Luận án về đa dạng sinh học khu hệ cá đồng bằng sông Cửu Long và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Nghiên cứu đa dạng sinh học khu hệ cá đồng bằng sông Cửu Long và tác động của biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế xã hội đến chúng.

• Tác giả: Thái Ngọc Trí
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Đức Đạt
• Trường học: Trường Đại học Saint Louis
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng sinh học cá đồng bằng sông Cửu Long và tác động của biến đổi khí hậu
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• 1. CHƯƠNG I: MỞ ĐẦU
• 1.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 1.1.1. Đặc điểm địa lý tự nhiên
• 1.1.2. Lưu vực sông Mê Công và vùng đồng bằng sông Cửu Long
• 1.1.3. Tổng quan về lũ ở đồng bằng sông Cửu Long
• 1.1.4. Đặc điểm thủy triều và diễn biến xâm nhập mặn ở vùng ĐBSCL
• 1.1.5. Tóm tắt Kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển dâng vùng ĐBSCL của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012)
• 1.2. HỆ SINH THÁI THỦY VỰC NỘI ĐỊA ĐBSCL
• 1.2.1. Hệ sinh thái thủy vực nước ngọt
• 1.2.2. Hệ sinh thái thủy vực nước lợ, mặn
• 1.2.3. Các tiểu vùng sinh thái đồng bằng sông Cửu Long
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ NƯỚC NGỌT VÀ HIỆN TRẠNG NGUỒN LỢI CÁ ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu cá nước ngọt ở Việt Nam và vùng ĐBSCL
• 1.3.2. Hiện trạng Bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý nguồn lợi thủy sản ở đồng bằng sông Cửu Long
• 2. CHƯƠNG II: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU NGOÀI THỰC ĐỊA
• 2.2.1. Phương pháp thu mẫu nghiên cứu hình thái
• 2.2.2. Phương pháp thu mẫu nghiên cứu sinh học phân tử
• 2.2.3. Phương pháp điều tra, phỏng vấn trực tiếp
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM
• 2.3.1. Phương pháp định loại, xác định tên khoa học dựa vào đặc điểm cấu tạo hình thái ngoài
• 2.3.2. Phương pháp phân tích và giải trình tự DNA (DNA extraction, amplification and sequencing)
• 2.3.3. Phân tích, xử lý dữ liệu và lưu trữ dữ liệu
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐA DẠNG KHU HỆ CÁ ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 3.1.1. Thành phần loài khu hệ cá
• 3.1.2. Đa dạng về cấu trúc thành phần loài và số lượng
• 3.1.3. Đa dạng về cấu trúc thành phần loài theo mùa
• 3.1.4. Đa dạng về di truyền - nguồn gen
• 3.1.5. Đặc điểm sinh thái học khu hệ cá ĐBSCL
• 3.1.5.1. Đặc điểm phân bố địa lý
• 3.1.5.2. Đặc điểm di cư
• 3.1.5.3. Đặc điểm sinh sản
• 3.1.5.4. Đặc điểm sinh trưởng, dinh dưỡng
• 3.1.6. Các loài ghi nhận mới cho khu hệ cá vùng ĐBSCL
• 3.1.7. Các loài cá quý hiếm, bị đe dọa và loài nhập nội ở ĐBSCL
• 3.1.7.1. Các loài cá quý hiếm, bị đe dọa
• 3.1.7.2. Các loài nhập nội
• 3.1.8. Các loài cá có giá trị kinh tế
• 3.2. TÁC ĐỘNG CỦA SỰ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU, NƯỚC BIỂN DÂNG VÀ PHÁT TRIỂN THUỶ ĐIỆN, CÁC CÔNG TRÌNH THUỶ LỢI, KHAI THÁC NGUỒN LỢI ĐẾN KHU HỆ CÁ ĐBSCL
• 3.2.1. Tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 3.2.2. Tóm tắt kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng (chi tiết đến cấp xã) vùng cửa sông ven biển từ cửa Tiểu đến cửa Cổ Chiên
• 3.2.3. Dự báo xu thế tác động của Biến đổi khí hậu và nước biển dâng đối với khu hệ cá và hoạt động nghề cá ở vùng cửa sông ven biển từ cửa Tiểu đến cửa Cổ Chiên (cửa Tiểu, cửa Đại, cửa sông Hàm Luông, cửa Ba Lai và cửa Cổ Chiên)
• 3.2.4. Tác động của các hoạt động phát triển Kinh tế - xã hội
• 3.2.5. Các hệ thống công trình thủy lợi, đê bao
• 3.2.6. Phương thức khai thác, sử dụng nguồn lợi thủy sản
• 3.3. THỰC NGHIỆM XÂY DỰNG MÔ HÌNH ĐỒNG QUẢN LÝ NGHỀ CÁ Ở VÙNG ĐẤT NGẬP NƯỚC BÚNG BÌNH THIÊN, HUYỆN AN PHÚ TỈNH AN GIANG
• 3.3.1. Kết quả lồng ghép xây dựng mô hình ĐQL nghề cá gắn với bảo tồn đa dạng sinh học ở vùng đất ngập nước Búng Bình Thiên
• 3.3.2. Giới thiệu vùng đất ngập nước Búng Bình Thiên
• 3.3.3. Hiện trạng KT-XH. Hiện trạng Môi trường hóa lý
• 3.3.4. Khu hệ thủy sinh vật
• 3.3.5. Nguồn lợi cá ở Búng Bình Thiên
• 3.3.6. Hiện trạng nghề cá ở Búng Bình Thiên
• 3.3.7. Đánh giá điều kiện, nhu cầu và tăng cường năng lực cộng đồng ngư dân và các bên tham gia có liên quan
• 3.3.8. Triển khai các hoạt động Đồng quản lý nghề cá gắn với Bảo tồn Đa dạng sinh học
• 3.3.9. Kết quả đạt được trong lồng ghép bảo tồn Đa dạng sinh học với Đồng quản lý nghề cá thích ứng
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Danh lục thành phần loài cá đồng bằng sông Cửu Long
• Phụ lục 2. Kết quả giải trình tự DNA 20 loài cá của bộ cá Chép (Cypriniformes)
• Phụ lục 3. Hình ảnh mã vạch 20 loài cá giải trình tự DNA
• Phụ lục 4. Một số hình ảnh về thủy vực sông Mê Công và ĐBSCL
• Phụ lục 5. Hình ảnh một số ngư cụ và hoạt động khai thác cá ở ĐBSCL
• Phụ lục 6. Chất lượng môi trường nước mặt và trầm tích ở BBT
• Phụ lục 7. Khu hệ thủy sinh vật và thành phần loài cá ở BBT
• Phụ lục 8. Một số hình ảnh hoạt động về ĐQL nghề cá ở BBT
• Phụ lục 9. Mẫu phiếu điều tra thu thập thông tin
• Phụ lục 10. Hình ảnh các loài cá ở ĐBSCL

