Luận Văn Thạc Sĩ: Nghiên Cứu Tài Nguyên Cây Thuốc Được Sử Dụng Trong Các Cộng Đồng Tại Tỉnh Đắk Nông

Luận văn thạc sĩ điều tra tài nguyên cây thuốc được sử dụng trong các cộng đồng tại tỉnh Đắk Nông, phân tích giá trị y học và bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Lưu Hồng Trường
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Điều Tra Tài Nguyên Cây Thuốc Tại Các Cộng Đồng Ở Đắk Nông
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. SƠ LƯỢC VỀ THỰC VẬT DÂN TỘC HỌC VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA KIẾN THỨC SỬ DỤNG CÂY THUỐC TRUYỀN THỐNG
• 2.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÂY THUỐC
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu cây thuốc trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.2.3. Tình hình nghiên cứu ở Đắk Nông
• 2.2.4. Chiến lược phát triển tài nguyên cây thuốc của tỉnh Đắk Nông
• 2.3. TỔNG QUAN VỀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Địa hình và tài nguyên thiên nhiên
• 2.3.2. Thành phần dân tộc
• 2.3.3. Y tế
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. CÁCH TIẾP CẬN
• 3.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Các hoạt động trước khi triển khai hoạt động thực địa
• 3.2.2. Phương pháp thu thập mẫu vật
• 3.2.3. Phương pháp xử lý số liệu tại phòng thí nghiệm
• 3.2.4. Dụng cụ nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. THÔNG TIN SƠ LƯỢC VỀ CÁC CỘNG ĐỒNG ĐÃ THAM GIA KHẢO SÁT
• 4.2. ĐIỀU TRA ĐA DẠNG CÁC LOÀI CÂY THUỐC SỬ DỤNG TRONG CỘNG ĐỒNG
• 4.2.1. Kết quả thu thập tiêu bản và định danh cây thuốc
• 4.2.2. Các đặc tính đa dạng của các loài cây thuốc tại khu vực khảo sát
• 4.2.3. Điều tra đa dạng về nơi phân bố cây thuốc
• 4.2.4. Đa dạng ở bộ phận sử dụng và tính bền vững trong phương thức khai thác
• 4.2.5. Các loài cây thuốc quý hiếm cần bảo tồn tại các khu vực khảo sát
• 4.3. ĐIỀU TRA TRI THỨC SỬ DỤNG CÂY THUỐC TRONG CỘNG ĐỒNG
• 4.3.1. Đa dạng loài cây thuốc trong tri thức bản địa
• 4.3.2. Sự đa dạng loài được sử dụng trong các nhóm bệnh
• 4.3.3. Sự đa dạng loài cây thuốc cũng được sử dụng trong thực phẩm
• 4.3.4. Sự đa dạng loài cây thuốc cũng được sử dụng có tính độc
• 4.3.5. Một số bài thuốc tiêu biểu cho từng nhóm bệnh
• 4.4. Định hướng phát triển chuỗi giá trị cây thuốc theo hướng bền vững
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1 : Phiếu phỏng vấn
• PHỤ LỤC 2: Danh sách các cá nhân tham gia cung cấp thông tin về cây thuốc tại các tuyến khảo sát
• PHỤ LỤC 3: Danh sách tổ chức tham gia hỗ trợ từ địa phương
• PHỤ LỤC 4: Danh sách 255 loài cây thuốc đã xác định (bao gồm dạng thân và nơi phân bố)
• PHỤ LỤC 5: Một số loài cây thuốc được khai thác đem bán (Giá trung bình của thị trường khảo sát năm 2017 và năm 2019) (đơn vị: đồng)
• PHỤ LỤC 6: Hình ảnh một số loài được định danh đã được bổ sung công dụng sau năm 2019
• PHỤ LỤC 7: Một số hình ảnh khảo sát

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tài nguyên cây thuốc và cộng đồng Đắk Nông

