Nghiên Cứu Quản Lý Rừng Dựa Vào Cộng Đồng Tại Xã Đạ Tông

Nghiên cứu thực trạng và giải pháp quản lý rừng cộng đồng tại xã Đạ Tông, huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng, góp phần bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Trọng Mận
• Người hướng dẫn: TS. Trần Việt Hà
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Quản Lý Rừng Dựa Vào Cộng Đồng Tại Xã Đạ Tông
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Khái niệm cộng đồng
• 1.1.2. Khái niệm lâm nghiệp cộng đồng
• 1.1.3. Khái niệm QLR rừng cộng đồng và QLR dựa vào cộng đồng
• 1.1.4. Khái niệm đồng quản lý
• 1.2. Tổng quan các công trình đã công bố về vấn đề nghiên cứu
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Thảo luận
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu thực trạng công tác QLRDVCĐ
• 2.3.2. Nghiên cứu sự tham gia của người dân vào QLRDVCĐ
• 2.3.3. Nghiên cứu tiềm năng phát triển QLRDVCĐ
• 2.3.4. Đề xuất một số giải pháp thúc đẩy sự tham gia của người dân vào QLRDVCĐ
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp
• 2.4.2. Phương pháp thu thập thông tin hiện trường
• 2.4.3. Phương pháp xử lý thông tin
• 2.4.4. Công cụ phân tích thông tin
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Đặc điểm địa hình
• 3.1.3. Đặc điểm khí hậu
• 3.1.4. Đặc điểm tài nguyên
• 3.1.4.1. Tài nguyên đất
• 3.1.4.2. Tài nguyên rừng
• 3.1.4.3. Tài nguyên nước
• 3.1.4.4. Tài nguyên khoáng sản
• 3.2. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân số và lao động
• 3.2.2. Tình hình phát triển sản xuất
• 3.2.3. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 3.2.4. Y tế
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng công tác QLR DVCĐ ở xã Đạ Tông
• 4.1.1. Các hình thức QLR DVCĐ ở xã Đạ Tông
• 4.1.2. Tổ chức lực lượng QLR DVCĐ ở xã Đạ Tông
• 4.1.3. Kết quả các hoạt động QLR tại xã Đạ Tông
• 4.1.4. Đánh giá thực trạng QLR của các tổ chức nhà nước ở xã Đạ Tông
• 4.2. Sự tham gia của người dân vào QLRDVCĐ tại xã Đạ Tông
• 4.2.1. Hình thức tham gia của người dân vào QLRDVCĐ
• 4.2.2. Mức độ tham gia của người dân vào QLRDVCĐ
• 4.2.3. Cách thức quản lý tài nguyên rừng của người dân xã Đạ Tông
• 4.3. Phân tích tiềm năng phát triển QLRDVCĐ ở xã Đạ Tông
• 4.3.1. Các thuận lợi trong QLRDVCĐ ở xã Đạ Tông
• 4.3.2. Các khó khăn trong QLRDVCĐ ở xã Đạ Tông
• 4.4. Đề xuất một số giải pháp thúc đẩy sự tham gia của người dân vào QLRDVCĐ
• 4.4.1. Các giải pháp QLR liên quan đến sinh kế cộng đồng
• 4.4.2. Các giải pháp tăng cường sự tham gia trong QLRDVCĐ
• 4.4.3. Các giải pháp hỗ trợ
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Quản Lý Rừng Cộng Đồng Đạ Tông

Quản lý rừng dựa vào cộng đồng (QLRDVCĐ) là yếu tố then chốt cho sự bền vững của rừng tại Việt Nam và các nước đang phát triển. Phương thức này đảm bảo sự tham gia của cộng đồng trong mọi giai đoạn: xác định vấn đề, lập kế hoạch, thực hiện, giám sát và đánh giá. Sự tham gia này đặc biệt quan trọng ở những khu vực mà các tổ chức nhà nước gặp khó khăn trong việc quản lý, bảo vệ rừng. Thực tế cho thấy, khi rừng được giao cho cộng đồng quản lý, chất lượng rừng thường được cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, do đặc thù về tài nguyên, dân tộc, văn hóa và tập quán của mỗi địa phương là khác nhau, nên không thể áp dụng cứng nhắc một quy trình QLRDVCĐ cho tất cả các khu vực. Cần có sự linh hoạt và điều chỉnh phù hợp với từng địa bàn cụ thể. Xã Đạ Tông, huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng, nơi sinh sống của đồng bào các dân tộc Chil, M'Nông và người Kinh, là khu vực tiếp giáp với rừng phòng hộ đầu nguồn Sêrêpốk và Vườn Quốc gia Bidoup Núi Bà. Do đó, việc thu hút sự tham gia của người dân vào QLR là vô cùng quan trọng và cấp thiết. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định vai trò của người dân và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của họ, từ đó đề xuất các giải pháp QLRDVCĐ phù hợp cho xã Đạ Tông và huyện Đam Rông.