Tóm tắt

I. Đa dạng sinh học cá đồng bằng sông Cửu Long

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú nhất tại Việt Nam. Nghiên cứu đã xác định được 216 loài cá thuộc 60 họ và 19 bộ. Trong đó, bộ cá vược (Perciformes) chiếm ưu thế với 66 loài, tiếp theo là bộ cá chép (Cypriniformes) với 55 loài. Sự phong phú này không chỉ thể hiện qua số lượng loài mà còn qua sự đa dạng về cấu trúc sinh thái. Các loài cá ở đây được phân chia thành hai nhóm chính: nhóm cá nước ngọt và nhóm cá nước mặn, lợ. Điều này cho thấy sự thích ứng của các loài cá với điều kiện môi trường khác nhau trong mùa lũ và mùa khô. Khu vực này cũng ghi nhận nhiều loài cá quý hiếm, trong đó có 19 loài nằm trong sách Đỏ Việt Nam và danh lục Đỏ thế giới (IUCN).

1.1. Thành phần loài và cấu trúc sinh thái

Thành phần loài cá ở ĐBSCL rất đa dạng, với sự hiện diện của nhiều loài có giá trị kinh tế cao. Nghiên cứu cho thấy rằng các loài cá không chỉ phong phú về số lượng mà còn đa dạng về hình thái và sinh thái học. Các loài cá có sự phân bố địa lý rõ rệt, với những loài đặc trưng cho từng tiểu vùng sinh thái. Sự đa dạng này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hệ sinh thái và cung cấp nguồn lợi thủy sản cho người dân địa phương.

II. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái và đa dạng sinh học ở ĐBSCL. Nước biển dâng và sự thay đổi khí hậu đã làm thay đổi môi trường sống của nhiều loài cá. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sự xâm nhập mặn gia tăng trong mùa khô đã ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài cá nước ngọt. Điều này không chỉ làm giảm số lượng cá mà còn ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản của khu vực. Các kịch bản dự báo cho thấy rằng, nếu không có biện pháp ứng phó kịp thời, tình trạng này sẽ ngày càng trở nên nghiêm trọng.