Tài nguyên cây thuốc là một phần quan trọng của đa dạng sinh học, đặc biệt tại các cộng đồng Đắk Nông. Nghiên cứu này tập trung vào việc điều tra tài nguyên cây thuốc và kiến thức sử dụng của các cộng đồng địa phương. Đắk Nông là một tỉnh giàu tiềm năng về cây thuốc, với sự đa dạng về thành phần dân tộc và kiến thức bản địa. Nghiên cứu này nhằm lập danh mục và tư liệu hóa kiến thức truyền thống về sử dụng cây thuốc, đồng thời đánh giá đa dạng các loài thực vật được sử dụng làm thuốc.

1.1. Tầm quan trọng của cây thuốc

Cây thuốc không chỉ là nguồn tài nguyên sinh học mà còn là một phần văn hóa của các cộng đồng Đắk Nông. Kiến thức về sử dụng cây thuốc được truyền miệng qua nhiều thế hệ, nhưng đang có nguy cơ bị mai một. Nghiên cứu này góp phần bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

1.2. Đặc điểm cộng đồng Đắk Nông

Cộng đồng Đắk Nông bao gồm nhiều dân tộc như M’nông, Mạ, Ê-đê, với kiến thức bản địa phong phú về cây thuốc. Sự đa dạng văn hóa và sinh thái tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu và bảo tồn tài nguyên cây thuốc.

II. Phương pháp nghiên cứu và điều tra tài nguyên

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp điều tra tài nguyên truyền thống và hiện đại để thu thập và phân tích dữ liệu về cây thuốc. Các hoạt động bao gồm thu thập mẫu vật, phỏng vấn cộng đồng, và xử lý số liệu tại phòng thí nghiệm. Phương pháp tiếp cận dựa trên sự tham gia của cộng đồng, đảm bảo tính khách quan và chính xác.

2.1. Thu thập mẫu vật

Quá trình thu thập mẫu vật được thực hiện tại các khu vực khảo sát, bao gồm rừng, vườn quốc gia, và khu bảo tồn. Mẫu vật được định danh và lưu trữ để phân tích đa dạng loài.

2.2. Phỏng vấn cộng đồng

Phỏng vấn các thành viên cộng đồng Đắk Nông để thu thập kiến thức về sử dụng cây thuốc. Các thông tin về cách thức thu hái, bộ phận sử dụng, và công dụng được ghi nhận và phân tích.

III. Kết quả và thảo luận

Nghiên cứu đã xác định được 255 loài cây thuốc được sử dụng trong các cộng đồng Đắk Nông. Các loài này thuộc nhiều họ thực vật khác nhau, với đa dạng về bộ phận sử dụng và công dụng. Kết quả cho thấy sự phong phú của tài nguyên cây thuốc và tiềm năng phát triển bền vững.

3.1. Đa dạng loài cây thuốc

Các loài cây thuốc được phân bố ở nhiều sinh cảnh khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến vùng đệm. Một số loài cây thuốc quý được ghi nhận cần được bảo tồn và phát triển.

3.2. Kiến thức sử dụng cây thuốc

Kiến thức về sử dụng cây thuốc trong cộng đồng rất đa dạng, từ điều trị bệnh đến sử dụng trong thực phẩm. Các bài thuốc truyền thống được ghi nhận và phân tích để đánh giá hiệu quả.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc và kiến thức truyền thống của các cộng đồng Đắk Nông. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu cho các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của cây thuốc.

4.1. Đóng góp khoa học

Nghiên cứu đã ghi nhận và phân tích đa dạng các loài cây thuốc, cung cấp dữ liệu quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về thực vật dân tộc học và đa dạng sinh học.

