Luận án tiến sĩ điều tra cây thuốc và các bài thuốc của đồng bào dân tộc thái huyện quế phong tỉnh nghệ an nhằm bảo tồn tri thức bản địa và định hướng phát triển tài nguyên rừng bền vững

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cây thuốc và bài thuốc của dân tộc Thái tại Quế Phong, Nghệ An nhằm bảo tồn tri thức bản địa và phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thượng Hải
• Người hướng dẫn: TSKH Nguyễn Nghĩa Thìn
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Bảo Tồn Tri Thức Bản Địa Và Phát Triển Bền Vững Từ Cây Thuốc Của Người Thái Ở Quế Phong, Nghệ An
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu, sử dụng và bảo tồn cây thuốc một số nƣớc trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về cây thuốc
• 1.3. Vấn đề trồng bảo tồn cây thuốc trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Danh mục các công trình đã công bố
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục
• Phụ lục 1: Danh lục các loài thực vật đƣợc ngƣời dân tộc Thái sử dụng làm thuốc ở huyện Quế Phong
• Phụ lục 2: Ảnh một số loài cây thuốc
• Phụ lục 3: Các hợp chất hóa học đã đƣợc tìm thấy có trong các loài cây thuốc ở huyện Quế Phong
• Phụ lục 4: Các phiếu kiểm tra nồng độ acidt uric có trong máu của các bệnh nhân bị bệnh gút
• Phụ lục 5: Các mẫu phiếu điều tra
• Phụ lục 6: Danh sách các ông lang, bà mế hiện đang sinh sống trên địa bàn huyện Quế Phong
• Phụ lục 7: Các phổ của các hợp chất trong thân cây Hoa dẻ lông đen
• Phụ lục 8: Các phổ của các hợp chất trong thân cây Dây lửa ít gân

Tóm tắt

I. Giới thiệu về bảo tồn tri thức bản địa

Bảo tồn tri thức bản địa là một khái niệm quan trọng trong việc duy trì và phát triển văn hóa của các dân tộc thiểu số. Đặc biệt, đối với người Thái ở huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An, tri thức về cây thuốc không chỉ là một phần của y học cổ truyền mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Việc bảo tồn tri thức này không chỉ giúp duy trì văn hóa mà còn góp phần vào phát triển bền vững. Theo nghiên cứu, nhiều bài thuốc dân gian của người Thái đã được sử dụng hiệu quả trong việc chữa trị các bệnh thông thường, cho thấy giá trị thực tiễn của tri thức này. Việc ghi chép và lưu giữ các bài thuốc, cũng như các phương pháp sử dụng cây thuốc, là cần thiết để tránh nguy cơ thất truyền. Điều này không chỉ bảo vệ tri thức bản địa mà còn tạo điều kiện cho việc phát triển tài nguyên rừng bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của tri thức bản địa

Tri thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường. Người Thái đã sử dụng cây thuốc từ lâu đời, và những hiểu biết này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc bảo tồn tri thức này không chỉ giúp người dân có thể tiếp cận với các phương pháp chữa bệnh tự nhiên mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường. Nghiên cứu cho thấy, việc sử dụng cây thuốc không chỉ an toàn mà còn hiệu quả hơn so với một số phương pháp y học hiện đại. Điều này cho thấy rằng, việc bảo tồn tri thức bản địa không chỉ là một nhiệm vụ văn hóa mà còn là một nhiệm vụ bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

II. Đánh giá tình hình cây thuốc ở Quế Phong

Huyện Quế Phong, với điều kiện tự nhiên phong phú, là nơi có nhiều loài cây thuốc quý. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có khoảng 583 loài cây thuốc được người Thái sử dụng. Những cây thuốc này không chỉ có giá trị trong việc chữa bệnh mà còn có giá trị kinh tế. Việc bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc này là cần thiết để đảm bảo sự tồn tại của tri thức bản địa. Nhiều loài cây thuốc quý đang bị đe dọa do nạn chặt phá rừng và khai thác không bền vững. Do đó, việc thực hiện các biện pháp bảo tồn là rất quan trọng. Các chương trình bảo tồn cần được triển khai để bảo vệ các loài cây thuốc quý và tri thức liên quan đến chúng.

