Mở đầu Phần 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn về tiếp cận nước sạch của hộ dân Phần 3. Phương pháp nghiên cứu Phần 4. Kết quả nghiên cứu Phần 5.
Kết luận và kiến nghị 4 PHẦN 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TIẾP CẬN NƯỚC SẠCH CỦA HỘ DÂN 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TIẾP CẬN NƯỚC SẠCH CỦA HỘ DÂN 2. Một số khái niệm 2.
Khái niệm nước sạch Nước sạch là nước chỉ chấp nhận sự hiện diện của các hợp chất hữu cơ, kim loại và các ions hòa tan với một vi lượng rất nhỏ. Theo Luật Tài nguyên nước được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XIII, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 21 tháng 6 năm 2012: Nước sạch là nước dùng cho sinh hoạt và nước ăn uống đã qua xử lý có chất lượng bảo đảm, đáp ứng yêu cầu sử dụng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới thì “Nước sạch là nước phải trong, không có màu, không có mùi vị lạ gây khó chịu cho người sử dụng, không chứa các mầm bệnh và các chất độc hại”. Để có một nguồn nước sạch phải lấy nước để xét nghiệm theo tiêu chuẩn vệ sinh nước sạch của Bộ Y tế Việt Nam ban hành theo Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia về chất lượng nước sinh hoạt (QCVN 02:2009/BYT) do Bộ Trưởng Bộ Y tế ban hành Thông tư số 05/2009/TT-BYT ngày 17 tháng 6 năm 2009.
Quy chuẩn này áp dụng đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân và hộ gia đình khai thác, kinh doanh nước sinh hoạt (Các cơ sở cung cấp nước) và các cá nhân, hộ gia đình tự khai thác nước để sử dụng cho mục đích sinh hoạt. Quy chuẩn này quy định mức giới hạn các chỉ tiêu chất lượng đối với nước sử dụng cho mục đích sinh hoạt thông thường không sử dụng để ăn uống trực tiếp hoặc dùng cho chế biến thực phẩm tại các cơ sở chế biến thực phẩm. Khái niệm tiêu chuẩn nước sạch Nước sạch quy định trong tiêu chuẩn vệ sinh nước sạch sinh hoạt là nước dùng cho các mục đích sinh hoạt cá nhân và gia đình sử dụng làm nước ăn uống. Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các hình thức cấp nước sạch hộ gia đình, các trạm cấp nước tập trung phục vụ tối đa 500 người và các hình thức cấp nước sạch khác (Phụ lục 1).
Khái niệm nước hợp vệ sinh Được quy định tại Quyết định 2570/QĐ-BNN-TCTL ngày 22 tháng 10 năm 2012 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Là nước được sử dụng trực tiếp hoặc sau khi xử lý thoả mãn các điều kiện trong, không màu, không mùi, không vị (Quyết định 2570/QĐ-BNN-TCTL). Định nghĩa này còn định tính, cần kết hợp với những quan sát theo hướng dẫn sau đây: - Nước máy hợp vệ sinh: Là nước từ các công trình cấp nước tập trung (tự chảy, bơm dẫn) có đường ống cung cấp nước cho nhiều hộ gia đình thoả mãn các điều kiện: trong, không màu, không mùi, không vị. - Giếng đào hợp vệ sinh: + Giếng đào phải nằm cách nhà tiêu, chuồng gia súc hoặc nguồn gây ô nhiễm khác ít nhất 10m. + Thành giếng cao tối thiểu 0,6m hoặc được xây bằng gạch, đá và thả ống buy sâu ít nhất 3m kể từ mặt đất.
+ Sân giếng phải làm bằng bê tông hoặc lát gạch, đá, không bị nứt nẻ. - Giếng khoan hợp vệ sinh: + Giếng khoan phải nằm cách nhà tiêu, chuồng gia súc hoặc nguồn gây ô nhiễm khác. + Sân giếng phải làm bằng bê tông hoặc lát gạch, đá, không bị nứt nẻ. - Các nguồn nước hợp vệ sinh khác: + Nước suối hoặc nước mặt không bị ô nhiễm bởi các chất thải của người hoặc động vật, hoá chất, thuốc bảo vệ thực vật hoặc chất thải công nghiệp, làng nghề.