4.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc phát triển các mô hình bảo tồn cây thuốc và khai thác bền vững, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên cây thuốc là một phần quan trọng của đa dạng sinh học và y học truyền thống, đóng vai trò thiết yếu trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng, đặc biệt tại các vùng dân tộc thiểu số. Tỉnh Đắk Nông, với diện tích rừng tự nhiên chiếm khoảng 35,10% tổng diện tích đất và đa dạng các nhóm dân tộc bản địa cùng di cư, là vùng có tiềm năng lớn về tài nguyên cây thuốc. Tuy nhiên, trước nghiên cứu này, tài nguyên cây thuốc tại Đắk Nông chưa được khảo sát và thống kê đầy đủ, dù đã có một số tài liệu đề cập rải rác. Nghiên cứu nhằm mục tiêu lập danh mục và tư liệu hóa kiến thức truyền thống về sử dụng cây thuốc trong một số cộng đồng dân tộc sinh sống tại tỉnh, với phạm vi khảo sát từ năm 2017 đến 2020, tập trung vào 11 cộng đồng dân tộc gồm M’nông, Mạ, Ê-đê, K’ho, Thái, Dao, H’Mông, Tày, Mường, Hoa và Kinh.

Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dữ liệu thực vật dân tộc học và tài nguyên cây thuốc tại Đắk Nông, đồng thời có ý nghĩa thực tiễn trong bảo tồn kiến thức bản địa, phát triển bền vững nguồn tài nguyên và hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương. Kết quả nghiên cứu góp phần thực hiện các mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển dược liệu theo quy hoạch của tỉnh và quốc gia, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của cây thuốc truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết thực vật dân tộc học, một ngành khoa học liên ngành nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và thực vật, đặc biệt là việc sử dụng thực vật trong văn hóa và y học truyền thống. Lý thuyết này bao gồm bốn yếu tố chính: thực vật dân tộc học cơ sở (thu thập tri thức truyền thống), thực vật dân tộc học định lượng (đánh giá sử dụng và quản lý tài nguyên), thực vật dân tộc học thực nghiệm (đánh giá dược tính) và các dự án nâng cao giá trị tri thức sinh thái địa phương. Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng mô hình Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) để thu thập tri thức bản địa và phân tích đa dạng sinh học.

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học cây thuốc, tri thức bản địa về sử dụng cây thuốc, bảo tồn tài nguyên sinh học, và phát triển bền vững nguồn dược liệu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ 100 người dân địa phương thuộc 11 cộng đồng dân tộc tại tỉnh Đắk Nông, trong đó 57% là dân tộc bản địa, 14% dân tộc di cư và 29% dân tộc Kinh. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất theo phương pháp thuận tiện và mục tiêu, tập trung vào những người am hiểu về cây thuốc như thầy lang, trưởng thôn, già làng.

Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm phỏng vấn sâu, phỏng vấn theo bảng hỏi, thảo luận nhóm và khảo sát thực địa thu mẫu cây thuốc. Các tuyến khảo sát được thiết lập tại vùng đệm Vườn Quốc gia Tà Đùng, Rừng phòng hộ Thác Mơ, Khu bảo tồn thiên nhiên Nam Nung, dọc sông Krông Nô và các xã thuộc huyện Đắk Song, K’rông Nô, Gia Nghĩa. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 06/2019 đến 06/2020, bổ sung dữ liệu từ năm 2017 đến 2019 trong khuôn khổ đề tài khoa học cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Phân tích số liệu sử dụng phần mềm Microsoft Excel và SPSS 16.0, kết hợp so sánh với các danh mục thực vật, Sách Đỏ Việt Nam và các văn bản pháp luật liên quan đến bảo tồn tài nguyên. Mẫu vật được định danh tại Viện Sinh thái học Miền Nam dựa trên so sánh hình thái và tài liệu chuẩn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài cây thuốc: Ghi nhận 512 tên loài cây thuốc theo ngôn ngữ địa phương, trong đó 255 loài đã được định danh khoa học thuộc 81 họ thực vật, chiếm khoảng 50% tổng số tên loài thu thập. Mười họ có nhiều loài nhất chiếm 40% tổng số, với họ Cúc (Compositae) chiếm 7% (18 loài), họ Đậu (Leguminosae) 6% (15 loài), họ Cà phê (Rubiaceae) và họ Gừng (Zingiberaceae) mỗi họ chiếm 4% (11 loài).