1.1. Khái niệm Quản Lý Rừng Cộng Đồng QLRCĐ

QLRCĐ là hình thức quản lý mà cộng đồng dân cư thôn tham gia vào các hoạt động giao rừng, lập kế hoạch QLR, tổ chức thực hiện kế hoạch, thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi, giám sát và đánh giá rừng Nhà nước giao cho cộng đồng. Theo Quyết định số: 106/2006 – BNN của Bộ Nông nghiệp và PTNT, QLRCĐ là một hình thức QLR trong đó cộng đồng dân cư thôn với tư cách là chủ rừng tham gia vào các hoạt động giao rừng, lập kế hoạch QLR và tổ chức thực hiện kế hoạch đó, thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi, giám sát và đánh gía rừng Nhà nước giao cho cộng đồng. Nhìn chung lâm nghiệp cồng đồng hay QLR cộng đồng bao gồm hai hình thức đó là 1) QLR của cộng đồng, và 2) Quản lý rừng dựa vào cộng đồng (QLRDVCĐ).

1.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Quản Lý Rừng Bền Vững

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đảm bảo QLR bền vững. Cộng đồng địa phương có kiến thức bản địa, kinh nghiệm quản lý rừng lâu đời và gắn bó mật thiết với tài nguyên rừng. Việc trao quyền cho cộng đồng tham gia vào quá trình QLR giúp tăng cường trách nhiệm, nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng và đảm bảo lợi ích kinh tế, xã hội cho người dân. Thực tiễn đã chứng minh rằng, khi cộng đồng được trao quyền quản lý rừng, tình trạng phá rừng, khai thác trái phép giảm đáng kể, đồng thời đời sống của người dân được cải thiện.

II. Thách Thức Quản Lý Rừng Cộng Đồng Tại Xã Đạ Tông

Mặc dù QLRDVCĐ mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Tại xã Đạ Tông, các thách thức bao gồm sự khác biệt về văn hóa, tập quán giữa các dân tộc, trình độ dân trí còn hạn chế, thiếu nguồn lực tài chính và kỹ thuật, cũng như sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các bên liên quan. Bên cạnh đó, tình trạng xâm lấn đất rừng, khai thác lâm sản trái phép vẫn còn diễn ra, gây ảnh hưởng đến hiệu quả QLR. Cần có những giải pháp đồng bộ để giải quyết các thách thức này, đảm bảo QLRDVCĐ được thực hiện hiệu quả và bền vững.

2.1. Thực Trạng Quản Lý Rừng Tại Xã Đạ Tông

Xã Đạ Tông là khu vực tiếp giáp với rừng phòng hộ đầu nguồn Sêrêpốk và Vườn Quốc gia Bidoup Núi Bà, có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nguồn nước, điều hòa khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, tình trạng phá rừng, khai thác lâm sản trái phép vẫn còn diễn ra, gây ảnh hưởng đến chất lượng rừng và đời sống của người dân. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương để tăng cường công tác quản lý, bảo vệ rừng.

2.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Sự Tham Gia Của Người Dân

Sự tham gia của người dân vào QLRDVCĐ chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm: nhận thức về vai trò của rừng, lợi ích kinh tế từ rừng, trình độ dân trí, sự tin tưởng vào các cơ quan chức năng, và sự hỗ trợ từ các tổ chức xã hội. Cần có những chính sách, chương trình phù hợp để nâng cao nhận thức, tạo động lực và tăng cường năng lực cho người dân tham gia vào QLR.

2.3. Thiếu Hụt Nguồn Lực Cho Quản Lý Rừng Bền Vững

Một trong những khó khăn lớn nhất trong QLRDVCĐ là thiếu nguồn lực tài chính và kỹ thuật. Cộng đồng địa phương thường không có đủ kinh phí để thực hiện các hoạt động bảo vệ rừng, trồng rừng, và phát triển sinh kế từ rừng. Cần có sự hỗ trợ từ Nhà nước, các tổ chức phi chính phủ và các doanh nghiệp để cung cấp nguồn lực cần thiết cho QLRDVCĐ.

III. Giải Pháp Thúc Đẩy Quản Lý Rừng Cộng Đồng Bền Vững

Để thúc đẩy QLRDVCĐ bền vững tại xã Đạ Tông, cần có những giải pháp đồng bộ, bao gồm: nâng cao nhận thức và năng lực cho cộng đồng, tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định, phát triển sinh kế từ rừng, cải thiện cơ chế phân chia lợi ích, và tăng cường sự phối hợp giữa các bên liên quan. Bên cạnh đó, cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp để tạo điều kiện thuận lợi cho QLRDVCĐ phát triển.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Về Quản Lý Rừng Bền Vững

Tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo, tuyên truyền về vai trò của rừng, lợi ích của QLRDVCĐ, và các quy định của pháp luật về bảo vệ rừng. Sử dụng các phương tiện truyền thông đa dạng để tiếp cận đến mọi đối tượng trong cộng đồng. Xây dựng các mô hình QLRDVCĐ thành công để làm điển hình và nhân rộng.