2.1. Đa dạng sinh học và cây thuốc

Đa dạng sinh học ở Quế Phong không chỉ thể hiện qua các loài động thực vật mà còn qua sự phong phú của các loài cây thuốc. Nghiên cứu cho thấy, nhiều loài cây thuốc có khả năng chữa trị các bệnh phổ biến như bệnh về tiêu hóa, bệnh ngoài da, và bệnh về hô hấp. Việc bảo tồn các loài cây thuốc này không chỉ giúp duy trì sức khỏe cộng đồng mà còn góp phần vào việc phát triển kinh tế bền vững. Các bài thuốc dân gian của người Thái thường sử dụng các bộ phận khác nhau của cây thuốc, từ lá, thân, đến rễ, cho thấy sự hiểu biết sâu sắc của họ về thiên nhiên.

III. Thực trạng và giải pháp bảo tồn

Thực trạng hiện nay cho thấy, nhiều loài cây thuốc quý đang bị đe dọa do sự khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường. Việc bảo tồn tri thức bản địa và cây thuốc cần được thực hiện thông qua các chương trình giáo dục cộng đồng và các dự án bảo tồn. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, nhà khoa học và cộng đồng địa phương để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả. Việc trồng và bảo tồn các loài cây thuốc quý cần được thực hiện song song với việc nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của cây thuốc và tri thức bản địa.

3.1. Các biện pháp bảo tồn

Các biện pháp bảo tồn cần bao gồm việc lập danh mục các loài cây thuốc quý, xây dựng các khu bảo tồn cây thuốc, và tổ chức các khóa đào tạo cho cộng đồng về cách sử dụng và bảo tồn cây thuốc. Ngoài ra, việc khôi phục các khu rừng đã bị tàn phá cũng là một giải pháp quan trọng. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ để thực hiện các biện pháp này. Việc bảo tồn tri thức bản địa không chỉ là trách nhiệm của một cá nhân hay một tổ chức mà là trách nhiệm của toàn xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An, là vùng núi cao có dân số chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái chiếm khoảng 80% trong tổng số hơn 63.000 người. Khu vực này sở hữu nguồn tài nguyên thực vật phong phú, đặc biệt là các loài cây thuốc dân tộc với 583 loài được sử dụng trong chữa bệnh. Tuy nhiên, do điều kiện giao thông cách trở, cơ sở y tế hạn chế và sự khai thác rừng không bền vững, nguồn cây thuốc quý đang dần cạn kiệt, đồng thời tri thức bản địa về các bài thuốc truyền thống có nguy cơ mai một. Mục tiêu nghiên cứu nhằm điều tra, đánh giá tính đa dạng cây thuốc và thu thập các bài thuốc của đồng bào dân tộc Thái tại huyện Quế Phong, từ đó bảo tồn tri thức bản địa và định hướng phát triển tài nguyên rừng bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi toàn huyện, tập trung tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, với ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ nguồn gen cây thuốc, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương. Các chỉ số như tỷ lệ che phủ rừng đạt 74,8% năm 2009 và số lượng cây thuốc quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam được xác định là cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về đa dạng sinh học và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt tập trung vào:

• Lý thuyết đa dạng sinh học: Đánh giá sự phong phú về loài, chi, họ và ngành thực vật làm thuốc, nhằm xác định mức độ đa dạng và phân bố của cây thuốc trong hệ sinh thái rừng.
• Lý thuyết bảo tồn nguồn gen: Áp dụng các phương pháp bảo tồn nội vi (in-situ) và ngoại vi (ex-situ) để duy trì và phát triển các loài cây thuốc quý hiếm, đặc biệt là các loài trong Sách Đỏ Việt Nam.
• Khái niệm tri thức bản địa: Nghiên cứu và bảo tồn các bài thuốc dân gian truyền miệng của đồng bào dân tộc Thái, xem đây là tài sản văn hóa và y học quý giá cần được lưu giữ và phát huy.
• Mô hình phát triển bền vững tài nguyên rừng: Định hướng khai thác, sử dụng cây thuốc gắn liền với bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa kết hợp phỏng vấn sâu với các ông lang, bà mế và người dân bản địa nhằm thu thập dữ liệu về cây thuốc và bài thuốc. Cỡ mẫu gồm toàn bộ các loài thực vật bậc cao có mạch làm thuốc tại huyện Quế Phong, với 583 loài được xác định. Mẫu vật được thu hái, xử lý và bảo quản theo quy trình chuẩn, giám định tên khoa học dựa trên các tài liệu chuyên ngành như "Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật" và "Từ điển cây thuốc Việt Nam". Phân tích số liệu sử dụng thống kê mô tả, tính tỷ lệ phần trăm các taxa, dạng thân, bộ phận sử dụng và nhóm bệnh chữa trị. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2014 đến 2016, bao gồm khảo sát thực địa, thu thập mẫu, phân tích hóa học và kiểm nghiệm bài thuốc. Phương pháp phân tích hóa học chiết tách các hợp chất từ thân cây nhằm xác định thành phần dược tính của một số loài cây thuốc quý.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng cây thuốc phong phú: Tổng cộng 583 loài cây thuốc thuộc 349 chi, 131 họ, 5 ngành thực vật được đồng bào dân tộc Thái sử dụng. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 91% số loài, trong đó lớp Magnoliopsida chiếm 88% số loài cây thuốc. Các chi có nhiều loài nhất là Ficus (11 loài) và Cinnamomum (10 loài).

2. Phân bố dạng thân và bộ phận sử dụng: Cây gỗ chiếm tỷ lệ lớn nhất trong các dạng thân, tiếp theo là dạng bụi, thảo và dây leo. Bộ phận sử dụng phổ biến nhất là lá, thân và rễ, phản ánh kinh nghiệm dân gian trong việc khai thác cây thuốc.

3. Đa dạng nhóm bệnh chữa trị: Các bài thuốc thu thập được chữa trị 16 nhóm bệnh khác nhau, trong đó nhóm bệnh do thời tiết (cảm nóng, cảm lạnh) và bệnh về tiêu hóa chiếm tỷ lệ cao nhất, lần lượt khoảng 25% và 20% số bài thuốc. Các bài thuốc chữa bệnh ngoài da, thần kinh và xương khớp cũng được sử dụng rộng rãi.

4. Cây thuốc quý và nguy cấp: Xác định 15 loài cây thuốc quý có trong Sách Đỏ Việt Nam, trong đó nhiều loài đang bị khai thác quá mức và có nguy cơ tuyệt chủng như Ngũ gia bì gai, Bách bộ, Hoàng đằng. Một số loài đã được trồng bảo tồn theo phương pháp in-situ và ex-situ, điển hình là cây Dây lửa ít gân (Rourea oligophlebia).

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng cây thuốc tại Quế Phong phản ánh kho tàng tri thức bản địa phong phú của đồng bào dân tộc Thái, đồng thời cho thấy tiềm năng lớn trong phát triển y học cổ truyền và dược liệu. Tỷ lệ cao của ngành Ngọc lan và các chi như Ficus, Cinnamomum phù hợp với các nghiên cứu về cây thuốc ở các vùng núi phía Bắc Việt Nam. Việc sử dụng chủ yếu các bộ phận như lá và thân giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến cây, góp phần bảo tồn nguồn gen. Tuy nhiên, sự suy giảm diện tích rừng và khai thác không bền vững đang đe dọa nghiêm trọng nguồn tài nguyên này, tương tự với các nghiên cứu tại các tỉnh miền núi khác. Các bài thuốc chữa bệnh phổ biến cho thấy sự thích nghi của y học dân gian với điều kiện khí hậu và bệnh tật đặc thù của vùng. Việc xác định thành phần hóa học của một số loài cây thuốc quý cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển dược liệu và sản phẩm y học cổ truyền. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các taxa, dạng thân, bộ phận sử dụng và nhóm bệnh chữa trị để minh họa rõ nét sự đa dạng và ứng dụng của cây thuốc.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống bảo tồn cây thuốc quý: Triển khai các mô hình bảo tồn nội vi và ngoại vi cho các loài cây thuốc quý, đặc biệt là 15 loài trong Sách Đỏ, nhằm duy trì nguồn gen và phục hồi quần thể. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là các cơ quan quản lý lâm nghiệp và viện nghiên cứu dược liệu.