2. Thành phần cộng đồng tham gia: Trong số 100 người cung cấp thông tin, 66% là nam, 34% nữ; 43% thuộc dân tộc M’nông, 29% Kinh, 10% Mạ, còn lại là các dân tộc khác. Tỷ lệ người dân bản địa tham gia khảo sát cao hơn (57%) so với dân tộc di cư (14%).

3. Phân bố và sử dụng cây thuốc: Các loài cây thuốc được thu hái chủ yếu từ rừng tự nhiên và vùng đệm các khu bảo tồn, với đa dạng về dạng thân (cây thân gỗ, thân thảo, dây leo). Bộ phận sử dụng phổ biến là lá, rễ, thân và quả. Một số loài cây thuốc quý hiếm được xác định cần bảo tồn nghiêm ngặt.

4. Kiến thức sử dụng cây thuốc: Tri thức sử dụng cây thuốc được truyền miệng trong cộng đồng, chủ yếu qua các thầy lang và người lớn tuổi. Các bài thuốc được sử dụng đa dạng cho nhiều nhóm bệnh như tiêu hóa, sốt, xương khớp, và một số bài thuốc đặc hiệu cho bệnh ung thư gan. Tỷ lệ sử dụng cây thuốc trong cộng đồng bản địa cao hơn so với dân tộc di cư.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy tài nguyên cây thuốc tại Đắk Nông rất phong phú, phản ánh sự đa dạng sinh học và văn hóa của tỉnh. Việc ghi nhận 255 loài cây thuốc định danh là bước tiến quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu địa phương. So với các nghiên cứu ở Tây Nguyên và Việt Nam, số lượng loài cây thuốc tại Đắk Nông tương đối cao, phù hợp với diện tích rừng và đa dạng dân tộc.

Sự tham gia tích cực của cộng đồng bản địa trong việc cung cấp tri thức sử dụng cây thuốc cho thấy vai trò quan trọng của họ trong bảo tồn kiến thức truyền thống. Tuy nhiên, sự mai một tri thức do ảnh hưởng của hiện đại hóa và chuyển đổi sang y học hiện đại là thách thức lớn. Việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc cần kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và phát huy vai trò cộng đồng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố số lượng loài theo họ thực vật, tỷ lệ thành phần dân tộc tham gia khảo sát, và bảng tổng hợp các bài thuốc theo nhóm bệnh để minh họa rõ nét hơn về đa dạng và ứng dụng cây thuốc.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng chương trình bảo tồn và phát triển cây thuốc: Thiết lập các khu vực bảo tồn cây thuốc quý hiếm và phát triển mô hình trồng trọt cây dược liệu tại các huyện trọng điểm như Cư Jút, Đắk Glong, Đắk R’lấp. Chủ thể thực hiện là Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, thời gian 3-5 năm.

2. Tăng cường truyền thông và giáo dục về tri thức cây thuốc: Tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo cho cộng đồng dân tộc, đặc biệt là thế hệ trẻ, nhằm bảo tồn và phát huy kiến thức sử dụng cây thuốc truyền thống. Chủ thể là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với các tổ chức xã hội, thời gian 1-2 năm.

3. Phát triển chuỗi giá trị cây thuốc bền vững: Hỗ trợ người dân khai thác, chế biến và tiếp thị sản phẩm cây thuốc, nâng cao giá trị kinh tế và đảm bảo khai thác hợp lý. Chủ thể là các doanh nghiệp, hợp tác xã và chính quyền địa phương, thời gian 2-4 năm.

4. Nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng khoa học kỹ thuật: Đầu tư nghiên cứu dược tính, phát triển sản phẩm từ cây thuốc, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu số về tài nguyên cây thuốc. Chủ thể là các viện nghiên cứu, trường đại học, thời gian liên tục.