3.2. Phát Triển Sinh Kế Từ Rừng Cho Cộng Đồng Đạ Tông

Hỗ trợ người dân phát triển các mô hình kinh tế dựa vào rừng, như trồng cây lâm sản ngoài gỗ, nuôi ong, trồng nấm, và du lịch sinh thái cộng đồng. Cung cấp kiến thức, kỹ năng và nguồn vốn cho người dân để phát triển sinh kế bền vững. Tạo điều kiện cho người dân tiếp cận thị trường và tiêu thụ sản phẩm từ rừng.

3.3. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Người Dân Vào QLR

Thành lập các tổ, nhóm QLRDVCĐ tại các thôn, bản. Trao quyền cho cộng đồng tham gia vào quá trình lập kế hoạch, thực hiện, giám sát và đánh giá các hoạt động QLR. Đảm bảo sự minh bạch, công khai trong quá trình QLR. Tạo cơ chế để người dân phản ánh ý kiến và tham gia vào quá trình ra quyết định.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Quản Lý Rừng Tại Xã Đạ Tông

Nghiên cứu này đã đưa ra một số ứng dụng thực tiễn trong QLRDVCĐ tại xã Đạ Tông. Các ứng dụng này bao gồm việc xây dựng các mô hình QLRDVCĐ phù hợp với điều kiện địa phương, phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái cộng đồng, và xây dựng các cơ chế phân chia lợi ích công bằng và minh bạch. Các ứng dụng này đã được thử nghiệm và đánh giá hiệu quả, cho thấy tiềm năng lớn trong việc cải thiện công tác QLR và nâng cao đời sống của người dân.

4.1. Mô Hình Quản Lý Rừng Cộng Đồng Tiêu Biểu

Xây dựng các mô hình QLRDVCĐ dựa trên đặc điểm văn hóa, tập quán của từng dân tộc. Áp dụng các kỹ thuật quản lý rừng tiên tiến, phù hợp với điều kiện địa phương. Đảm bảo sự tham gia đầy đủ của các thành viên trong cộng đồng. Xây dựng quy chế hoạt động rõ ràng, minh bạch.

4.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Cộng Đồng Bền Vững

Khai thác tiềm năng du lịch sinh thái của rừng Đạ Tông. Xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn, gắn liền với văn hóa bản địa. Đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên du lịch là người địa phương. Đảm bảo lợi ích kinh tế cho cộng đồng từ hoạt động du lịch.

4.3. Cơ Chế Phân Chia Lợi Ích Từ Rừng Công Bằng

Xây dựng cơ chế phân chia lợi ích rõ ràng, minh bạch, đảm bảo quyền lợi của tất cả các thành viên trong cộng đồng. Ưu tiên phân chia lợi ích cho những hộ gia đình nghèo, có hoàn cảnh khó khăn. Sử dụng lợi ích từ rừng để đầu tư vào các công trình công cộng, phục vụ lợi ích chung của cộng đồng.

V. Đánh Giá Hiệu Quả Quản Lý Rừng Cộng Đồng Tại Đạ Tông

Việc đánh giá hiệu quả QLRDVCĐ là rất quan trọng để xác định những thành công, hạn chế và bài học kinh nghiệm. Nghiên cứu này đã sử dụng các phương pháp đánh giá định lượng và định tính để đánh giá hiệu quả QLRDVCĐ tại xã Đạ Tông. Kết quả cho thấy, QLRDVCĐ đã góp phần cải thiện chất lượng rừng, giảm tình trạng phá rừng, và nâng cao đời sống của người dân. Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế cần khắc phục để QLRDVCĐ đạt hiệu quả cao hơn.

5.1. Tác Động Của QLRDVCĐ Đến Chất Lượng Rừng

Đánh giá sự thay đổi về diện tích rừng, độ che phủ rừng, trữ lượng gỗ, và đa dạng sinh học sau khi thực hiện QLRDVCĐ. So sánh tình trạng rừng trước và sau khi có sự tham gia của cộng đồng. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng rừng.

5.2. Ảnh Hưởng Đến Sinh Kế Của Người Dân Địa Phương

Đánh giá sự thay đổi về thu nhập, việc làm, và đời sống vật chất của người dân sau khi tham gia QLRDVCĐ. Xác định các nguồn thu nhập từ rừng và các hoạt động kinh tế liên quan đến rừng. Đánh giá tác động của QLRDVCĐ đến an ninh lương thực và giảm nghèo.

