ngập mặn tại Hội An và Núi Thành.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Copepoda Trong Hệ Sinh Thái Rừng Ngập Mặn

Copepoda là mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn, chúng ăn phấn hoa, thực vật phù du, động vật không xương sống khác, và thậm chí cả ấu trùng cá. Theo Dương Trí Dũng (2001), Copepoda đóng vai trò then chốt trong việc cân bằng hệ sinh thái thủy vực. Sự đa dạng và phong phú của Copepoda ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định và năng suất của hệ sinh thái rừng ngập mặn. Việc nghiên cứu sự đa dạng Copepoda giúp hiểu rõ hơn về chức năng và vai trò của chúng trong hệ sinh thái.

1.2. Thực Trạng Nghiên Cứu Copepoda Ở Việt Nam Và Thế Giới

Trên thế giới, các nghiên cứu về Copepoda trong hệ thống rừng ngập mặn đã được tiến hành từ sớm, ghi nhận nhiều loài mới và đặc hữu. Ở Việt Nam, nghiên cứu về Copepoda còn khá mới mẻ, chủ yếu tập trung ở thủy vực nước ngọt. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Liên và Huỳnh Trường Giang về đa dạng động vật phiêu sinh trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Cù Lao Dung cho thấy Copepoda chiếm tỷ lệ đáng kể. Tuy nhiên, nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học Copepoda trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Quảng Nam còn hạn chế.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Copepoda Tại Quảng Nam

Hệ sinh thái rừng ngập mặn Quảng Nam, bao gồm rừng dừa Bảy Mẫu, rừng dừa Cẩm Thanh và hệ sinh thái rừng ngập mặn Tam Giang, có diện tích khoảng 114,27 ha. Tuy nhiên, dưới tác động kinh tế - xã hội, diện tích rừng ngày càng thu hẹp, suy giảm về số lượng và chất lượng. Việc đánh giá đa dạng sinh học Copepoda tại khu vực này gặp nhiều khó khăn do thiếu dữ liệu nền, phương pháp phân loại phức tạp và sự biến động của môi trường. Biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường cũng là những thách thức lớn ảnh hưởng đến đa dạng Copepoda.

2.1. Tác Động Của Con Người Đến Hệ Sinh Thái Rừng Ngập Mặn

Sự phát triển du lịch, nuôi trồng thủy sản và xây dựng nhà cửa đã gây áp lực lớn lên diện tích rừng ngập mặn. Theo Hoa, Lan, & Truong (2010), diện tích rừng ngập mặn ở Quảng Nam đang bị thu hẹp do các hoạt động kinh tế. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của Copepoda và các loài sinh vật khác. Cần có các giải pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực.

2.2. Khó Khăn Trong Phân Loại Và Xác Định Loài Copepoda

Việc phân loại và xác định loài Copepoda đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu và trang thiết bị hiện đại. Các loài Copepoda có kích thước nhỏ và hình thái tương đồng, gây khó khăn cho việc phân biệt. Thiếu hụt tài liệu tham khảo và chuyên gia trong lĩnh vực này cũng là một thách thức lớn. Cần tăng cường hợp tác quốc tế và đào tạo nguồn nhân lực để nâng cao năng lực nghiên cứu Copepoda.

2.3. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu lên chất lượng môi trường nước.

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến chất lượng môi trường nước, tăng nhiệt độ nước, thay đổi độ mặn và tăng nguy cơ ô nhiễm. Điều này có thể ảnh hưởng đến thành phần loài và mật độ của Copepoda. Đánh giá tác động của các yếu tố môi trường đến Copepoda là rất quan trọng trong nghiên cứu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Copepoda Hiệu Quả

Nghiên cứu đa dạng sinh học Copepoda trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Quảng Nam cần áp dụng phương pháp khoa học, bao gồm lấy mẫu, phân tích mẫu vật và xử lý số liệu. Phương pháp lấy mẫu cần đảm bảo tính đại diện và khách quan. Các thông số môi trường nước cần được đo đạc và phân tích để đánh giá chất lượng môi trường. Sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học như Shannon-Wiener và Simpson để đánh giá mức độ đa dạng của Copepoda. Phân tích tương quan giữa đa dạng Copepoda và chất lượng môi trường để tìm hiểu mối liên hệ giữa chúng.

3.1. Thu Mẫu Copepoda Kỹ Thuật Và Địa Điểm Phù Hợp Nhất

Việc thu mẫu Copepoda cần được thực hiện tại nhiều địa điểm khác nhau trong hệ sinh thái rừng ngập mặn. Sử dụng các loại lưới và dụng cụ thu mẫu phù hợp để đảm bảo thu được đầy đủ các loài Copepoda. Ghi chép thông tin chi tiết về địa điểm, thời gian và điều kiện môi trường khi thu mẫu. Bảo quản mẫu vật đúng cách để đảm bảo chất lượng phân tích sau này.

3.2. Phân Tích Mẫu Vật Copepoda Từ Định Danh Đến Đếm Mật Độ

Sử dụng kính hiển vi và các tài liệu tham khảo để định danh các loài Copepoda trong mẫu vật. Đếm mật độ của từng loài để đánh giá sự phong phú và phân bố của chúng. Ghi lại các đặc điểm hình thái quan trọng của các loài Copepoda. Tham khảo ý kiến của các chuyên gia về Copepoda để đảm bảo tính chính xác của kết quả phân tích.

3.3. Phương Pháp Xử Lý Số Liệu Thống Kê Trong Nghiên Cứu Copepoda

Sử dụng các phần mềm thống kê để xử lý số liệu về đa dạng Copepoda và chất lượng môi trường. Tính toán các chỉ số đa dạng sinh học như Shannon-Wiener và Simpson. Phân tích tương quan giữa đa dạng Copepoda và các thông số môi trường. Trình bày kết quả phân tích một cách rõ ràng và dễ hiểu. Sử dụng các biểu đồ và bảng để minh họa kết quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thành Phần Loài và Mật Độ Copepoda

Nghiên cứu đã ghi nhận 13 loài Copepoda tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Quảng Nam, trong đó có 9 loài mới được ghi nhận cho Việt Nam. Các loài này bao gồm Onychocamptus talipes, Schizopera neglecta, Mesochra bodini, Leptocaris echinatus, Leptocaris Sibilicus, Mesochra Inconspicua, Mesochra Reducta, Limnoithona Sinensis, Lucicutia Ovalis. Mô hình tương quan đa biến (CCA) cho thấy các yếu tố môi trường có ảnh hưởng đến mật độ loài của Copepoda.

4.1. Mô Tả Các Loài Copepoda Mới Được Ghi Nhận Ở Việt Nam

Cung cấp mô tả chi tiết về hình thái và đặc điểm sinh học của các loài Copepoda mới được ghi nhận. So sánh các đặc điểm này với các loài đã được biết đến trước đây. Sử dụng hình ảnh và sơ đồ để minh họa các đặc điểm quan trọng. Xác định vị trí phân loại của các loài này trong hệ thống phân loại Copepoda.