2.1. Tác động đến nguồn lợi thủy sản

Sự biến đổi khí hậu đã làm thay đổi đáng kể đến nguồn lợi thủy sản ở ĐBSCL. Nhiều loài cá có giá trị kinh tế đang bị đe dọa do môi trường sống bị thay đổi. Nghiên cứu cho thấy rằng, các hoạt động khai thác thủy sản cũng cần được điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới. Việc quản lý bền vững nguồn lợi thủy sản là cần thiết để bảo tồn đa dạng sinh học và đảm bảo sinh kế cho người dân địa phương.

III. Giải pháp bảo tồn và quản lý

Để bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó với biến đổi khí hậu, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Mô hình đồng quản lý nghề cá đã được đề xuất như một phương pháp khả thi để kết hợp giữa bảo tồn và phát triển bền vững. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn cá và hệ sinh thái là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền cần được triển khai để người dân hiểu rõ hơn về tác động của biến đổi khí hậu và cách thức bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

3.1. Mô hình đồng quản lý nghề cá

Mô hình đồng quản lý nghề cá tại Búng Bình Thiên đã cho thấy hiệu quả trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nguồn lợi thủy sản. Sự tham gia của cộng đồng ngư dân trong quá trình quản lý là rất quan trọng. Các hoạt động như khảo sát, đánh giá nguồn lợi và xây dựng kế hoạch quản lý cần được thực hiện thường xuyên để đảm bảo tính bền vững của mô hình này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là phần hạ lưu của châu thổ sông Mê Công với tổng diện tích tự nhiên 39.734 km² (chiếm 12% diện tích tự nhiên cả nước) và dân số năm 2013 là 17,9 triệu người. Đây là một trong những vùng sản xuất thủy sản lớn nhất của Việt Nam, đóng góp tỷ trọng cao trong cơ cấu tiêu dùng nội địa và kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên sinh vật và nguồn lợi cá tại ĐBSCL đang chịu nhiều áp lực lớn từ các phương thức khai thác mang tính lạm sát, việc phát triển các công trình cơ sở hạ tầng (thủy lợi khép kín, thủy điện thượng nguồn lưu vực, giao thông) cùng với tác động cực đoan của biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

Khoảng trống nghiên cứu thực tiễn đặt ra là cần một công trình khảo sát cập nhật, toàn diện về thành phần loài trên khắp các tiểu vùng sinh thái thủy vực ĐBSCL; kết hợp giám định hình thái truyền thống với công cụ sinh học phân tử (giải mã trình tự DNA); đánh giá định lượng tác động của các kịch bản biến đổi khí hậu đối với nguồn lợi cá cửa sông; đồng thời thử nghiệm giải pháp đồng quản lý nghề cá gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại cấp cộng đồng. Luận án "Nghiên cứu Đa dạng sinh học khu hệ cá Đồng bằng sông Cửu Long và sự biến đổi của chúng do tác động của biến đổi khí hậu và sự phát triển Kinh tế - xã hội" của nghiên cứu sinh Thái Ngọc Trí (bảo vệ năm 2015 tại Viện Sinh học Nhiệt đới) được thực hiện nhằm giải quyết các vấn đề trên.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học và các yếu tố ảnh hưởng đến khu hệ cá ĐBSCL, từ đó đề xuất mô hình lồng ghép quản lý nghề cá thích ứng gắn với bảo tồn đa dạng sinh học. Nội dung nghiên cứu được triển khai theo 3 nhóm nhiệm vụ cụ thể:

1. Đa dạng khu hệ cá ĐBSCL, thành phần loài, sự phân bố theo mùa, các loài quý hiếm bị đe dọa, các loài có giá trị kinh tế, các loài nhập nội, nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh học phân tử của một số loài thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes).
2. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học của khu hệ cá ĐBSCL.
3. Giải pháp quản lý nghề cá bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học ở ĐBSCL.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài cá tự nhiên thuộc các thủy vực nước nội địa vùng ĐBSCL và cộng đồng ngư dân tham gia khai thác, sử dụng nguồn lợi thủy sản tại địa phương.
• Phạm vi không gian: Các hệ sinh thái thủy vực trên 5 tiểu vùng sinh thái của ĐBSCL gồm Tứ giác Long Xuyên, Đồng Tháp Mười, Vùng trung tâm (giữa sông Tiền và sông Hậu), Bán đảo Cà Mau và Vùng cửa sông ven biển (từ cửa Tiểu đến Hà Tiên). Trong đó, đánh giá tác động biến đổi khí hậu tập trung tại vùng cửa sông ven biển từ cửa Tiểu (Tiền Giang) đến cửa Cổ Chiên (Bến Tre); nghiên cứu thực nghiệm đồng quản lý triển khai tại vùng đất ngập nước Búng Bình Thiên (huyện An Phú, tỉnh An Giang).
• Phạm vi thời gian: Thu mẫu và khảo sát thực địa từ tháng 10/2011 đến tháng 4/2015.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án điểm lại các giai đoạn nghiên cứu khu hệ cá nước ngọt ở Việt Nam và lưu vực sông Mê Công từ cuối thế kỷ XIX đến nay:

• Giai đoạn đầu thời kỳ người Pháp: H. Sauvage (1881) với công trình "Nghiên cứu về khu hệ cá Á Châu và mô tả một số loài mới ở Đông Dương" thống kê 139 loài cá chung cho toàn Đông Dương; G. Tirant (1883) mô tả 70 loài cá ở sông Hương (thừa nhận 5 loài mới); H. Sauvage (1884) ghi nhận các loài tại Hà Nội; P. Lemasson (1937) xuất bản "Góp phần nghiên cứu các loài cá nước ngọt miền Bắc Việt Nam" ghi nhận 98 loài thuộc 17 họ; cùng các nghiên cứu phân loại của P. Chevey (1932, 1934, 1936) và J. Pellegrin (1907, 1928, 1934, 1939).
• Giai đoạn nghiên cứu tại miền Nam trước năm 1975: Trần Ngọc Lợi và Nguyễn Cháu (1964); Fourmanoir (1965); đặc biệt là công trình của Nobuyuki Kawamoto, Nguyễn Việt Trương và Trần Thị Tuy Hoa (1972) với "Illustration of some freshwater fishes of the Mekong Delta, Vietnam" mô tả 96 loài thuộc 35 họ.
• Giai đoạn sau năm 1975 và các nghiên cứu tại ĐBSCL: Mai Đình Yên và cs (1992) công bố 255 loài thuộc 40 họ, 13 bộ ở Nam Bộ; Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993) định loại 173 loài thuộc 39 họ, 13 bộ; Walter J. Rainboth (1996) công bố 500 loài cá tại Campuchia; Hứa Thị Bạch Loan và cs (2000) thống kê 261 loài cá vùng ngập lũ ĐBSCL; Maurice Kottelat (2001) ghi nhận 481 loài cá tại Lào; Hoàng Đức Đạt và Thái Ngọc Trí (2001) xác định 125 loài ở Đồng Tháp Mười và 190 loài ở vùng hạ lưu cửa sông ven biển Nam Bộ (2002); Chea Tharith (2004) nghiên cứu 122 loài cá bột và cá con ở Tonlesap; Nguyễn Thanh Tùng (2005) định loại 130 loài cá bột, cá con hạ lưu sông Cửu Long; Rainboth, Chavalit Vidthayanon và Mai Đình Yên (2012) hệ thống hóa 3.275 loài cá lưu vực sông Mê Công; Trần Đắc Định (2013) mô tả định loại 322 loài cá ĐBSCL; Thái Ngọc Trí và cs (2012, 2014) khảo sát thành phần loài cá tại Búng Bình Thiên (111 loài) và hạ lưu sông Tiền (86 loài).
• Nghiên cứu sinh học phân tử và chuyên đề sinh thái: Vũ Đặng Hạ Quyên và cs (2014) phân tích trình tự DNA 22 loài thuộc 8 bộ tại ĐBSCL; Phạm Văn Khánh (1996) nghiên cứu sinh sản nhân tạo cá Tra (Pangasius hypophthalmus); Nguyễn Bạch Loan (2012) nghiên cứu sinh học cá Ngát (Plotosus canius); Hoàng Đức Đạt và cs (2003) nghiên cứu cá Lăng nha (Mystus nemurus); Bùi Lai và cs (2002, 2012) nghiên cứu thích ứng biến đổi khí hậu hệ sinh thái rừng U Minh; Vũ Vi An và cs (2011) khảo sát xung đột sinh kế và quản lý tại VQG Tràm Chim và U Minh Thượng.

Vị trí của luận án được xác lập thông qua việc kế thừa các danh lục phân loại hình thái trước đó, đồng thời bổ sung phân tích sinh học phân tử mã vạch DNA (gen COI và Cyt b) cho 20 loài thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes), phân tích biến động cấu trúc khu hệ cá theo mùa lũ - mùa khô trên 5 tiểu vùng sinh thái, ứng dụng kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường để dự báo diễn thế khu hệ cá cửa sông ven biển, và hoàn thiện mô hình đồng quản lý nghề cá gắn với bảo tồn vùng đất ngập nước nội địa.