5. Tăng cường quản lý và kiểm soát thị trường dược liệu: Chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, đảm bảo chất lượng dược liệu trên thị trường. Chủ thể là các cơ quan quản lý nhà nước, thời gian liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực sinh học thực nghiệm, thực vật dân tộc học và y học cổ truyền: Luận văn cung cấp dữ liệu thực nghiệm và phân tích đa dạng sinh học cây thuốc, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển khoa học.

2. Cơ quan quản lý nhà nước về nông nghiệp, y tế và bảo tồn đa dạng sinh học: Thông tin về tài nguyên cây thuốc và kiến thức bản địa giúp hoạch định chính sách bảo tồn, phát triển dược liệu và y học cổ truyền.

3. Doanh nghiệp và hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực dược liệu và sản xuất thuốc từ cây thuốc: Cơ sở dữ liệu về loài cây thuốc, công dụng và phân bố giúp phát triển sản phẩm, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị kinh tế.

4. Cộng đồng dân tộc thiểu số và các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn văn hóa và phát triển bền vững: Luận văn góp phần bảo tồn tri thức truyền thống, nâng cao nhận thức và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần nghiên cứu tài nguyên cây thuốc ở Đắk Nông?
   Đắk Nông có diện tích rừng lớn và đa dạng dân tộc với nhiều tri thức bản địa về cây thuốc. Nghiên cứu giúp bảo tồn, phát triển nguồn tài nguyên quý giá này, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương.

2. Phương pháp thu thập dữ liệu trong nghiên cứu là gì?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp thực vật dân tộc học kết hợp phỏng vấn sâu, phỏng vấn bảng hỏi, thảo luận nhóm và khảo sát thực địa thu mẫu cây thuốc, đảm bảo thu thập dữ liệu đa chiều và chính xác.

3. Có bao nhiêu loài cây thuốc được ghi nhận trong nghiên cứu?
   Tổng cộng 512 tên loài cây thuốc được ghi nhận, trong đó 255 loài đã được định danh khoa học và có công dụng rõ ràng trong cộng đồng.

4. Làm thế nào để bảo tồn tri thức sử dụng cây thuốc truyền thống?
   Bảo tồn tri thức cần sự phối hợp giữa truyền thông, giáo dục cộng đồng, ghi chép tư liệu khoa học và phát triển các chương trình bảo tồn văn hóa, đồng thời khuyến khích thế hệ trẻ tham gia.

5. Nghiên cứu có đề xuất gì để phát triển cây thuốc bền vững?
   Nghiên cứu đề xuất xây dựng khu bảo tồn, phát triển mô hình trồng trọt, nâng cao năng lực nghiên cứu, phát triển chuỗi giá trị và tăng cường quản lý thị trường dược liệu nhằm khai thác hợp lý và bền vững.

Kết luận

• Ghi nhận 255 loài cây thuốc định danh thuộc 81 họ thực vật, phản ánh đa dạng sinh học và văn hóa phong phú tại Đắk Nông.
• Tri thức sử dụng cây thuốc được truyền miệng trong cộng đồng dân tộc, với sự tham gia chủ yếu của dân tộc bản địa.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học quan trọng cho bảo tồn, phát triển dược liệu và y học cổ truyền tại địa phương.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị cây thuốc.
• Khuyến khích các bước tiếp theo gồm mở rộng nghiên cứu, phát triển sản phẩm và tăng cường hợp tác giữa nhà khoa học, cộng đồng và chính quyền địa phương.

Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng dân tộc, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc tại tỉnh Đắk Nông. Để tiếp tục phát huy giá trị này, cần triển khai các chương trình bảo tồn và ứng dụng khoa học kỹ thuật trong thời gian tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. SƠ LƯỢC VỀ THỰC VẬT DÂN TỘC HỌC VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA KIẾN THỨC SỬ DỤNG CÂY THUỐC TRUYỀN THỐNG Dân tộc là một tiếp đầu ngữ được sử dụng để diễn đạt ngắn gọn cách mà những người khác nhìn vào thế giới. Khi được đặt trước tên các nhà thực vật học hay dược lý học sẽ có ngụ ý rằng các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu nhận thức của người dân địa phương về tri thức văn hoá và khoa học.