5.3. Đánh Giá Mức Độ Tham Gia Của Cộng Đồng

Đánh giá mức độ tham gia của người dân vào các hoạt động QLR, từ lập kế hoạch đến giám sát và đánh giá. Xác định các yếu tố thúc đẩy và cản trở sự tham gia của người dân. Đánh giá vai trò của các tổ chức cộng đồng trong QLRDVCĐ.

VI. Kết Luận Và Khuyến Nghị Về Quản Lý Rừng Đạ Tông

QLRDVCĐ là một phương thức quản lý rừng hiệu quả và bền vững, có tiềm năng lớn trong việc cải thiện công tác bảo vệ rừng và nâng cao đời sống của người dân tại xã Đạ Tông. Tuy nhiên, để QLRDVCĐ đạt hiệu quả cao nhất, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, sự hỗ trợ từ Nhà nước, và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và điều chỉnh các giải pháp QLRDVCĐ để phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

6.1. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Nghiên Cứu QLRDVCĐ

Rút ra các bài học kinh nghiệm từ quá trình nghiên cứu và thực hiện QLRDVCĐ tại xã Đạ Tông. Xác định những yếu tố thành công và thất bại. Đề xuất các giải pháp để cải thiện công tác QLRDVCĐ trong tương lai.

6.2. Khuyến Nghị Chính Sách Về Quản Lý Rừng Bền Vững

Đề xuất các khuyến nghị chính sách để tạo điều kiện thuận lợi cho QLRDVCĐ phát triển. Khuyến nghị về việc giao quyền quản lý rừng cho cộng đồng, hỗ trợ tài chính và kỹ thuật, và xây dựng cơ chế phân chia lợi ích công bằng.

6.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quản Lý Rừng

Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về QLRDVCĐ, tập trung vào các vấn đề như: đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến rừng, phát triển các mô hình sinh kế bền vững từ rừng, và tăng cường năng lực cho cộng đồng trong QLR.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Xã Đạ Tông, huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng sở hữu diện tích tự nhiên rộng lớn 14.423,44 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm tới 83,71% tương đương 11.932,23 ha. Khu vực này giữ vị trí chiến lược xung yếu khi trực tiếp bảo vệ nguồn nước đầu nguồn hệ thống sông Sêrêpốk và tiếp giáp Vườn Quốc gia Bidoup Núi Bà với 1.080 ha rừng đặc dụng. Tuy nhiên, sức ép từ việc gia tăng dân số nông thôn đạt 51 người/km2 cùng nhu cầu mở rộng đất canh tác nông nghiệp của đồng bào dân tộc thiểu số bản địa đã gây áp lực nặng nề lên tài nguyên rừng. Trong giai đoạn 2015 - 2018, cơ quan chức năng đã ghi nhận 43 vụ vi phạm Luật Bảo vệ và Phát triển rừng trên địa bàn, làm thiệt hại hơn 34,76 ha rừng và thất thoát 40,86 m3 gỗ thương phẩm.

Trước bối cảnh đó, nghiên cứu được triển khai nhằm đánh giá thực trạng công tác quản lý rừng dựa vào cộng đồng, phân tích mức độ tham gia của người dân tại 3 thôn điểm Mê Ka, Đạ Nhinh 1 và Đạ Nhinh 2, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng gắn với cải thiện sinh kế. Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu thực địa trong giai đoạn 2015 - 2018 với đối tượng trọng tâm là các mô hình khoán bảo vệ rừng cho hộ gia đình và nhóm hộ. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc xây dựng cơ sở khoa học giúp nâng tỷ lệ hộ dân tham gia quản lý bảo vệ rừng từ mức 47,98% hiện tại lên trên 75%, hướng đến mục tiêu giảm thiểu 50% số vụ vi phạm lâm luật hàng năm và bảo tồn bền vững hệ sinh thái rừng Tây Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Quản lý rừng cộng đồng do Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc phát triển từ năm 1978 và mô hình Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng. Khung lý thuyết này khẳng định tài nguyên rừng chỉ được bảo vệ hiệu quả khi cộng đồng cư dân bản địa - những người trực tiếp phụ thuộc sinh kế vào rừng - được tham gia vào quy trình ra quyết định và hưởng lợi ích kinh tế thỏa đáng. Bên cạnh đó, tác giả vận dụng Lý thuyết thang bậc tham gia của Carter kết hợp với nguyên tắc Đồng quản lý tài nguyên để phân tích các cấp độ can thiệp của người dân từ hình thức tham gia bị động theo hợp đồng khoán đến mức độ tự giác hợp tác bảo tồn.