+ Nước mưa được thu hứng từ mái ngói, mái tôn, trần nhà bằng bê tông (sau khi đã xả bụi bẩn trước khi thu hứng) trong bể chứa, lu chứa được rửa sạch trước khi thu hứng. + Nước mạch lộ là nguồn nước ngầm xuất lộ từ khe núi đá và núi đất không bị ô nhiễm bởi chất thải của người hoặc động vật hoặc các chất thải công nghiệp, làng nghề. Theo tài liệu hướng dẫn điền thông tin đánh giá Bộ chỉ số theo dõi nước sạch và vệ sinh nông thôn của Bộ Nông nghiệp & PTNN: 6 + Nếu một hộ gia đình dùng hai hay nhiều nguồn nước một lúc chỉ chọn đưa vào thống kê nguồn nào thường xuyên sử dụng nhất để kết luận xem hộ gia đình đó có sử dụng nước hợp vệ sinh hay không. Ví dụ, hộ ông Hà Văn Hùng sử dụng giếng đào trong 8 tháng, sử dụng nước mưa từ bể chứa của gia đình 4 tháng, khi điều tra nguồn nước mưa là HVS và nguồn nước giếng đào không HVS thì không xếp hộ này là hộ sử dụng nước HVS vì thời gian sử dụng nước giếng đào thường xuyên hơn.
+ Nếu hộ gia đình phải mua nước thường xuyên từ thuyền, xe chở nước lưu động, thì phải xác định xem nguồn nước đó là nguồn nào (giếng khoan hay nước máy…) và ghi ký hiệu dùng chung nguồn nước đó, ví dụ giếng khoan thì ghi “CNL” (Chung nhỏ lẻ) (Bộ nông nghiệp & PTNT). Khái niệm các nguồn nước sạch Nguồn nước được lấy từ các loại hình cấp nước như nước máy, nước các nhà máy đóng chai, bình, nước máy lọc nước hộ gia đình, bể nước qua xử lý bể lọc tại hộ gia đình được coi là loại hình cấp nước sạch. Các loại hình cấp nước phải đảm bảo một số tiêu chuẩn trong xây dựng và sử dụng như sau: - Nước máy: Các công trình này đòi hỏi kỹ thuật cao trong quá trình xây dựng, vận hành và bảo dưỡng. Thường do các cơ quan chuyên môn đảm nhiệm.
- Nước đóng chai, đóng bình: Là nước do các công ty TNHH hoặc nhà máy nước tư nhân xử lý nước theo tiêu chuẩn được các cấp có thẩm quyền kiểm tra và đạt tiêu chuẩn nước sạch, sau đó đóng chai, đóng bình và bán trên thị trường thông qua các đại lý hay các hàng quán. - Nước máy lọc hộ gia đình: Là nước do hộ gia đình tự mua máy lọc được cơ quan chức năng kiểm định và đạt tiêu chuẩn đem về lọc nước để sử dụng cho ăn uống hàng ngày. - Nước bể qua xử lý hệ thống lọc: Là nước do hộ gia định xây và xử lý qua hệ thống lọc cát và cho lắng để xử dụng cho ăn uống của hộ gia đình (Bộ nông nghiệp & PTNT). Khái niệm tiếp cận nước sạch - Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: Sự tiếp cận là một cụm từ chung dùng để miêu tả mức độ một sản phẩm, thiết bị, dịch vụ, hoặc môi trường có thể được sử dụng bởi càng nhiều người càng tốt.