2. Phát triển vùng trồng cây dược liệu bền vững: Khuyến khích người dân và doanh nghiệp đầu tư trồng các loài cây thuốc có giá trị kinh tế cao như Dây lửa ít gân, Hoàng đằng, kết hợp với bảo vệ rừng tự nhiên. Mục tiêu tăng diện tích trồng lên khoảng 500 ha trong 5 năm tới.

3. Bảo tồn và phát huy tri thức bản địa: Tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo truyền dạy bài thuốc dân gian cho thế hệ trẻ, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử về cây thuốc và bài thuốc của đồng bào dân tộc Thái. Chủ thể là các tổ chức văn hóa, y học cổ truyền và chính quyền địa phương.

4. Nghiên cứu khoa học và kiểm nghiệm bài thuốc: Đẩy mạnh nghiên cứu thành phần hóa học, tác dụng dược lý của các cây thuốc quý, kiểm nghiệm lâm sàng các bài thuốc truyền thống để nâng cao giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn. Thời gian nghiên cứu 3 năm, do các viện nghiên cứu và trường đại học thực hiện.

5. Tăng cường quản lý và chính sách hỗ trợ: Ban hành các chính sách ưu đãi, hỗ trợ tài chính cho các dự án bảo tồn và phát triển cây thuốc, đồng thời kiểm soát chặt chẽ việc khai thác rừng và cây thuốc tự nhiên. Chủ thể là chính quyền tỉnh và các cơ quan chức năng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu thực vật học và dược liệu: Luận văn cung cấp dữ liệu đa dạng về thành phần loài, đặc điểm sinh thái và thành phần hóa học của cây thuốc, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển sản phẩm dược liệu.

2. Cơ quan quản lý tài nguyên rừng và y tế địa phương: Thông tin về tình trạng đa dạng sinh học và các loài cây thuốc quý giúp xây dựng kế hoạch bảo tồn, phát triển bền vững và chính sách quản lý hiệu quả.

3. Các tổ chức phát triển cộng đồng và bảo tồn văn hóa dân tộc: Tri thức bản địa và bài thuốc dân gian được ghi nhận chi tiết, giúp bảo tồn văn hóa truyền thống và nâng cao sức khỏe cộng đồng dân tộc thiểu số.

4. Doanh nghiệp dược phẩm và nông nghiệp: Cơ sở dữ liệu về các loài cây thuốc có giá trị kinh tế và kỹ thuật trồng bảo tồn hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, sản xuất thuốc cổ truyền và sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần bảo tồn cây thuốc ở huyện Quế Phong?
   Nguồn cây thuốc quý đang bị suy giảm do khai thác quá mức và mất rừng. Bảo tồn giúp duy trì nguồn gen, bảo vệ đa dạng sinh học và giữ gìn tri thức y học dân tộc, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng.

2. Phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng là gì?
   Nghiên cứu kết hợp điều tra thực địa, phỏng vấn các ông lang bà mế, thu thập mẫu vật và phân tích hóa học. Phân tích số liệu bằng thống kê mô tả và so sánh đa dạng taxa, dạng thân, bộ phận sử dụng.

3. Có bao nhiêu loài cây thuốc được phát hiện trong nghiên cứu?
   Tổng cộng 583 loài cây thuốc thuộc 349 chi, 131 họ được xác định, trong đó ngành Ngọc lan chiếm 91% số loài, phản ánh sự đa dạng phong phú của hệ thực vật làm thuốc tại địa phương.