Nội dung lý thuyết làm sáng tỏ bốn khái niệm cốt lõi:

• Cộng đồng dân cư thôn theo quy định tại Điều 3 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004;
• Lâm nghiệp cộng đồng và Lâm nghiệp xã hội;
• Quản lý rừng dựa vào cộng đồng theo Quyết định số 106/2006/QĐ-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn;
• Cơ chế đồng quản lý và chia sẻ lợi ích theo định hướng Nghị định 99/2010/NĐ-CP về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2015 - 2018 của Hạt Kiểm lâm huyện Đam Rông, UBND xã Đạ Tông và Ban Quản lý rừng phòng hộ Sê Rê Pốk kết hợp nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập năm 2018. Khảo sát thực địa áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại 3 thôn đặc trưng gồm thôn Mê Ka (162 hộ, đa số là người Chil), thôn Đạ Nhinh 1 (186 hộ, đa số là người M'Nông) và thôn Đạ Nhinh 2 (123 hộ, đa số là người M'Nông). Tổng dung lượng mẫu gồm 471 hộ dân được phân tầng thành 3 nhóm kinh tế: hộ khá, hộ trung bình và hộ nghèo.

Tại mỗi phân tầng, tác giả chọn ngẫu nhiên 3 - 5 hộ để tiến hành phỏng vấn sâu bằng bảng hỏi bán cấu trúc; đồng thời thực hiện 3 cuộc thảo luận nhóm tập trung với 5 - 7 người có uy tín trong buôn làng và phỏng vấn sâu 9 cán bộ quản lý lâm nghiệp chuyên trách. Phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia kết hợp ma trận phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức và công cụ thống kê mô tả trên phần mềm Excel 2017 được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác mối quan hệ giữa sinh kế hộ gia đình và mức độ cam kết bảo vệ tài nguyên rừng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra bức tranh toàn cảnh về công tác quản lý tài nguyên rừng tại xã Đạ Tông qua bốn nhóm phát hiện chính:

• Cơ cấu chủ thể quản lý và quy mô giao khoán: Toàn bộ 12.173,00 ha rừng trên địa bàn xã hiện thuộc quyền quản lý của 7 đơn vị chủ rừng nhà nước và doanh nghiệp; trong đó Ban Quản lý rừng phòng hộ Sê Rê Pốk quản lý diện tích lớn nhất với 10.614,32 ha (chiếm 87,20%), Vườn Quốc gia Bidoup Núi Bà quản lý 1.080 ha rừng đặc dụng và 5 doanh nghiệp tư nhân quản lý 462,06 ha. Cộng đồng địa phương không được giao quyền sở hữu rừng trực tiếp mà tham gia bảo vệ qua hợp đồng giao khoán theo nhóm hộ với tổng diện tích 4.823,76 ha cho 226 hộ dân thuộc 16 tổ nhóm tại 3 thôn khảo sát, đạt tỷ lệ tham gia 47,98% trên tổng số 471 hộ.

• Tình hình vi phạm quy định quản lý bảo vệ rừng: Giai đoạn 2015 - 2018 ghi nhận 43 vụ vi phạm lâm luật với diễn biến phức tạp. Năm 2016 là thời điểm đỉnh điểm với 17 vụ phá rừng (chiếm 39,53% tổng số vụ cả giai đoạn), gây thiệt hại 9,04 ha rừng và làm thất thoát 13,65 m3 gỗ. Năm 2017 xảy ra 2 vụ cháy rừng gây thiệt hại 17,93 ha (chiếm 83,55% tổng diện tích rừng bị cháy giai đoạn 2015 - 2018 là 21,46 ha với giá trị thiệt hại ước tính trên 112 triệu đồng). Năm 2018, tình trạng khai thác lâm sản trái phép tiếp tục ghi nhận 15,93 m3 gỗ bị chặt hạ trái phép.

• Hiệu quả công tác tuyên truyền và xây dựng quy ước: Chính quyền địa phương phối hợp cùng lực lượng chức năng tổ chức 27 buổi tuyên truyền trực tiếp qua họp thôn thu hút 2.572 lượt người tham gia, triển khai 37 lượt tuyên truyền lưu động bằng xe loa và vận động 891 cá nhân ký bản cam kết bảo vệ rừng. Toàn bộ 9 thôn trên địa bàn xã đã xây dựng và phê duyệt được 9 bản Quy ước quản lý bảo vệ rừng kết hợp giữa luật tục địa phương và pháp luật nhà nước.