4.2. Phân Tích Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Môi Trường Đến Mật Độ Loài

Phân tích mối tương quan giữa mật độ loài Copepoda và các thông số môi trường như nhiệt độ, độ mặn, pH, oxy hòa tan, v.v. Xác định các yếu tố môi trường có ảnh hưởng mạnh nhất đến mật độ loài. Giải thích cơ chế tác động của các yếu tố môi trường này đến Copepoda. Đề xuất các biện pháp quản lý môi trường để bảo vệ đa dạng Copepoda.

4.3 So sánh kết quả phân tích chất lượng nước giữa Hội An và Núi Thành.

So sánh chất lượng nước giữa Hội An và Núi Thành dựa trên các thông số đã đo đạc. Giải thích sự khác biệt giữa hai khu vực. Phân tích nguyên nhân gây ra sự khác biệt này. Đánh giá tác động của sự khác biệt về chất lượng nước đến đa dạng Copepoda.

V. Ứng Dụng Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Copepoda Rừng Ngập Mặn

Nghiên cứu này cung cấp thông tin cơ sở khoa học cho việc quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học Copepoda trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Quảng Nam. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn, quản lý bền vững tài nguyên và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của Copepoda và hệ sinh thái rừng ngập mặn. Việc bảo tồn đa dạng Copepoda góp phần bảo vệ đa dạng sinh học tổng thể và duy trì các chức năng sinh thái quan trọng của rừng ngập mặn.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Copepoda Thực Tế

Đề xuất các giải pháp cụ thể để bảo tồn đa dạng Copepoda trong hệ sinh thái rừng ngập mặn. Các giải pháp này có thể bao gồm việc bảo vệ môi trường sống, giảm thiểu ô nhiễm, quản lý khai thác tài nguyên và nâng cao nhận thức cộng đồng. Ưu tiên các giải pháp có tính khả thi cao và phù hợp với điều kiện địa phương.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Giá Trị Của Copepoda

Tổ chức các hoạt động tuyên truyền và giáo dục để nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của Copepoda và hệ sinh thái rừng ngập mặn. Sử dụng các phương tiện truyền thông đa dạng như báo chí, truyền hình, mạng xã hội và các tài liệu giáo dục. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động bảo tồn.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Về Copepoda Tại Quảng Nam

Nghiên cứu về đa dạng sinh học Copepoda tại rừng ngập mặn Quảng Nam còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc khám phá các loài mới, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và ô nhiễm đến Copepoda, và xây dựng các mô hình dự báo sự thay đổi của đa dạng Copepoda trong tương lai. Sự hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng là yếu tố quan trọng để đạt được các mục tiêu nghiên cứu và bảo tồn.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Copepoda Trong Tương Lai

Đề xuất các hướng nghiên cứu mới về Copepoda trong hệ sinh thái rừng ngập mặn. Các hướng nghiên cứu này có thể bao gồm việc nghiên cứu về sinh thái học, di truyền học và ứng dụng của Copepoda. Khuyến khích sự hợp tác giữa các nhà khoa học trong và ngoài nước để thực hiện các nghiên cứu quy mô lớn và có tính đột phá.

6.2. Tăng Cường Hợp Tác Nghiên Cứu Và Chia Sẻ Dữ Liệu Về Copepoda

Khuyến khích sự hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng trong việc nghiên cứu và bảo tồn Copepoda. Xây dựng các cơ sở dữ liệu mở về Copepoda để chia sẻ thông tin và kết quả nghiên cứu. Tổ chức các hội thảo và khóa đào tạo để nâng cao năng lực nghiên cứu và bảo tồn Copepoda.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng ngập mặn tại tỉnh Quảng Nam phân bố tập trung chủ yếu ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn (rừng dừa nước Bảy Mẫu, xã Cẩm Thanh, thành phố Hội An) và khu vực ven sông Trường Giang, đầm An Hòa (xã Tam Giang, huyện Núi Thành) với tổng diện tích ước tính khoảng 114,27 ha. Đây là sinh cảnh đặc thù có tính đa dạng sinh học cao, đóng vai trò như đai rừng phòng hộ ven biển giúp chắn sóng, giảm xói lở bờ sông bờ biển, giảm thiểu tác động tiêu cực của thiên tai và biến đổi khí hậu. Đồng thời, rừng ngập mặn cung cấp nguồn thức ăn dồi dào, bãi đẻ và nơi nuôi dưỡng ấu thể của nhiều loài thủy hải sản có giá trị kinh tế, duy trì sinh kế bền vững cho cộng đồng cư dân địa phương. Tuy nhiên, trước các áp lực kinh tế - xã hội như sự phát triển du lịch, mở rộng các khu dân cư và đặc biệt là phong trào đào đắp ao hồ nuôi tôm thẻ chân trắng tự phát, diện tích rừng ngập mặn tại địa phương đã bị thu hẹp đáng kể, kéo theo nguy cơ suy giảm chất lượng môi trường nước và mất cân bằng sinh thái.

Phân lớp Giáp xác chân chèo (Copepoda) là nhóm sinh vật phù du và sinh vật đáy cỡ nhỏ chiếm ưu thế về số lượng cá thể lẫn sinh khối trong hầu hết các thủy vực nước tự nhiên. Trong mạng lưới dinh dưỡng, Copepoda đóng vai trò là mắt xích trung gian chuyển hóa năng lượng quan trọng giữa nhóm vi sinh vật, thực vật phù du (tảo) với các bậc dinh dưỡng cao hơn như cá, tôm và động vật không xương sống. Ngoài ra, do đặc tính nhạy cảm với sự biến đổi lý hóa của môi trường nước, Copepoda thường được sử dụng làm sinh vật chỉ thị sinh học hiệu quả để đánh giá chất lượng nguồn nước và mức độ phú dưỡng. Mặc dù trên thế giới các nghiên cứu phân loại học và sinh thái học Copepoda trong rừng ngập mặn đã được tiến hành từ sớm, ở Việt Nam các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các thủy vực nước ngọt nội địa, hồ chứa (như hồ Phú Ninh) hoặc môi trường nước hang động đá vôi; mảng nghiên cứu về Copepoda trong các hệ sinh thái rừng ngập mặn nước lợ còn rất hạn chế và hầu như thiếu vắng các mô tả giải phẫu hình thái chi tiết kèm hình vẽ minh họa chuẩn mực. Khóa luận tốt nghiệp được thực hiện nhằm bổ sung nguồn dữ liệu khoa học nền tảng về thành phần loài, cấu trúc quần xã và mối tương quan môi trường của nhóm sinh vật này tại Quảng Nam.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định gồm ba nội dung:

1. Đánh giá sự đa dạng sinh học các loài thuộc phân lớp Copepoda tại một số khu vực rừng ngập mặn thuộc tỉnh Quảng Nam.
2. Đánh giá chất lượng môi trường nước mặt tại các khu vực nghiên cứu.
3. Đánh giá mối tương quan giữa đa dạng, mật độ phân bố của Copepoda và các thông số chất lượng môi trường nước tại khu vực nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Đánh giá mức độ đa dạng sinh học các bộ Harpacticoida, Cyclopoida, Calanoida thuộc phân lớp Copepoda trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Quảng Nam.
2. Đánh giá chất lượng môi trường nước thông qua các thông số lý hóa và dinh dưỡng: nhiệt độ, pH, DO, EC, TDS, độ mặn, NTU, $\text{NO}_3^-$, $\text{NO}_2^-$, $\text{NH}_4^+$, $\text{PO}_4^{3-}$, $\text{SO}_4^{2-}$, $\text{Fe}^{2+}$, Chlorophyll-a.
3. Phân tích tương quan giữa mật độ và sự xuất hiện loài Copepoda với các thông số chất lượng môi trường nước mặt tại khu vực nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài động vật thuộc phân lớp Giáp xác chân chèo (Copepoda) và 13 chỉ tiêu chất lượng môi trường nước mặt.
• Phạm vi không gian: 20 điểm thu mẫu đại diện tại hai khu vực rừng ngập mặn của tỉnh Quảng Nam, bao gồm 10 điểm tại rừng ngập mặn Cẩm Thanh - Hội An (Đ1 đến Đ10) và 10 điểm tại rừng ngập mặn Tam Giang - Núi Thành (NT1 đến NT10).
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực địa, thu thập mẫu vật và phân tích dữ liệu hoàn thành vào năm 2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên khung lý thuyết phân loại học động vật không xương sống thủy sinh, tập trung vào phân lớp Copepoda với ba bộ phụ sống tự do chính:

• Bộ Calanoida: Râu thứ nhất ($A_1$) rất dài gồm 23–25 đốt, vươn tới hoặc vượt quá chạc đuôi; cơ thể thắt lại rõ rệt giữa đốt ngực mang chân 5 và phần sinh dục; đôi chân bơi thứ năm ($P_5$) phát triển lớn, đối xứng ở con cái và bất đối xứng biến đổi thành dạng kẹp ở con đực; xoang tim có hệ tuần hoàn chuyên biệt.
• Bộ Cyclopoida: Râu thứ nhất ($A_1$) có chiều dài trung bình gồm 6–17 đốt, ở con đực cả hai râu đều uốn cong làm nhiệm vụ giữ con cái khi giao phối; cơ thể thắt lại giữa đốt mang chân 4 và chân 5; chân bơi thứ năm ($P_5$) tiêu giảm mạnh; chân bơi thứ sáu ($P_6$) dạng tấm nhỏ không gắn liền với $P_5$.
• Bộ Harpacticoida: Râu thứ nhất ($A_1$) ngắn gồm 5–9 đốt; phần thân trước (metasome) và thân sau (urosome) có chiều rộng tương đương nhau, không có điểm thắt rõ rệt; cơ thể dạng hình trụ thon dài thích nghi cao với lối sống bò đáy hoặc chui rúc trong kẽ cát; chạc đuôi phân nhánh rõ mang các lông cứng đặc trưng.

Tài liệu định loại chuyên ngành được sử dụng đối chiếu gồm: An annotated checklist and keys to the species of Copepoda Harpacticoida, Keys to Nearctic Fauna - Thorp and Covich’s Freshwater Invertebrates (James H. Thorp và D. Christopher Rogers), Marine Flora and Fauna of the Northeastern United States - Copepoda: Harpacticoida (Iepure et al.), và Introduction to the Copepoda (Boxshall và Defaye).

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu ngoài thực địa:

• Mẫu định tính: Sử dụng lưới thu động vật phù du chuyên dụng có kích thước mắt lưới $50,\mu\text{m}$, đường kính miệng lưới $28,\text{cm}$. Lưới được kéo theo phương nằm ngang ở tầng nước mặt cách mặt nước khoảng $20,\text{cm}$ trong thời gian 3 phút, quy trình lặp đi lặp lại trong vòng 30 phút. Mẫu được thu thập ở cả hai thời điểm nhật triều: triều thấp và triều cao. Mẫu sau khi thu được cố định ngay bằng dung dịch Formaldehyde nồng độ 5%.
• Mẫu định lượng: Thu gom chính xác 25 lít nước mặt tại điểm lấy mẫu, lọc qua lưới lọc hình nón kích thước mắt lưới $50,\mu\text{m}$, toàn bộ phần cặn động vật được cô đặc vào ống Falcon dung tích $50,\text{ml}$ gắn tại đáy lưới, sau đó cố định bằng Formaldehyde 5%.
• Mẫu nước: Thực hiện lấy và bảo quản mẫu theo đúng quy chuẩn TCVN 6663-3:2003 (ISO 5667-3:1985) về Hướng dẫn bảo quản và xử lý mẫu nước.

Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm:

• Đo đạc trực tiếp và phân tích nhanh: Xác định các thông số nhiệt độ ($T^\circ$), độ pH, độ dẫn điện (EC), độ mặn (Sal), tổng chất rắn hòa tan (TDS), độ đục (NTU) và oxy hòa tan (DO) bằng máy đo đa chỉ tiêu V2 6920.
• Phương pháp phân tích các chỉ tiêu hóa lý nước mặt:

Thông số phân tích	Đơn vị	Phương pháp phân tích	Tiêu chuẩn áp dụng
Nitrit ($\text{NO}_2^-$)	mg/L	Trắc phổ hấp thụ phân tử	TCVN 6178:1996 (ISO 6777:1984)
Nitrat ($\text{NO}_3^-$)	mg/L	Trắc phổ hấp thụ phân tử dùng axit sunfosalixylic	TCVN 6180:1996 (ISO 7890-3:1988)
Amoni ($\text{NH}_4^+$)	mg/L	Phương pháp so màu Phenat	Standard Methods (1999)
Photphat ($\text{PO}_4^{3-}$)	mg/L	Trắc phổ hấp thụ phân tử dùng amoni molipdat	TCVN 6202:2008 (ISO 6878:2004)
Chlorophyll-a (Chl-a)	mg/L	Trắc phổ hấp thụ phân tử	TCVN 10414:2014 (ISO 10519:1997)
Sunfat ($\text{SO}_4^{2-}$), Sắt ($\text{Fe}^{2+}$), Clorua ($\text{Cl}^-$)	mg/L	Phương pháp trắc quang / chuẩn độ	Standard Methods (1999)

Phương pháp phân loại, định lượng và xử lý số liệu sinh học:

• Định loại hình thái: Mẫu sinh vật được giải phẫu tách rời các phần phụ ($A_1, A_2, P_1 - P_5$, chạc đuôi) dưới kính hiển vi soi nổi và kính hiển vi quang học, chụp ảnh hiển vi kỹ thuật số ở các độ phóng đại vật kính $\times 40$ và $\times 100$. Các cấu trúc vi phẫu được vẽ lại dưới dạng đồ họa vector bằng phần mềm Inkscape phiên bản 0.92.
• Đếm mật độ: Rửa sạch mẫu định lượng qua lưới $50,\mu\text{m}$, cô đặc lượng mẫu về thể tích chính xác $10,\text{ml}$, tiến hành đếm toàn bộ cá thể trong buồng đếm Sedgewick Rafter.
• Chỉ số đa dạng sinh học Shannon - Wiener ($H'$): $$H' = -\sum_{i=1}^S (P_i \times \ln P_i)$$ Trong đó: $P_i$ là tỷ lệ cá thể loài thứ $i$ trên tổng số cá thể ($n_i / N$), $S$ là tổng số loài ghi nhận.
• Chỉ số đa dạng sinh học Simpson ($D$): $$D = \sum \left(\frac{n_i}{N}\right)^2$$ Trong đó: $n_i$ là số lượng cá thể của loài $i$, $N$ là tổng số cá thể của tất cả các loài.
• Phân tích thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS 18.0 để tính toán thống kê mô tả và ma trận hệ số tương quan Pearson ($R$). Sử dụng phần mềm PAST 4.0 để phân tích phân cụm tương đồng (Clustering) và phân tích tương quan kinh điển trực giao (Canonical Correspondence Analysis - CCA) nhằm đánh giá ảnh hưởng của các biến môi trường lên mật độ phân bố loài. Phần mềm Google Earth được sử dụng để xây dựng bản đồ vị trí 20 trạm thu mẫu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết có hệ thống cơ sở lý thuyết về phân lớp Giáp xác chân chèo (Copepoda), đặc điểm môi trường nước mặt và điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội của vùng nghiên cứu:

• Sinh học và hình thái Copepoda: Khái quát cấu trúc giải phẫu ngoài (chia 3 phần đầu, ngực, bụng; cấu tạo các đôi râu $A_1, A_2$, chân hàm, chân bơi), cấu tạo trong (tuần hoàn, hô hấp thẩm thấu qua màng bề mặt, bài tiết, thần kinh), vòng đời biến thái qua 6 giai đoạn ấu trùng Nauplius và 5 giai đoạn Copepodid. Phân định ranh giới hình thái giữa 3 bộ phụ Calanoida, Cyclopoida và Harpacticoida.
• Đặc trưng nước mặt và rừng ngập mặn Quảng Nam: Trình bày hiện trạng mạng lưới sông Thu Bồn, sông Trường Giang, sông Tam Kỳ, đầm An Hòa. Khái quát cấu trúc thảm thực vật rừng dừa nước Cẩm Thanh (chiếm khoảng 81,23 ha dừa nước tập trung, có hệ sinh thái thảm cỏ lươn, cỏ xoan đặc thù) và rừng ngập mặn Tam Giang (hơn 60 ha gồm các quần thể mắm, đước, bần, cốc cổ thụ). Tổng hợp các nguồn thải gây ô nhiễm hữu cơ và phú dưỡng nguồn nước từ nuôi trồng thủy sản, đô thị và nông nghiệp.
• Tổng quan tình hình nghiên cứu: Điểm lại các công trình quốc tế tại châu Âu, châu Mỹ, Malaysia, Australia; rà soát các nghiên cứu tại Việt Nam (nghiên cứu của Anton Brancelj, Trần Đức Lương, Hồ Thanh Hải, Võ Văn Phú tại hồ Phú Ninh, Trương Sĩ Hải Trình tại Cù Lao Chàm với 92 loài Copepoda) để khẳng định khoảng trống dữ liệu phân loại học Copepoda trong rừng ngập mặn ven bờ Quảng Nam.

Chương 2: Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết thiết kế nghiên cứu thực địa và quy trình phân tích:

• Xác lập vị trí tọa độ 20 điểm thu mẫu: 10 trạm tại Hội An (Đ1 đến Đ10 tại khu vực Cẩm Thanh - Cửa Đại) và 10 trạm tại Núi Thành (NT1 đến NT10 tại Tam Giang - đầm An Hòa).
• Chuẩn hóa quy trình lấy mẫu định tính (kéo lưới $50,\mu\text{m}$, 3 phút/lần ở tầng mặt $20,\text{cm}$, lặp lại trong 30 phút theo hai pha triều) và mẫu định lượng (lọc 25L nước, cô đặc $50,\text{ml}$, bảo quản Formaldehyde 5%).
• Quy định hệ thống phương pháp phân tích phòng thí nghiệm theo các tiêu chuẩn TCVN, ISO và Standard Methods đối với 13 chỉ tiêu lý hóa và dinh dưỡng.
• Mô tả chi tiết kỹ thuật vi phẫu, chụp ảnh hiển vi ($\times 40, \times 100$), kỹ thuật vẽ đồ họa vector Inkscape 0.92, phương pháp đếm buồng Sedgewick Rafter, công thức toán học tính chỉ số $H'$ và $D$, cùng quy trình phân tích đa biến CCA và phân cụm Clustering trên phần mềm PAST 4.0 và SPSS 18.0.

Chương 3: Kết quả và biện luận

Chương này trình bày toàn bộ số liệu thu thập và thảo luận khoa học về 5 nội dung chính:

1. Thành phần loài và phân cụm tương đồng: Ghi nhận 12 loài (và một số phân loại bổ sung đạt 13 taxon) thuộc 9 họ của 3 bộ Copepoda. Phân tích phân cụm ghi nhận 6 nhóm sinh cảnh, trong đó trạm Đ6 (Hội An) và trạm NT6 (Núi Thành) đạt mức độ tương đồng thành phần loài tuyệt đối với sự xuất hiện đồng thời của các loài: Schizopera neglecta, Mesochra bodini, Leptocaris echinatus, Mesochra reducta, Eurytemora sp., Limnoithona sinensis, Lucicutia ovalis.
2. Loài mới ghi nhận tại Việt Nam: Xác định 9 loài ghi nhận mới cho khu hệ sinh vật rừng ngập mặn Việt Nam, gồm: Onychocamptus talipes, Schizopera neglecta, Mesochra bodini, Leptocaris echinatus, Leptocaris sibilicus, Mesochra inconspicua, Mesochra reducta, Limnoithona sinensis, Lucicutia ovalis.
3. Mô tả hình thái giải phẫu loài mới:
   • Leptocaris sibilicus: Bụng gồm 5 đốt (1 đốt mang $P_5$, 1 đốt sinh dục, 3 đốt bụng dưới); chạc đuôi hình trụ với 6 lông cứng trần và 1 lông cứng dày dài; $A_1$ gồm 7 đốt (đốt 1 dài nhất có 3 hàng gai ngoài, đốt 5 ngắn nhất); $A_2$ nhánh ngoài mang 3 lông cứng trần, nhánh trong mập có 2 hàng gai; chân $P_1$ nhánh ngoài 3 đốt, nhánh trong 2 đốt với đốt 1 mang ngạnh đặc biệt bên trong.
   • Onychocamptus talipes: Con cái dài 2,5 mm từ đỉnh đầu đến chạc đuôi, thân hình trụ bao phủ nốt sần; $A_1$ ngắn gồm 5 đốt; râu $A_2$ nhánh trong 1 đốt mang hàng gai lề trong; chân $P_1$ có đốt 2 nhánh ngoài mang một gai giữa cong mạnh ra ngoài dạng móng vuốt.
   • Mesochra bodini: Con cái dài 2,5 mm, thân hình trụ thon dần; chạc đuôi hình trụ mang hàng ngang 4–5 gai mặt bụng; $A_1$ ngắn 5 đốt; chân $P_1$ nhánh trong dài bằng nhánh ngoài, đốt 3 nhánh trong mang 1 gai và 2 lông cứng đỉnh.
4. Chỉ số đa dạng sinh học: Chỉ số Simpson tại Hội An và Núi Thành có sự khác biệt nhẹ nhưng không có ý nghĩa thống kê ($p = 0,108 > 0,05$). Chỉ số Shannon ($H'$) tại Hội An phản ánh độ đa dạng nhỉnh hơn Núi Thành nhưng cũng không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê.
5. Chất lượng nước và phân tích tương quan đa biến CCA:
   • Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa Hội An và Núi Thành ($p < 0,05$ hoặc $p < 0,01$) đối với các chỉ tiêu: nhiệt độ, EC, TDS, pH, $\text{Cl}^-$, DO, $\text{NO}_3^-$, $\text{NO}_2^-$, $\text{NH}_4^+$. Không có sự khác biệt có ý nghĩa đối với NTU, $\text{PO}_4^{3-}$, $\text{SO}_4^{2-}$, $\text{Fe}^{2+}$, Chl-a.
   • Trục CCA1 giải thích 39,09% phương sai (Eigenvalue 0,24), trục CCA2 giải thích 22,69% phương sai. Mô hình xác lập: Onychocamptus talipes tương quan nghịch với nhiệt độ ($r = -0,95$); Mesochra inconspicua tương quan nghịch với pH và $\text{SO}_4^{2-}$ ($r = -1,0$); Leptocaris echinatus tương quan thuận với Chl-a và $\text{Cl}^-$; Schizopera neglecta và Nitocra sp. tương quan nghịch với $\text{Fe}^{2+}$ ($r = -1,0$); Limnoithona sinensis tương quan thuận với độ mặn, EC và TDS.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp danh mục thành phần loài và xác định mật độ phân bố của Copepoda tại 20 trạm khảo sát thuộc hai hệ sinh thái rừng ngập mặn Hội An và Núi Thành:

STT	Tên khoa học	Bộ	Tình trạng ghi nhận tại Việt Nam	Phân bố tại khu vực khảo sát
1	Onychocamptus talipes	Harpacticoida	Loài ghi nhận mới	Đ2, Đ3, Đ10 (Hội An); NT3, NT4 (Núi Thành)
2	Schizopera neglecta	Harpacticoida	Loài ghi nhận mới	Đ4, Đ5, Đ6, Đ7, Đ8 (Hội An); NT3, NT4, NT5, NT6, NT7, NT8, NT9 (Núi Thành)
3	Mesochra bodini	Harpacticoida	Loài ghi nhận mới	Đ3, Đ4, Đ5, Đ6, Đ7, Đ8, Đ9 (Hội An); NT1 đến NT10 (Núi Thành)
4	Leptocaris echinatus	Harpacticoida	Loài ghi nhận mới	Đ3, Đ5, Đ6, Đ7, Đ8, Đ9 (Hội An); NT1, NT2, NT3, NT5, NT6, NT8, NT9 (Núi Thành)
5	Leptocaris sibilicus	Harpacticoida	Loài ghi nhận mới	Đ1, Đ4, Đ7, Đ8, Đ9, Đ10 (Hội An); NT2, NT3, NT7 (Núi Thành)
6	Mesochra inconspicua	Harpacticoida	Loài ghi nhận mới	Đ4, Đ9, Đ10 (Hội An); NT4, NT6, NT8 (Núi Thành)
7	Mesochra reducta	Harpacticoida	Loài ghi nhận mới	Đ3, Đ6, Đ8, Đ10 (Hội An); NT3, NT6 (Núi Thành)
8	Oithona nana	Cyclopoida	Đã ghi nhận	Đ3, Đ6, Đ7, Đ8 (Hội An); NT2, NT4, NT7, NT9 (Núi Thành)
9	Nitocra sp.	Harpacticoida	Đã ghi nhận	Đ2, Đ5, Đ7, Đ8 (Hội An); NT3, NT5, NT7, NT8 (Núi Thành)
10	Eurytemora sp.	Calanoida	Đã ghi nhận	Ghi nhận ở mật độ cao tại một số trạm (lên tới 1600 cá thể/mẫu)
11	Limnoithona sinensis	Cyclopoida	Loài ghi nhận mới	Đ1, Đ2, Đ3, Đ4, Đ6, Đ7, Đ8, Đ10 (Hội An); NT2, NT6, NT7 (Núi Thành)
12	Lucicutia ovalis	Calanoida	Loài ghi nhận mới	Phân bố rộng khắp tại tất cả 10 trạm Hội An và hầu hết trạm Núi Thành

Đóng góp khoa học và thực tiễn của công trình:

• Bổ sung 9 loài mới cho danh lục khu hệ Giáp xác chân chèo (Copepoda) sống trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Việt Nam, cung cấp bản mô tả hình thái và bản vẽ giải phẫu vector chi tiết phục vụ công tác giám định loài.
• Cung cấp bộ số liệu thực nghiệm đầy đủ về 13 chỉ tiêu chất lượng nước mặt tại hai hệ sinh thái rừng ngập mặn tiêu biểu của tỉnh Quảng Nam.
• Ứng dụng thành công mô hình phân tích tương quan kinh điển trực giao (CCA), làm sáng tỏ các nhân tố môi trường chính (nhiệt độ, pH, độ mặn, EC, $\text{Fe}^{2+}$, Chlorophyll-a) định hình sự phân bố và mật độ của từng loài Copepoda, tạo cơ sở cho việc sử dụng nhóm sinh vật này làm chỉ thị sinh học môi trường nước lợ.