Thuật ngữ sinh thái dân tộc học được sử dụng nhiều nhằm bao hàm tất cả các nghiên cứu mô tả sự tương tác giữa người dân địa phương với môi trường tự nhiên, bao gồm các phân ngành như sinh vật dân tộc học, thực vật dân tộc học, côn trùng dân tộc học và động vật dân tộc học. Như vậy, thực vật dân tộc học là một phần nghiên cứu thuộc mảng sinh thái dân tộc học, là một bộ môn khoa học nghiên cứu các mối quan hệ giữa con người và thực vật. Thuật ngữ thực vật dân tộc học xuất phát từ Harshberger, người đã định nghĩa nó vào cuối những năm 1890 là việc sử dụng thực vật của thổ dân [8, 9,10]. Lịch sử phát triển của thực vật dân tộc học trải dài qua nhiều giai đoạn trong lịch sử nhân loại kể từ ngày các loài thực vật đầu tiên được khám phá ra cách sử dụng.

Tuy nhiên, có thể tóm lượt qua những dấu mốc lịch sử quan trọng của ngành thực vật dân tộc học như sau [9]: • 1492: Một số loài thực vật có giá trị kinh tế đáng kể và dựa trên sự quan sát của người dân bản địa đã được xác định khi Tân thế giới được phát hiện ra. • 1663: John Josselyn bắt đầu nghiên cứu về lịch sử tự nhiên của New England, sau đó xuất bản tài liệu về các sinh vật hiếm, bao gồm thực vật bản địa, “New-England’s Rarities discovered” vào năm 1672. • 1871-1878: Các tác phẩm quan trọng của nhà thực vật học Palmer và Powers được xuất bản. Đây là thời gian mà ngành thực vật học kinh tế nổi lên.

4 • 1893: Mối quan tâm của nhân chủng học đối với thực vật học của người bản xứ dẫn đến sự nhấn mạnh hơn vào tầm quan trọng của văn hóa dựa vào cây cỏ. • 1895: Harshberger giới thiệu thuật ngữ về thực vật dân tộc học. • 1896: Fewkes giới thiệu thuật ngữ thực vật dân tộc học trong tài liệu Nhân chủng học. • 1898: Khoa Dân tộc học của Bảo tàng Quốc gia Hoa Kỳ nỗ lực ghi lại tất cả các loài thực vật hữu ích của thổ dân da đỏ Bắc Mỹ.

• 1900: Bằng tiến sĩ đầu tiên về Thực vật học dân tộc học được trao cho David Barrow. • 1919: Gilmore đi tiên phong trong nghiên cứu về quản lý nguồn tài nguyên truyền thống của người dân. • 1930: Castetter thiết lập một chương trình thạc sĩ về dân tộc học tại Đại học New Mexico. • 1950-1970: Conklin nêu bật ý nghĩa thực tế về thực vật học dân tộc học và ngành cổ thực vật học dân tộc nổi lên dẫn đầu.

• 1981: Hiệp hội dân tộc học xuất bản số đầu tiên của tạp chí Dân tộc học. • Những năm 1990: Chương trình đào tạo đại học và sau đại học về thực vật dân tộc học ngày càng phổ biến, khi mà nhiều dự án nghiên cứu tập trung vào các ứng dụng thực tế của tri thức về thực vật. Nhằm tăng cường các chương trình bảo tồn thực vật dựa vào cộng đồng trên toàn thế giới, WWF, UNESCO và Vườn Thực vật Hoàng gia Kew đã thành lập sáng kiến Con người và Thực vật. • Năm 1995, Martin đưa ra khái niệm thực vật dân tộc học là một phần của nghiên cứu sinh thái dân tộc học, thể hiện sự tương tác của người dân địa phương với thực vật nhằm có được sự hiểu biết toàn diện về kiến thức bản địa về thực vật.