• Đánh giá của cán bộ chuyên trách về năng lực quản lý: Khảo sát đối với đội ngũ cán bộ lâm nghiệp cơ sở cho thấy 63,3% ý kiến khẳng định việc xác định đúng đắn mối quan hệ tương hỗ giữa sinh kế người dân và rừng là ưu tiên hàng đầu; trong khi đó 36,7% cán bộ chỉ ra điểm yếu lớn nhất hiện nay là tình trạng thiếu kiến thức chuyên sâu về nghiệp vụ quản lý rừng dựa vào cộng đồng và 23,3% phản ánh sự thiếu hụt nhân lực tuần tra bảo vệ rừng.

Thảo luận kết quả

Thực trạng vi phạm đất rừng và suy thoái tài nguyên tại xã Đạ Tông xuất phát chủ yếu từ áp lực nghèo đói và hạn chế về tư liệu sản xuất nông nghiệp. Năm 2017, thu nhập bình quân đầu người tại xã chỉ đạt 6,1 triệu đồng/người/năm, tương đương 58,10% so với mức bình quân chung của huyện Đam Rông là 10,5 triệu đồng/người/năm. Tỷ lệ hộ nghèo tại 3 thôn nghiên cứu chiếm tới 47,77% (225/471 hộ), trong đó đất trồng cây lâu năm chỉ chiếm 8,69% tổng diện tích tự nhiên của xã, dẫn đến tình trạng người dân lén lút phá rừng để canh tác cà phê.

So sánh với các công trình nghiên cứu của nhiều học giả tại các vùng đệm vườn quốc gia khu vực miền núi phía Bắc, kết quả tại Đạ Tông tái khẳng định sự phụ thuộc lớn của đồng bào thiểu số vào nguồn tài nguyên thiên nhiên xung quanh. Để phục vụ việc theo dõi và minh họa trực quan trong báo cáo học thuật, dữ liệu biến động diện tích rừng bị phá và bị cháy qua các năm từ 2015 đến 2018 có thể được thể hiện thông qua biểu đồ hình cột kết hợp đường xu hướng; trong khi cơ cấu thu nhập hộ gia đình và tỷ lệ đóng góp từ tiền khoán dịch vụ môi trường rừng nên được mô tả chi tiết qua biểu đồ tròn phân tầng theo từng nhóm hộ. Điều này khẳng định chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng là đòn bẩy kinh tế then chốt nhưng mức chi trả hiện tại chưa bù đắp đủ chi phí cơ hội của người dân nếu không có các mô hình kinh tế nông lâm kết hợp bổ trợ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng và bảo tồn tài nguyên bền vững tại xã Đạ Tông, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất thực hiện:

• Mở rộng quy mô phát triển sinh kế nông lâm kết hợp dưới tán rừng: Ủy ban nhân dân xã Đạ Tông chủ trì phối hợp với Ban Quản lý rừng phòng hộ Sê Rê Pốk triển khai trồng xen cây dược liệu bản địa như sa nhân tím, đẳng sâm dưới tán 4.823,76 ha rừng nhận khoán. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ trọng thu nhập từ kinh tế lâm nghiệp của các hộ nghèo thêm 25 - 30% trong lộ trình thực hiện từ quý I/2019 đến hết năm 2022.

• Hoàn thiện cơ chế thanh toán và nâng cao định mức chi trả tiền giao khoán bảo vệ rừng: Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Lâm Đồng chỉ đạo các đơn vị chủ rừng chi trả tiền khoán bảo vệ rừng đầy đủ và đúng hạn định kỳ 3 tháng một lần; đồng thời kiến nghị nâng hệ số hỗ trợ tài chính thêm 15% cho các tổ nhận khoán tuần tra tại những tiểu khu giáp ranh hiểm trở, hoàn thành điều chỉnh khung chính sách trước quý II/2020.

• Tăng cường năng lực chuyên môn và phương tiện tuần tra phòng cháy chữa cháy rừng: Hạt Kiểm lâm huyện Đam Rông điều phối tổ chức 12 khóa tập huấn nghiệp vụ lâm sinh, kỹ năng định vị tọa độ GPS và dập lửa hiện trường cho 525 thành viên thuộc 25 tổ nhận khoán quản lý bảo vệ rừng thôn bản, phấn đấu kéo giảm 40% số vụ vi phạm lâm luật hàng năm trong giai đoạn 2019 - 2023.

• Nâng cao hiệu lực thực thi 9 bản Quy ước thôn bản gắn với chế tài xử phạt hành chính: Ban Lâm nghiệp xã Đạ Tông rà soát, chuẩn hóa các điều khoản trong quy ước của 9 thôn, lồng ghép luật tục của đồng bào dân tộc Chil và M'Nông với quy định xử phạt vi phạm hành chính, duy trì hoạt động họp bình xét kiểm điểm công khai 6 tháng một lần dưới sự giám sát của Ủy ban nhân dân huyện Đam Rông.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn sau:

• Cán bộ quản lý nhà nước ngành lâm nghiệp và lực lượng Kiểm lâm địa bàn: Cung cấp bức tranh thực tế về 43 vụ vi phạm lâm luật cùng cơ chế tổ chức 25 tổ tuần tra cấp thôn, làm căn cứ điều chỉnh quy hoạch bảo vệ 11.932,23 ha đất lâm nghiệp và bố trí lực lượng kiểm lâm phụ trách vùng trọng điểm.