4. Các bài thuốc dân tộc Thái chữa bệnh gì phổ biến nhất?
   Các bài thuốc chủ yếu chữa bệnh do thời tiết (cảm nóng, cảm lạnh), bệnh tiêu hóa, bệnh ngoài da, thần kinh và xương khớp, phù hợp với điều kiện khí hậu và nhu cầu sức khỏe của người dân.

5. Làm thế nào để phát triển bền vững nguồn cây thuốc?
   Cần kết hợp bảo tồn nội vi và ngoại vi, phát triển vùng trồng cây dược liệu, bảo tồn tri thức bản địa, nghiên cứu khoa học bài thuốc và tăng cường quản lý, chính sách hỗ trợ từ chính quyền và cộng đồng.

Kết luận

• Đã xác định được 583 loài cây thuốc đa dạng thuộc 5 ngành thực vật, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế với 91% số loài.
• Thu thập và ghi chép nhiều bài thuốc dân tộc Thái chữa trị 16 nhóm bệnh khác nhau, phản ánh tri thức bản địa phong phú.
• Xác định 15 loài cây thuốc quý trong Sách Đỏ Việt Nam, nhiều loài đang bị đe dọa và đã được trồng bảo tồn thành công.
• Nghiên cứu thành phần hóa học của một số loài cây thuốc quý làm cơ sở khoa học cho phát triển dược liệu.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển bền vững nguồn cây thuốc gắn với bảo vệ rừng và phát huy tri thức dân tộc.

Tiếp theo, cần triển khai các mô hình bảo tồn cây thuốc quý, phát triển vùng trồng dược liệu, đồng thời tăng cường nghiên cứu khoa học và truyền dạy tri thức bản địa. Mời các nhà khoa học, quản lý và doanh nghiệp cùng hợp tác để bảo vệ và phát huy giá trị tài nguyên quý báu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho nền y dƣợc cổ truyền Việt Nam. Ông đã biên soạn bộ sách “Hồng Nghĩa giác tƣ y thƣ”biên soạn bằng quốc âm, trong đó có 630 vị thuốc, giới thiệu 13 đơn thuốc chữa tạp bệnh, 37 đơn thuốc chữa bệnh thƣơng hàn (Thập tam phương thuốc gia giảm và tam thập thất tùy pháp) [56], [35]. Đến thời vị Hoàng đế thứ 11 của nhà Lê trung hƣng, ở ngôi từ năm 1705 đến năm 1729 thời vua Lê Dụ Tông lại đƣợc biết đến Danh y Hải Thƣợng Lãn Ông, [56], [33]. Ông để lại nhiều tác phẩm lớn nhƣ “Y tông tâm lĩnh” (1770), nay ngƣời ta gọi là “Hải Thƣợng y tông tâm lĩnh” đƣợc viết trong vòng 10 năm, gồm 28 tập, 66 quyển chắt lọc tinh hoa của y học cổ truyền, đƣợc đánh giá là công trình y học xuất sắc nhất trong thời trung đại Việt Nam và“không chỉ có giá trị về y học mà còn có giá trị văn học, lịch sử, triết học”[33].

Thời kỳ Tây Sơn (1788-1802) có Danh y Nguyễn Quang Tuân có tập “Nam Dƣợc”, “Nam dƣợc chỉ danh truyền”, “La khê phƣơng dƣợc” ghi chép 500 vị thuốc nam trong dân gian dùng để chữa bệnh [38],[120]. Danh y Gia Phan (1748 – 1817), ông là tác giả các bộ sách “Liệu dịch phƣơng pháp toàn tập” viết về bệnh truyền nhiễm; “Hộ Nhi phƣơng pháp tổng lục”, viết về Nhi khoa và “Lý Am phƣơng pháp thông lục” về Phụ khoa [116]. Thời nhà Nguyễn (1802-1884) có quyển “Xuân Đình y án kinh trị chủ chứng‟‟ chuyên về bệnh ôn dịch và thời khí của Lê Kinh Hạp [116]. 10 luan an Thời Pháp thuộc (1884 – 1945), Y học cổ truyền Việt Nam bƣớc vào thế kỷ XX, ngoài những tác phẩm y học biên soạn bằng chữ Hán Nôm nhƣ: “Vệ sinh yếu chỉ‟‟ (1901) của Bùi Văn Trung ở Nam Định, “Bí truyền tập yếu‟‟ (1906) của Lê Tƣ Thúy ở Hà Nam, còn có những tài liệu y học viết bằng chữ Quốc ngữ: “Việt Nam Dƣợc học‟‟ của Phó Đức Thành, “Nam Dƣợc bộ‟‟ của Nguyễn An Cƣ, “Trung Việt Dƣợc tính hợp biên‟‟ gồm 1500 vị thuốc của Đinh Nho Chấn…[119].