• Những năm 2000, tạp chí Nghiên cứu và Ứng dụng Thực vật học Dân tộc học và Tạp chí Sinh học Dân tộc học và Y học Dân tộc học ra đời. 5 • Năm 2006, quy tắc đạo đức cho nghiên cứu dân tộc học đã được thông qua bởi tất cả các thành viên của Hiệp hội quốc tế về dân tộc học. Thực vật dân tộc học là một sự kết hợp liên ngành từ các lĩnh vực nghiên cứu khác nhau đóng góp vào việc phân tích mối tương tác giữa con người và thế giới cỏ cây. Trong đó, có bốn yếu tố chính tác động lẫn nhau trong thực vật dân tộc học là [8]: • Thực vật dân tộc học cơ sở: thu thập tài liệu cơ bản về tri thức cây cỏ truyền thống; • Thực vật dân tộc học định lượng: lượng giá về việc sử dụng và quản lý tài nguyên thực vật; • Thực vật dân tộc học thực nghiệm: đánh giá thực nghiệm về nguồn lợi thu từ cây cỏ (gồm cả mục đích mưu sinh và thương mại); • Các dự án nâng cao tối đa giá trị tri thức sinh thái của người dân địa phương đối với nguồn tài nguyên thực vật nơi họ sinh sống.

Nghiên cứu về thực vật dân tộc học có thể khám phá ra nhiều nhiều cách sử dụng thực vật dựa vào văn hoá địa phương như thực phẩm, nghi lễ, xây dựng, dụng cụ gia đình, tinh dầu, nhạc củ, quần áo, đặc biệt là công dụng làm thuốc [2, 11]. Trong lĩnh vực y học cổ truyền, cây thuốc được dùng ở dạng tươi, hoặc khô bằng cách cắt nhỏ, nghiền thành bột hoặc nấu, sắc [9]. Năm 2001, Rukangira cho rằng “Việc thiếu bằng chứng khoa học liên quan đến hiệu quả của y học cổ truyền sẽ làm hạn chế việc sử dụng những kiến thức truyền thống về chăm sóc sức khỏe cho con người và động vật mặc dù chúng đã tồn tại trên thế giới. Ngoài ra, theo quan điểm của WHO (1978) và Adenike (2007) thì nền y học cổ truyền đã được mô tả là một trong những phương pháp chiếm phạm vi rộng trong việc sử dụng điều trị bệnh và chăm sóc sức khỏe dân số trên toàn thế giới.

Sự quan tâm đến lĩnh vực này được công nhận rộng rãi trong các chính sách phát triển, truyền thông và tài liệu khoa học ngày nay. Sự quan tâm này là một động lực cho các nghiên cứu, đầu tư trong lĩnh vực này ở các quốc gia [12]. 6 Theo WHO cho rằng có đến 80% dân số đang sử dụng thuốc có nguồn gốc thực vật cho việc chăm sóc sức khỏe tại các nước đang phát triển [11, 12]. Sự quan tâm đến cây thuốc ngày càng nhiều tạo nên cơ hội mới trong việc tăng thu nhập cho người dân địa phương.

Nhiều cây thuốc được thu hái trong tự nhiên và bán đi hỗ trợ cuộc sống của các hộ nghèo. Tuy nhiên họ chỉ nhận được một phần nhỏ hoặc không biết được giá trị thực sự hoặc không có đủ điều kiện tiếp thị đến người tiêu dùng trực tiếp dù sản phẩm cuối cùng có giá trị rất cao [12]. Như vậy, cây thuốc đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu của các thị trường y học cổ truyền (nội địa và quốc tế) và các khía cạnh khác như kinh tế, xã hội, văn hóa và sinh thái trong các cộng đồng địa phương. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÂY THUỐC 1.