• Lãnh đạo Ban quản lý rừng phòng hộ và Vườn quốc gia: Cung cấp khung phương pháp phân bổ 4.823,76 ha diện tích khoán bảo vệ rừng và giải pháp kết nối 226 hộ nhận khoán thành các nhóm tự quản hiệu quả tại vùng đệm giáp ranh các khu rừng đặc dụng.

• Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên môi trường: Tham khảo nguồn tư liệu thực địa có độ tin cậy cao về điều kiện tự nhiên, hệ số đất đai cùng quy trình ứng dụng phương pháp Đánh giá nông thôn có sự tham gia trong nghiên cứu sinh kế miền núi.

• Các tổ chức phi chính phủ và điều phối viên dự án phát triển nông thôn: Khai thác mô hình phân tích kinh tế hộ gia đình của 3 cộng đồng dân tộc thiểu số để thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế bền vững gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng tại khu vực Tây Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại xã Đạ Tông có bản chất pháp lý như thế nào?
Mô hình tại Đạ Tông là hình thức người dân địa phương tham gia quản lý và hưởng lợi từ diện tích 12.173,00 ha rừng thuộc sở hữu của 7 chủ rừng nhà nước và doanh nghiệp thông qua hợp đồng nhận khoán bảo vệ rừng từng năm, thay vì cộng đồng được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất rừng trực tiếp.

Tỷ lệ hộ gia đình tham gia nhận khoán bảo vệ rừng tại các thôn nghiên cứu đạt bao nhiêu?
Theo kết quả điều tra tại 3 thôn khảo sát gồm Mê Ka, Đạ Nhinh 1 và Đạ Nhinh 2, có 226 trên tổng số 471 hộ gia đình tham gia vào 16 nhóm nhận khoán bảo vệ 4.823,76 ha rừng, tương ứng tỷ lệ tham gia đạt 47,98%.

Đâu là nguyên nhân chính dẫn đến 43 vụ vi phạm lâm luật giai đoạn 2015 - 2018 tại địa bàn?
Nguyên nhân chủ yếu do mức thu nhập bình quân đầu người của xã còn rất thấp chỉ 6,1 triệu đồng/người/năm, tỷ lệ hộ nghèo chiếm tới 47,77% tại các thôn điểm, khiến người dân chịu áp lực mở rộng nương rẫy trồng cà phê và khai thác lâm sản trái phép.

Quy ước quản lý bảo vệ rừng thôn bản phát huy tác dụng ra sao trong thực tế?
Toàn xã đã ban hành 9 bản quy ước tại 9 thôn với sự tham gia thảo luận của các già làng và trưởng thôn. Kết hợp tuyên truyền cho 2.572 lượt người và tổ chức kiểm điểm đối tượng vi phạm trước buôn làng giúp nâng cao đáng kể tính tự giác chấp hành pháp luật.

Cần giải pháp gì để duy trì tính bền vững của các tổ nhận khoán bảo vệ rừng?
Cần kết hợp nguồn chi trả dịch vụ môi trường rừng định kỳ theo quý với mô hình trồng xen cây dược liệu bản địa dưới tán 4.823,76 ha rừng nhận khoán, giúp hộ dân tăng thêm 25 - 30% thu nhập và yên tâm gắn bó với công tác tuần tra.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích sâu sắc thực trạng quản lý 11.932,23 ha đất lâm nghiệp tại xã Đạ Tông, làm rõ vai trò của 226 hộ nhận khoán bảo vệ 4.823,76 ha rừng qua 16 tổ nhóm tự quản.
• Nghiên cứu chỉ ra những rào cản nội tại khi thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt 6,1 triệu đồng/người/năm và tỷ lệ hộ nghèo chiếm 47,77%, là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới 43 vụ vi phạm lâm luật trong giai đoạn 2015 - 2018.
• Đánh giá thực trạng cho thấy 63,3% cán bộ chuyên trách coi trọng việc hài hòa mối quan hệ dân sinh - tài nguyên rừng, đồng thời ghi nhận hiệu quả tích cực của 9 bản Quy ước quản lý bảo vệ rừng cấp thôn.
• Đóng góp khoa học then chốt của đề tài là xây dựng hệ thống giải pháp liên hoàn kết hợp giữa giao khoán rừng, ứng dụng công nghệ giám sát và phát triển mô hình sinh kế dược liệu dưới tán rừng nhằm nâng cao 25 - 30% thu nhập cho người dân bản địa.
• Về lộ trình triển khai tiếp theo, chính quyền địa phương và các chủ rừng cần hoàn thiện cơ chế nghiệm thu khoán và triển khai thí điểm sinh kế mới trong giai đoạn 2019 - 2023.