Giai đoạn từ năm 1945 đến nay đã có nhiều nhà khoa học, nghiên cứu về cây thuốc, có nhiều tác phẩm nhƣ : “Thuốc Nam châm cứu‟‟ (1960) của Viện Đông y, 450 cây thuốc (1962) của Phó Đức Thành, “Sổ tay thuốc nam thƣờng dùng ở cơ sở” của Bộ Y tế ghi chép các loài cây thuốc đƣợc dùng chữa trị ở các địa phƣơng, [14], Võ Văn Chi (1991) đã tổng hợp các mô tả cây thuốc của tỉnh An Giang [18];“Tính kháng khuẩn của cây thuốc Việt Nam‟‟ (1975) của Nguyễn Đức Minh [60], “Tóm tắt đặc điểm các họ cây thuốc (1976) " của Vũ Văn Chuyên [27], "Sổ tay cây thuốc Việt Nam" (1980) của Đỗ Huy Bích, Bùi Xuân Chƣơng đã giới thiệu 519 loài cây thuốc trong đó có 150 loài mới phát hiện [10], "Danh lục cây thuốc Miền Nam Việt Nam", tập "Atlas cây thuốc" đã công bố về danh sách cây thuốc ở Miền Bắc là 1114 loài, Miền Nam là 1119 loài. Tổng hợp trong cả nƣớc đến năm 1985 là 1863 loài và dƣới loài, phân bố trong 1033 chi, 236 họ, 101 bộ, 17 lớp, 11 ngành [25], tác giả Trần Đình Lý và cộng sự (1993) cho xuất bản cuốn "1900 loài cây có ích ở Việt Nam" [57]. Năm 1993, Đỗ Huy Bích đã công bố kết quả nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc Việt Nam [9]. Năm 2003, Đỗ Huy Bích và các công sự của Viện dƣợc liệu đã giới thiệu 920 loài cây thuốc, 80 loài động vật làm thuốc và giới thiệu gần 1.000 bài thuốc chữa các bệnh thƣờng gặp trong bộ "Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam" [11].