Sự tiếp cận có thể được xem như khả năng tiếp cận và khả năng hưởng lợi từ một hệ thống hay vật chất. 7 - Thuật ngữ tiếp cận được định nghĩa là “khả năng hưởng lợi từ cái gì đó”. Theo hai tác giả này tiếp cận nên được hiểu là tập hợp các quyền và quan hệ cho phép cá nhân hay nhóm “lấy được, quản lý và giữ được (khả năng hưởng lợi)” (UNDP, 2012). - Bertrand và các cộng sự định nghĩa tiếp cận là mức độ những gói dịch vụ hợp lý đến được và sử dụng bởi các cá nhân ở một địa điểm nào đó.
Tiếp cận có nhiều phương diện khác nhau gồm phương diện vật chất, hành chính, kinh tế, nhận thức tâm lý (Benrtrand et al. Từ các khái niệm trên có thể thấy: Tiếp cận nước sạch có thể được hiểu là khả năng của các hộ dân có nhu cầu về nước sạch có thể mua, có thể nhận được để dùng trong sinh hoạt hoặc để uống. Nghiên cứu về tiếp cận nước sạch của hộ dân là việc xem xét cả hai phía cung và cầu của mối tương tác để đánh giá xem cung phù hợp với cầu ở mức độ nào. Tìm hiểu mối quan hệ tác động, ảnh hưởng của các yếu tố tác động tới cung và cầu như nhận thức, chi phí sử dụng nước, phong tục tập quán của người dân… dẫn đến việc khó, hoặc không tiếp cận được nước sạch.
Khái niệm tiếp cận nước sạch của hộ dân Tiếp cận nước sạch là việc người dân được sử dụng nước sạch từ một hoặc nhiều nguồn nước sạch phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của người dân, là lượng nước được khai thác, xử lý mà nhà máy cung cấp nước tập trung cung ứng (Với tư cách là người bán) có khả năng và sẵn sàng bán ở các mức giá khác nhau trong một thời gian nhất định, với điều kiện các yếu tố khác không đổi (Quyết định 2570/QĐ-BNN-TCCL). Khái niệm khả năng tiếp cận nước sạch Khả năng tiếp cận nước sạch là chỉ tiêu tỷ lệ người dân sử dụng nước sạch ở một địa phương cao hay thấp, tỷ lệ này là giá trị chỉ số tổng số dân được sử dụng nước sạch từ nước máy (Công trình cấp nước tập trung), từ trạm cấp nước nhỏ lẻ và các nguồn nước sạch khác chia cho tổng số dân nhân với 100%. Trong cung cấp nước sạch cho hộ dân, khi một bên có phát sinh nhu cầu và một bên có khả năng cung cấp sẽ có tương tác giữa hai bên, đó là khi bên có nhu cầu đã tiếp cận được với nước sạch và nhu cầu được đáp ứng. Tuy nhiên, vẫn có giả định rằng những trường hợp có cung và có cầu nhưng vẫn chưa dẫn tới việc sử dụng nước sạch.
Điều này có thể do cung chưa thực sự phù hợp với cầu hoặc có những 8 rào cản hạn chế việc sử dụng này ngay cả khi họ có nhu cầu chẳng hạn chi phí (Giá nước, chi phí đấu nối nước sạch, các chi phí khác liên quan, chi phí cơ hội cho thời gian bỏ ra), phong tục tập quán, chính sách (Lê Minh Phương, 2014). Vai trò của nước sạch Nước sạch là điều kiện cần thiết cho sức khoẻ và đời sống con người: Có thể nói không có nước thì không có sự sống trên Trái Đất. Nước chiếm trên 2/3 trọng lượng cơ thể con người, cơ thể người trưởng thành chứa tới 65% là nước, nước trong não chiếm tới 80% và trong cơ là 75%. Nước tham gia vào mọi quá trình chuyển hoá trong cơ thể và vận chuyển bài tiết các chất độc hại ra ngoài.
Trung bình một người trong suốt cuộc đời (70 tuổi) uống hết khoảng 35. Mỗi người chúng ta cần có ít nhất là 1,5 lít nước uống mỗi ngày, người ta có thể nhịn đói được một tháng nhưng không thể nhịn uống nước trên một tuần.