Tình hình nghiên cứu cây thuốc trên thế giới Ở nhiều khu vực trên thế giới, người dân vẫn còn sử dụng cây thuốc trong việc chăm sóc sức khoẻ. Đặc biệt là ở các cộng đồng dân cư sinh sống tại khu vực nông thôn ở Châu Phi, Trung và Nam Mỹ và một phần khu vực của châu Á [13]. Ở châu Âu cũng có xu hướng sử dụng các loại thuốc thảo mộc bên cạnh dược phẩm, chẳng hạn ở Đức có đến 90% dân số sử dụng thảo mộc để trị bệnh. Nhiều dược phẩm từ kiến thức cổ truyền đã được sản xuất, ví dụ như phát hiện và sản xuất Vitamin C (ascorbic acid) từ kinh nghiệm sử dụng lá thông để nấu nước uống vào mùa đông của một số cộng đồng thiểu số Bắc Âu, chế tạo thuốc chữa ung thư từ kinh nghiệm sử dụng cây Thông đỏ (Taxus spp.) của thổ dân Bắc Mỹ, v.

Do đó, kiến thức sử dụng cây thuốc đã được quan tâm nghiên cứu và tư liệu hóa trong các bộ sách về cây thuốc của nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt tại các nước phương Đông có nền y học cổ truyền lâu đời như Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan, v. Ở khu vực Đông Nam Á, Chương trình PROSEA về cây cỏ có ích ở khu vực đã xuất bản đến 3 tập sách về cây thuốc và cây độc cho khu vực [14, 15, 16]. Ở Châu Phi, đã có nhiều nghiên cứu về cây thuốc, như Cây thuốc và các bài thuốc cổ truyền tại châu Phi [17], Cây thuốc ở Đông Phi [18] Y học cổ truyền châu Phi: Từ điển về sử dụng thực vật và các ứng dụng [19], Cẩm nang Cây thuốc tại Châu Phi [20]. 7 Ở khu vực Đông Dương, bộ sách “Les plantes médicinales du Cambodge, du Laos et du Viêtnam” của Petelot xuất bản trong thời gian 1952-1954 là ấn phẩm đầu tiên về cây thuốc cho toàn bộ khu vực.

Sau đó, Nguyễn Văn Dương (1993) đã có nhiều bổ sung. Ở Lào, việc nghiên cứu cây thuốc được bắt đầu quan tâm từ khoảng năm 1976. Năm 2007, Greijanmans và cộng sự đã xuất bản sách về các sản phẩm truyền thống của Lào, trong đó mô tả công dụng 70 loài cây thuốc [21]. Nghiên cứu và áp dụng tri thức sử dụng cây thuốc trong y học hiện đại đã được thực hành từ lâu trên thế giới [22].

Nhiều quốc gia trên thế giới đang tích hợp các loại thuốc truyền thống từ thực vật vào hệ thống y tế chính thống, điển hình như Trung Quốc đã công bố mục tiêu tích hợp y học cổ truyền vào hệ thống chăm sóc sức khoẻ vào tháng 12 năm 2020 [13]. Theo thống kê của tổ chức Y tế thế giới WHO thì đến cuối những năm 1970 đã có gần 21.000 loài thực vật được sử dụng làm thuốc hoặc có hoạt chất dùng chế biến thuốc [23]. Năm 2007, tổ chức IUCN thống kê khoảng 50.000 loài thực vật có hoa trên toàn thế giới được sử dụng làm thuốc và có ít nhất 15.000 loài trong số đó đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức, một số loài điển hình như Ulmus rubra Muhl., Hydrastis canadensis Poir., Taxus brevifolia Nutt., Taxus chinensis (Pilg. Năm 2017, nhóm Dịch vụ đặt tên cây thuốc Kew (thuộc Vườn thực vật hoàng gia Kew) đã phát hiện ra rằng chỉ có 4.478 loài thực vật làm thuốc được trích dẫn trong các ấn phẩm quy định trong khi đối chiếu 28.187 loài cây thuốc.