Các giải pháp và kiến nghị được tác giả đề xuất:

• Tăng cường kiểm soát và xử lý các nguồn nước thải từ các đầm nuôi tôm và khu dân cư trước khi xả ra lưu vực sông Thu Bồn và sông Trường Giang.
• Bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng dừa nước Cẩm Thanh và các quần thể mắm, đước cổ thụ tại Tam Giang; ngăn chặn hành vi chặt phá rừng ngập mặn phục vụ mở rộng đìa tôm và xây dựng hạ tầng.
• Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng địa phương về việc bảo vệ thảm thực vật rừng ngập mặn, hạn chế sử dụng hóa chất và thuốc bảo vệ thực vật tại các vùng nông nghiệp lân cận.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn một số hạn chế do điều kiện thực hiện đề tài tốt nghiệp:

• Không gian nghiên cứu mới giới hạn trong phạm vi 20 điểm thu mẫu tại hai khu vực Hội An và Núi Thành, chưa bao quát toàn bộ các vùng đất ngập nước ven biển khác thuộc tỉnh Quảng Nam.
• Dữ liệu thu thập phản ánh đặc trưng tại thời điểm khảo sát năm 2021 theo các pha nhật triều, chưa theo dõi biến động quần xã liên tục qua các mùa trong năm (mùa mưa và mùa khô).
• Việc định loại sinh vật hoàn toàn dựa trên phương pháp giải phẫu so sánh hình thái học truyền thống, chưa có điều kiện kết hợp kỹ thuật sinh học phân tử (DNA barcoding) để kiểm chứng di truyền cho 9 loài mới ghi nhận.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng mạng lưới quan trắc ra toàn bộ hệ thống cửa sông ven biển miền Trung và vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm.
• Triển khai nghiên cứu quan trắc định kỳ nhiều năm nhằm đánh giá tác động dài hạn của biến đổi khí hậu, hiện tượng xâm nhập mặn và xói lở bờ biển lên cấu trúc quần xã Copepoda.
• Kết hợp kỹ thuật giải mã trình tự gen để hoàn thiện khóa phân loại học phân tử cho nhóm giáp xác chân chèo tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Tài liệu có giá trị tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý Tài nguyên Môi trường, Sinh thái học, Thủy sinh học, Hải dương học và Khoa học Môi trường.
• Các nhà nghiên cứu phân loại học động vật không xương sống thủy sinh và sinh thái học đất ngập nước.
• Cán bộ kỹ thuật tại các Chi cục Bảo vệ Môi trường, Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên và các cơ quan quản lý tài nguyên thủy sản ven biển.

Các phần nội dung có giá trị tham khảo trực tiếp:

• Quy trình chuẩn về thu mẫu động vật phù du và sinh vật đáy cỡ nhỏ vùng ngập triều bằng lưới lọc $50,\mu\text{m}$ (phương pháp kéo định tính và lọc 25L định lượng).
• Kỹ thuật giải phẫu vi phẫu các phần phụ giáp xác chân chèo ($A_1, A_2, P_1 - P_5$) và kỹ thuật vẽ hình minh họa khoa học vector bằng phần mềm Inkscape.
• Phương pháp luận kết hợp thống kê sinh thái học (chỉ số Shannon, Simpson, phân tích phân cụm Clustering) và phân tích đa biến trực giao CCA trên phần mềm PAST 4.0 và SPSS 18.0.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận được bao nhiêu loài Copepoda và có bao nhiêu loài mới được bổ sung cho khu hệ sinh vật rừng ngập mặn Việt Nam? Khóa luận đã ghi nhận được 12 đến 13 taxon thuộc 9 họ của 3 bộ phân lớp Giáp xác chân chèo (Copepoda). Trong đó, có 9 loài lần đầu tiên được ghi nhận mới cho hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Việt Nam gồm: Onychocamptus talipes, Schizopera neglecta, Mesochra bodini, Leptocaris echinatus, Leptocaris sibilicus, Mesochra inconspicua, Mesochra reducta, Limnoithona sinensis và Lucicutia ovalis.

2. Quy trình thu mẫu Copepoda ngoài thực địa được tác giả thực hiện như thế nào? Mẫu định tính được thu bằng lưới có kích thước mắt lưới $50,\mu\text{m}$, đường kính miệng lưới $28,\text{cm}$, kéo ngang ở độ sâu $20,\text{cm}$ cách mặt nước trong 3 phút, lặp lại trong 30 phút ở cả hai pha triều thấp và triều cao. Mẫu định lượng được thực hiện bằng cách lọc chính xác 25 lít nước qua lưới $50,\mu\text{m}$, cô đặc cặn vào ống Falcon $50,\text{ml}$. Cả hai loại mẫu đều được cố định bảo quản bằng dung dịch Formaldehyde 5%.

3. Phân tích tương quan kinh điển trực giao (CCA) cho thấy các yếu tố môi trường nào ảnh hưởng rõ nhất đến mật độ loài Copepoda? Trục CCA1 giải thích 39,09% phương sai (Eigenvalue 0,24) và trục CCA2 giải thích 22,69% phương sai. Kết quả cho thấy: loài Onychocamptus talipes tương quan nghịch với nhiệt độ ($r = -0,95$); loài Mesochra inconspicua tương quan nghịch với pH và $\text{SO}_4^{2-}$ ($r = -1,0$); loài Leptocaris echinatus tương quan thuận với Chlorophyll-a và $\text{Cl}^-$; loài Schizopera neglecta và Nitocra sp. tương quan nghịch với $\text{Fe}^{2+}$ ($r = -1,0$); loài Limnoithona sinensis tương quan thuận với độ mặn, EC và TDS.

4. Sự khác biệt về chất lượng môi trường nước giữa khu vực Hội An và Núi Thành được thể hiện qua các chỉ tiêu nào? Qua phân tích thống kê, có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$ hoặc $p < 0,01$) giữa Hội An và Núi Thành đối với các chỉ tiêu: nhiệt độ ($T^\circ$), EC, TDS, pH, độ mặn, $\text{Cl}^-$, DO, $\text{NO}_3^-$, $\text{NO}_2^-$ và $\text{NH}_4^+$. Ngược lại, các chỉ tiêu độ đục (NTU), $\text{PO}_4^{3-}$, $\text{SO}_4^{2-}$, $\text{Fe}^{2+}$ và Chlorophyll-a không ghi nhận sự sai khác mang ý nghĩa thống kê giữa hai khu vực nghiên cứu.