Năm 2011, Đỗ Tất Lợi đã tiếp tục tái bản bổ sung cuốn "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" đã đƣợc nhận giải thƣởng Hồ Chí Minh về khoa học kỹ thuật, ông mô tả tỉ mỉ tên khoa học, phân bố, công dụng, thành phần hóa học của 792 loài cây thuốc chia theo các nhóm bệnh khác nhau [56]. Năm 2012, Võ Văn Chi,đã cho tái bản có bổ sung cuốn “Từ điển cây 11 luan an thuốc Việt Nam”, gồm 2 tập, là công trình đồ sộ ghi chép 4472 loài cây thuốc có ở Việt Nam [21]. Những năm gần đây đã có rất nhiều các nghiên cứu sâu về cây thuốc nhƣ công trình “Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng dƣợc lý theo hƣớng điều trị loét dạ dày của rễ cây sâm báo (Abelmoschus sagittifolius ) họ Bông (Malvaceae)” của Đào Thị Vui (2007) [102]; “ Nghiên cứu thành phần hóa học và một số tác dụng sinh học của cây cao cẳng (Ophipogon confertifolius, họ Mạch môn – Convallariaceae” Nguyễn Thị Vinh Huê (2009), [47]; „Nghiên cứu một số tác dụng dƣợc lí của Tam thất hoang (Panax stipuleanatus Tsai et Feng), họ Araliaceae” củaNguyễn Thị Thu Hƣơng(2009) ;“Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và một số tác dụng sinh học của cây vọng cách Premna sp. thu hái ở Nam Định”của Nguyễn Thị Bích Hằng (2010) [38]; “ Tài nguyên cây thuốc họ Na ở Việt Nam” của Đỗ Ngọc Đài, Phạm Hồng Ban (2011) [29] và “Nghiên cứu đa dạng cây thuốc Tây Bắc Nghệ An [2012]; „Nghiên cứu tác dụng trên bệnh Gút thực nghiệm của cây hy thiêm (Siegesbeckia orientalis )” của Nguyễn Thị Thùy Dƣơng (2012) [28]; “Nghiên cứu thành phần hóa học và một số tác dụng dƣợc lý của cây mạ mân (Aganope balansae )” của Trần Quốc Toản (2012) [84]; Nghiên cứu thành phần hóa học và một số tác dụng dƣợc lý của loài trám hồng (Canarium bengalense) củaHoàng Thị Lê (2012) [54]; “ Nghiên cứu tác dụng hạ Glucose huyết của rễ cây chóc máu nam (Salacia cochinchinensis )”của Đỗ Thị Nguyệt Quế (2013) [71].

Năm 2014, Nguyễn Thị Thu Hƣơng đã công bố kết quả nghiên cứu “ Nghiên cứu tính đa dạng nguồn cây thuốc đƣợc sử dụng trong cộng đồng dân tộc ở tỉnh Thái Nguyên nhằm bảo tồn và phát triển bền vững” [48]. Tình hình nghiên cứu, trồng bảo tồn, phát triển cây thuốc và bài thuốc ở Việt Nam 1. Công tác điều tra Đến nay, đã có nhiều công trình điều tra về cây thuốc dân tộc của các nhà khoa học trên khắp cả nƣớc. Theo thống kê sơ bộ của Nguyễn Bá Hoạt (2013) đã có một số kết quả nghiên cứu nhƣ: cây thuốc của Ngƣời Dao (khu vực Vƣờn Quốc gia Ba Vì): 579 loài và 125 bài thuốc; ngƣời Mƣờng (Cẩm Liên, Cẩm Thủy, 12 luan an Thanh Hóa): 206 loài và 32 bài thuốc; ngƣời Tày:(Vị Xuyên, Hà Giang): 292 loài; Ngƣời Tày - Nùng (Tràng Đinhk, Lạng Sơn): 126 loài và 51 bài thuốc; Bản Mƣờng (xã Vĩnh Lạc, Lục Yên, Yên Bái): 40 loài và 40 bài thuốc; 85 bài thuốc của cộng đồng ngƣời Dao; 72 bài thuốc của cộng đồng ngƣời H'Mông; 16 bài thuốc của cộng đồng ngƣời Thái và Khơ Mú; 11 bài thuốc của cộng đồng Bru - Vân Kiều [94].

Từ năm 1961 đến năm 1985 là giai đoạn điều tra cơ bản, Viện Dƣợc liệu tiến hành điều tra dƣợc liệu và công bố ở Miền Bắc từ năm 1961 đến 1974 đã điều tra ở 1905 xã, thuộc 20 tỉnh và thành phố. Kết quả đã phát hiện đƣợc 1114 loài thực vật đƣợc dùng làm thuốc [91]. Năm 1985, công tác điều tra cơ bản lần thứ nhất về dƣợc liệu trên toàn quốc đã đƣợc hoàn thành. Tổng số các địa phƣơng đã đƣợc tổ chức điều tra bao gồm 2715 xã - phƣờng, thuộc 357 huyện - quận và 42 tỉnh - thành phố.