Để bảo vệ bền vững lá phổi xanh đầu nguồn sông Sêrêpốk, các cơ quan ban ngành và chính quyền địa phương cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất của luận văn, mở rộng nguồn lực đầu tư cho cộng đồng và nhân rộng mô hình đồng quản lý rừng trên toàn huyện Đam Rông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm cộng đồng Khái niệm “cộng đồng” được hiểu là một tập hợp những người sống gắn bó với nhau thành một xã hội nhỏ có những điểm tương đồng về mặt văn hoá, kinh tế, xã hội truyền thống, phong tục tập quán, có các quan hệ trong sản xuất và đời sống gắn bó với nhau và thường có ranh giới không gian trong một thôn,bản. Khái niệm “cộng đồng dân cư thôn” sử dụng trong luận văn này được qui định tại Điều 3, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004.

đã định nghĩa rằng: “Cộng đồng dân cư thôn là toàn bộ các hộ gia đình, cá nhân sống trong cùng một thôn, làng, bản, ấp, buôn, phum, sóc hoặc đơn vị tương đương”. Khái niệm LNCĐ Lâm nghiệp cộng đồng (LNCĐ) được định nghĩa theo nhiều cách, có lúc còn khác nhau. Những định nghĩa rộng hơn dùng thuật ngữ này để chỉ những hoạt động có liên quan đến mối quan hệ giữa con người với cây cối. Các định nghĩa hẹp hơn tập trung vào việc QLR bởi cộng đồng địa phương có lợi ích của mình.

Theo FAO 1978, Lâm nghiệp cộng đồng (Community Forestry), lâm nghiệp xã hội (Social Forestry) là những thuật ngữ được dùng để chỉ việc QLR có liên quan chặt chẽ với người dân địa phương. Theo Quyết định số: 106/2006 – BNN của Bộ Nông nghiệp và PTNT thì QLR cộng đồng (QLRCĐ) là một hình thức QLR trong đó cộng đồng dân cư thôn với tư cách là chủ rừng tham gia vào các hoạt động giao rừng, lập kế hoạch QLR và tổ chức thực hiện kế hoạch đó, thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi, giám sát và đánh gía rừng Nhà nước giao cho cộng đồng. Nhìn chung lâm nghiệp 4 cồng đồng hay QLR cộng đồng bao gồm hai hình thức đó là 1) QLR của cộng đồng, và 2) Quản lý rừng dựa vào cộng đồng (QLRDVCĐ). Khái niệm QLRCĐ và QLRDVCĐ QLRCĐ là hình thức mà mọi thành viên của cộng đồng tham gia quản lý và ăn chia sản phẩm hoặc hưởng lợi từ những khu rừng thuộc quyền quản lý, sử dụng, sở hữu của cộng đồng, bao gồm: 1) cộng đồng trực tiếp quản lý những diện tích rừng hoặc những đám cây gỗ của họ từ lâu đời; 2) cộng đồng trực tiếp quản lý những khu rừng được Nhà nước giao; 3) các hoạt động mang tính chất lâm nghiệp khác do cộng đồng tổ chức phục vụ lợi ích trực tiếp cho cộng đồng.

QLRDVCĐ là hình thức cộng đồng tham gia quản lý và hưởng lợi từ các khu rừng không thuộc quyền quản lý, sử dụng, sở hữu chung của họ mà thuộc quyền quản lý, sử dụng sở hữu của các thành phần kinh tế khác nhưng có quan hệ trực tiếp đến đời sống, đến việc làm, thu hoạch sản phẩm, thu nhập hay các lợi ích khác của cộng đồng như thuỷ lợi nhỏ hay nước sinh hoạt, vv. Khái niệm đồng quản lý Đồng quản lý là một quá trình tham gia của nhiều đối tác có cùng mối quan tâm đến tài nguyên rừng, trong đó trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền hạn và quyền lợi của các đối tác được thỏa hiệp, thống nhất trên cơ sở khả năng, năng lực của từng đối tác và không trái với luật pháp Nhà nước hiện hành, Công ước Quốc tế nhà nước đang tham gia, nhằm đạt được mục tiêu chung là quản lý tài nguyên rừng một cách tốt nhất, vừa thỏa mãn mục tiêu riêng của từng đối tác. Tổng quan các công trình đã công bố về vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới 1.

Sự tham gia trong LNCĐ Trên thế giới, cộng đồng quốc tế đã có nhiều nghiên cứu nhằm nỗ lực làm thay đổi chiến lược bảo tồn từ đầu thập kỷ 80.