5. Mức độ đa dạng sinh học thể hiện qua chỉ số Shannon và Simpson giữa hai khu vực có sự sai khác có ý nghĩa thống kê không? Chỉ số đa dạng loài Shannon ($H'$) tại Hội An phản ánh mức độ đa dạng cao hơn so với Núi Thành, tuy nhiên kết quả kiểm định thống kê cho thấy chỉ số Simpson giữa hai khu vực có giá trị $p = 0,108 > 0,05$. Điều này chứng minh sự khác biệt về mức độ đa dạng sinh học quần xã Copepoda giữa rừng ngập mặn Hội An và Núi Thành chưa đạt mức sai khác có ý nghĩa thống kê.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thị Ánh Hồng đã xây dựng được cơ sở dữ liệu sinh học có hệ thống về cấu trúc thành phần loài và mật độ phân bố của phân lớp Giáp xác chân chèo (Copepoda) tại hệ sinh thái rừng ngập mặn Hội An và Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Điểm nhấn khoa học nổi bật của công trình là việc phát hiện, định loại và cung cấp bản vẽ giải phẫu hiển vi chi tiết cho 9 loài Copepoda lần đầu tiên được ghi nhận tại Việt Nam. Đồng thời, mô hình phân tích đa biến CCA và các chỉ số sinh thái học trong khóa luận đã làm rõ mối quan hệ tương tác giữa quần xã sinh vật với các yếu tố lý hóa môi trường nước mặt, đóng góp tài liệu tham khảo có giá trị cao cho công tác quan trắc và bảo tồn đa dạng sinh học các vùng đất ngập nước ven biển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu 1. Tổng quan về copepoda Copepoda là một nhóm phân lớp động vật giáp xác nhỏ được tìm thấy ở hầu hết các môi trường sống nước ngọt và nước mặn. Một số loài là sinh vật phù du (trôi dạt trong nước biển), một số là sinh vật đáy (sống dưới đáy đại dương), và một số loài sống ở rừng ngập mặn, trong môi trường sống trên cạn và những nơi ẩm ướt khác trên cạn, chẳng hạn như đầm lầy, dưới lá rụng trong rừng ẩm ướt, suối, ao tù nước đọng và vũng nước, rêu ẩm hoặc các hốc chứa đầy nước (phytotelmata) của các loài thực vật như cây bìm bịp và cây nắp ấm.

Nhiều loài sống dưới lòng đất trong các hang động biển và nước ngọt, hố sụt hoặc lòng suối.Copepoda là nhóm các sinh vật phân bố rộng trên toàn cầu, có thể là sinh vật nổi, sống đáy hay ở vùng ven bờ của các thủy vực nước ngọt (Dương Trí Dũng, 2001). • Hình thái Chiều dài biến động trong khoảng 0.2mm nhưng đa phần có chiều dài nhỏ hơn 2. Cơ thể có màu nâu hay hơi xám, những loài sống ở vùng triều có màu sáng hơn, cơ thể có màu tím hay đỏ. Phân lớp Copepoda chia thành hai bộ là EuCopepoda và Branchiura trong đó có 6 bộ phụ là Caligoida, Lernaeopodoida, Arguloida (sống ký sinh) và Calanoida, Cyclopoida, Harpacticoida (sống tự do).

Nhóm sống kí sinh có hình dạng rất biến đổi và thích nghi với điều kiện kí sinh. Nhóm sống tự do có cơ thể phân đốt, hình dài hay hình trụ và chia thành 3 phần là đầu, ngực và bụng. Vùng ngực có 7 đốt nhưng đốt thứ 1 và có thể đốt thứ 2 kết hợp với phần đầu nằm trong vỏ giáp. Có thể hai đôi chân ngực thứ 4 và thứ 5 hay thứ 5 và thứ 6 hợp lại thành 1 đốt.

Phần bụng có từ 3-5 đốt, thường thì có 4 đốt. Đốt ngực cuối và đốt bụng đầu tiên dính lại với nhau bằng một vòng mềm dẻo và ngắn. Khớp nối làm con vật cử động dễ dàng là khớp phân biệt giữa phần đầu và thân. Phần thân gồm các đốt bụng và đốt ngực thứ 7 (có khi là đốt thứ 6).

Phần đầu thật sự có 5 đôi phụ bộ đó là: Râu A1(antennules), râu A2 (antennae), hàm trên (maxillae) 1 và hàm trên 2, hàm dưới (mandibles). Đốt ngực đầu tiên dính với đầu có một đôi chân hàm (maxillipeds) và từng đốt ngực còn lại mang một đôi chân hàm (maxillipeds) và từng đốt ngực còn lại mang một đôi chân bơi. Trong một vài loài ở đốt ngực thứ 7 tiêu giảm và đốt này không còn phần phụ. Phần phụ đầu: rất biến đổi tùy theo chức năng.

Râu A1 dài và chỉ có một nhánh, đây là cơ quan cảm giác nhưng cũng có thể dùng để vận động. Cả hai râu A1 con đực của 5 Cyclopoida và Harpacticoida là cơ quan sinh dục dùng trong lúc bắt cặp. Riêng Calanoida chỉ có râu A1 bên phải làm nhiệm vụ sinh dục. Râu A2 ngắn hơn, có 2 hay 1 nhánh có vai trò quan trọng trong việc cảm giác, riêng ở Harpacticoida các râu này có thể dùng để nắm bắt được.

Các đôi hàm biến đổi để lấy thức ăn. Phần phụ ngực: các đôi chân ngực biến đổi từ lúc bắt đầu cho đến hai đôi chân cuối. Nhóm sống tự do đôi chân thứ 6 luôn thiếu ở con cái hay biến đổi chỉ còn dạng sơ khai (ở con đực). Đôi chân số 5 giảm hay tiêu giảm ở nhóm Cyclopoida và Harpacticoida, nhưng ở Calanoida thì đôi chân này phát triển cân đối ở con cái và bất đối xứng ở con đực, khi đó nó biến đổi thành cái móc.

Chạc đuôi: đốt cuối cùng chẻ hai tạo ra hai nhánh đuôi. Cấu trúc của nó đơn giản có hình trụ không phân nhánh và cũng không giống với phần phụ nào ở đầu và ngực (Dương Trí Dũng, 2001). • Cấu tạo trong Hệ tuần hoàn: xoang tim chỉ có ở bộ phụ Calanoida, còn các bộ phụ khác có vòng tuần hoàn đơn giản gồm các mạch máu từ hệ tiêu hóa, hệ vận động và các phụ bộ đi về xoang tim. Hệ hô hấp: sự trao đổi O2 và CO2 xảy ra trên bề mặt cơ thể và một vài nơi như phần cuối của ống tiêu hóa được hút và đẩy bởi hệ cơ bên ngoài.

Hệ bài tiết: chất thải được thải ra qua tuyến ở hàm trên gần phía đầu, tuy vậy phần sau của đoạn ruột cuối cùng cũng có chức năng bài tiết. Hệ thần kinh: tập hợp lại ở phần đầu, một mặc làm nhiệm vụ cảm giác thấy rõ tập trung lại thành điểm mắt (Dương Trí Dũng, 2001). • Sinh sản Tập tính sinh sản hầu như giống nhau ở nhóm Copepoda sống tự do, nhưng các loài khác nhau có thời kỳ sinh sản khác nhau. Sự thụ tinh thật sự xảy ra khi hai cá thể đã tách rời nhau và con cái đẻ trứng, quá trình này hoàn thành trong vài phút hay c ả tháng sau khi bắt cặp.