Kết quả đã ghi nhận đƣợc Danh lục cây thuốc gồm 1863 loài thực vật bậc cao cũng nhƣ bậc thấp đƣợc sử dụng làm thuốc, thuộc 1033 chi, 236 họ, 11 ngành [92], [93]. Sau khi kết thúc giai đoạn điều tra cơ bản lần thứ nhất, từ năm 1986 đến nay công tác điều tra dƣợc liệu không tiến hành một cách rộng rãi nhƣ trƣớc kia. Tuy nhiên, trong khuôn khổ các đề tài nghiên cứu, Viện Dƣợc liệu vẫn phối hợp với các địa phƣơng và các ngành có liên quan tiếp tục tiến hành công việc điều tra cây thuốc tại các tỉnh Thanh Hóa, Hà Giang, Lào Cai… và đồng thời nghiên cứu sâu về khả năng khai thác, tái sinh và phát triển nhiều cây thuốc có giá trị nhƣ Chè hoa vàng, Sa nhân, Bảy lá một hoa, Sâm ngọc linh, Bình vôi…[95]. Đến năm 2001, Viện Dƣợc liệu đã tiến hành tổng hợp kết quả điều tra thu thập cây thuốc, đã thống kê đƣợc 3850 loài thực vật và Nấm lớn có công dụng làm thuốc ở Việt Nam[95].

Trong hội nghị dƣợc liệu toàn quốc lần thứ nhất(2003) “Phát triển dƣợc liệu bền vững trong thế kỷ 21”, Viện Dƣợc liệu đã tổng hợp quá trình phát triển dƣợc liệu; công tác quản lý và chế độ chính sách về dƣợc liệu; nguồn tài nguyên dƣợc liệu Việt Nam; trồng cây thuốc tạo nguồn nguyên liệu cho công nghiệp dƣợc và chế biến sau thu hoạch; nghiên cứu sản xuất và hiện đại hóa thuốc Y học cổ truyền; đánh giá chất lƣợng dƣợc liệu ; cách trồng và chế biến; vai trò của dƣợc liệu 13 luan an tham gia vào cơ cấu cây trồng trong vƣờn gia đình, vƣờn trang trại; tình hình thị trƣờng dƣợc liệu tham gia xuất khẩu; bảo tồn nguồn gen và cây thuốc cổ truyền [94]. Từ năm 2001-2004, Nguyễn Tập với đề tài "Điều tra, đánh giá về tiềm năng và hiện trạng nguồn dược liệu Việt Nam. Đề xuất các giải pháp khai thác hợp lý đi đôi với việc bảo vệ, phát triển và sử dụng lâu bền”đã tiến hành điều tra ở một số vùng rừng của 7 tỉnh nhƣ: Bắc Kạn, Đắk Lắk, Gai Lai, Kon Tum, Lai Châu, Lâm Đồng, Tuyên Quangtổng hợp toàn bộ kết quả điều tra của Viện Dƣợc liệu từ 1961 đến 2004, cùng với từ các nguồn tài liệu đã đƣợc công bố, đã xây dựng đƣợc Danh lục cây thuốc Việt Nam (3948 loài), trong đó chỉ có 500 loài là cây thuốc trồng hoặc cây trồng khác đƣợc sử dụng để làm thuốc và có 136 loài nguy cấp cần đƣợc bảo vệ [77] Ngoài ra Nguyễn Tập cũng đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về cây thuốc nhƣ “Nguồn lợi cây thuốc trong rừng Việt Nam ” [78].“Tổng quan về nguồn tài nguyên dƣợc liệu Việt Nam”,[81] “ Cẩm nang cây thuốc cần đƣợc bảo vệ ở Việt Nam”[83],…các công trình đã công bố thực trạng dƣợc liệu ở Việt Nam, đồng thời mô tả chi tiết đặc điểm sinh học, công dụng, nơi phân bố của các loài thực vật quý cần đƣợc bảo vệ nhƣ cây từ mỏng (Dioscorea membranacea), tỏa dƣơng (Balanophora laxiflora), thủy xƣơng bồ lá to (Acorus macrospadiceus)…[83]. Gần đây, có nhiều công trình khoa học nghiên cứu theo hƣớng trồng và bảo tồn cây thuốc.