Trứng thụ tinh sẽ được giữ trên mình con cái trong 1 hay 2 túi trứng cho đến khi nở thành ấu trùng, khi trứng vừa nở thì nhóm trứng khác nhau bắt đầu sinh ra và tiếp tục được thụ tinh (Dương Trí Dũng, 2001). • Vai trò Copepoda tham gia vào chu trình vật chất trong thủy vực, đóng vai trò quan trọng trong bậc dinh dưỡng giữa vi khuẩn, tảo và động vật nguyên sinh với các nhóm sinh vật phiêu sinh, là nguồn thức ăn chính cho nhiều loài động vật không xương sống và động vật có xương sống lớn hơn. 6 Copepoda được xem là một trong mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn, chúng ăn phấn hoa, thực vật phù du, động vật không xương sống khác, và thậm chí cả ấu trùng cá (Dương Trí Dũng, 2001). • Chu kỳ sống Trong chu kỳ sống của Copepoda, thông thường có 4 dạng hình thái là: trứng, 6 giai đoạn ấu trùng nauplius, 5 giai đoạn copepodid và trưởng thành.

Trứng của Copepoda nở thành ấu trùng nhỏ gọi là Nauplius. Chúng có 3 đôi phụ bộ để sau đó biến thành râu A1, A2 và hàm dưới. Khi lột xác sang giai đoạn II, chúng chỉ có thêm hàm trên. Có 4 giai đoạn ấu trùng và 5 giai đoạn tiền trưởng thành khi biến thành con trưởng thành có khả năng sinh sản.

Sau mỗi lần lột xác, con vật lớn lên và dài hơn đồng thời có thêm phụ bộ. Ví dụ như Nauplius IV có đủ các phụ bộ của đôi chân thứ 2, Copepodid I có đốt ngực và có phụ bộ ở đôi chân thứ 4. Thời gian để hoàn thành một chu kỳ sống từ trứng cho đến khi sinh sản biến động tùy theo loài và điều kiện môi trường (Dương Trí Dũng, 2001). • Phân bố Đây là nhóm sinh vật có nguồn gốc biển, chúng trải qua quá trình tiến hóa để đi vào vùng nước ngọt.

Cyclops là nhóm sinh vật nước ngọt phân bố rộng trên thế giới. Phân biệt 3 bộ phụ thuộc nhóm sống tự do Chúng dễ dàng được phân biệt dựa trên độ dài của antennule, kích thước tương đối của metasome và urosome và cấu trúc của chân 5. • Calanoida - Antennule rất dài (23-25 phân đoạn), thường vươn tới hoặc vượt quá caudal rami. - Antennule phải là uốn cong ở con đực (ngoại trừ Senecella sp, trong đó antennule trái là uốn cong).

- Cơ thể thu hẹp giữa phân khúc mang chân thứ 5 và bộ phận sinh dục. - Chân 5 khá lớn và khác biệt, đối xứng ở con cái và không đối xứng ở con đực. • Cyclopoda - Antennule có chiều dài trung bình (6-17 đoạn). - Cả hai antennule đều uốn cong ở con đực.

7 - Cơ thể hẹp giữa các phân đoạn mang chân 4 và chân 5. - Chân 5 là bị tiêu giảm. - Con đực sở hữu bộ chân 6 nhỏ mà không nối với chân 5. • Harpacticoida - Anten rất ngắn (5-9 đoạn).

- Cả hai antennule uốn cong ở con đực. - Metasome và urosome có chiều rộng tương tự nhau (không có điểm thu hẹp). - Chạc đuôi: đốt cuối cùng chẻ hai tạo ra hai nhánh đuôi. Cấu trúc của nó đơn giản có hình trụ không phân nhánh và cũng không giống với phần phụ nào ở đầu và ngực (Dương Trí Dũng, 2001).1 Nhóm Copepoda sống tự do, a: Cyclopoida, b: Calanoida, c: Harpacticoida (Unit, 2004).

Tổng quan về nước mặt và khu vực nghiên cứu - Tổng quan về nước mặt Nước mặt là nước trong sông, hồ, rừng ngập mặn hoặc nước ngọt trong vùng đất ngập nước. Nước mặt được bổ sung một cách tự nhiên bởi giáng thủy và chúng mất đi khi chảy vào đại dương, bốc hơi và thấm xuống đất. Nước mặt bao gồm nước lưu thông hoặc chứa trên bề mặt lục địa. Nước mặt có nguồn gốc từ lớp nước dưới sâu mà sự xuất hiện của nó tạo nên các sông, suối, ao, hồ… Chúng được hợp lại thành dòng nước đặc trưng bằng một mặt tiếp xúc nước – khí quyển và chuyển động với tốc độ đáng kể.

Nước mặt có thể được chứa vào các bể chứa tự nhiên (sông, ao, hồ.) hoặc nhân tạo (các đập nước) được đặc trưng bằng bề mặt trao đổi nước – khí quyển, hầu như bất động có chiều sâu đáng kể và thời gian dừng lại khá lớn. Việc dự trữ nước mặt tại các bể chứa, đập để phục vụ cho 8 nhiều mục đích khác nhau trong đó có xử lý nước sinh hoạt. Sự bốc hơi nước trong đất, ao, hồ, sông ,biển; sự thoát hơi nước ở thực vật và động vật,… hơi nước vào trong không khí sau đó bị ngưng tụ lại trở về thể lỏng rơi xún mặt đất hình thành mưa, nước mưa chảy tràn trên mặt đất từ nơi cao đến nơi thấp tạo nên các dòng chảy hình thành nên thác, ghềnh, suối, sông và được tích tụ ở những nơi thấp trên lục địa hình thành hồ hoặc được đưa thẳng ra biển hình thành nên lớp nước trên bề mặt của vỏ trái đất. Thành phần hóa học của nước mặt phụ thuộc vào bản chất của đất mà nước chảy qua đến các nơi chứa.

Trong hành trình nước hòa tan các phần tử khác nhau. Bằng cách trao đổi trên bề mặt nước – không khí, các loại nước này tự chứa các khí hòa tan ( oxy, nito, khí cacbonic). Trước khi quyết định công nghệ xử lý nước mặt chúng ta cần lưu ý một số điểm sau của nước mặt: Trong nước mặt thường xuyên tồn tại các khí hòa tan Nước mặt có nồng độ lớn các chất lơ lửng đặc biệt là trong dòng chảy. Chất huyền phù rất khác nhau, bắt đầu từ các hạt keo đến các nguyên tố hữu hình được trôi theo các dòng sông khi lưu lượng tăng đáng kể.