Tác giả	Năm công bố	Tên công trình nghiên cứu	Số loài ghi nhận
Nobuyuki Kawamoto và cs	1972	Illustration of some freshwater fishes of the Mekong Delta, Vietnam	96
Mai Đình Yên và cs	1992	Định loại các loài cá nước ngọt Nam Bộ	255
Trương Thủ Khoa, Trần Thị Thu Hương	1993	Định loại cá nước ngọt vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long	173
Walter J. Rainboth	1996	Fishes of the Cambodian Mekong	500
Hứa Thị Bạch Loan và cs	2000	Tài nguyên thủy sản vùng ngập lũ ĐBSCL	261
Hoàng Đức Đạt, Thái Ngọc Trí	2001	Khu hệ cá và nghề cá ở vùng Đồng Tháp Mười	125
Maurice Kottelat	2001	Fishes of Laos	481
Hoàng Đức Đạt và cs	2001-2007	Giám sát Di cư cá ở các Tiểu dự án thủy lợi vùng ĐBSCL	156
Chea Tharith	2004	Cá bột và cá con ở sông Tonlesap (Campuchia)	122
Nguyễn Thanh Tùng	2005	Biến động thành phần cá bột, cá con tại Vĩnh Xương và Quốc Thái	130
Hoàng Đức Đạt và cs	2002	Danh lục các loài cá vùng hạ lưu Cửa sông - ven biển Nam Bộ	190
Rainboth, Vidthayanon, Mai Đình Yên	2012	Fishes of the greater Mekong ecosystem	3.275
Thái Ngọc Trí và cs	2012	Đa dạng thành phần loài cá ở vùng ĐNN Búng Bình Thiên	111
Trần Đắc Định	2013	Mô tả định loại cá đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam	322
Thái Ngọc Trí và cs	2014	Đa dạng sinh học nguồn lợi thủy sản vùng ven biển hạ lưu sông Tiền	86

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu phân loại học hình thái cổ điển, sinh thái học thực địa, sinh học phân tử hiện đại và xã hội học nghề cá có sự tham gia của cộng đồng:

• Khung lý thuyết và phân vùng sinh thái: Sử dụng lý thuyết sinh thái học thủy vực nội địa và phân vùng sinh thái ĐBSCL thành 5 tiểu vùng (Tứ giác Long Xuyên, Đồng Tháp Mười, Trung tâm ĐBSCL, Bán đảo Cà Mau, Cửa sông ven biển). Phân nhóm sinh thái cá theo tập tính cư trú và thích ứng độ mặn gồm: nhóm cá nước ngọt ưa nước chảy ("cá trắng"), nhóm cá nước ngọt vùng trũng chịu phèn ("cá đen"), và nhóm cá nước mặn, lợ sống rộng muối di cư theo triều. Phân loại tình trạng đe dọa dựa theo Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục Đỏ IUCN (1994, 2014).
• Phương pháp thu mẫu và xử lý hình thái ngoài thực địa: Thu mẫu định kỳ 3 đợt/năm (mùa mưa, mùa khô, thời kỳ giao mùa) kèm các đợt đột xuất vào đỉnh lũ và xâm nhập mặn cao điểm tại 14 cụm tọa độ thuộc các lưu vực sông chính (Vàm Cỏ Tây, sông Châu Đốc, sông Hậu, Cửa Đại, Hàm Luông, Ba Lai, Cổ Chiên, Cái Tư, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang, Búng Bình Thiên). Mẫu vật được thu bằng nhiều loại ngư cụ: lưới giăng, lưới kéo mùng, lưới 3 màng, chài, vó gạt, câu cắm, câu giăng, đăng mé, dớn, lợp, xúc lươn, côn, chà, đáy bè, bẫy rập 12 cửa ngục, cào, te. Mẫu vật được định vị bằng GPS (GPSmap 76CSx), chụp ảnh tư liệu, cố định trong Formaldehyde 10% (tiêm Formaldehyde 40% vào xoang bụng cá lớn) và đưa về phòng thí nghiệm. Đo đếm hình thái theo 28 chỉ tiêu chuẩn hóa (SL, Snl, Ed, Ibw, D, A, V, P, Bd1, Bd2, Bd3, Cpd1, Cpd2...).
• Phương pháp sinh học phân tử: Tách chiết DNA tổng số từ mẫu mô vây hoặc cơ (DNA extraction), khuếch đại gen (PCR amplification) và giải mã trình tự DNA (sequencing) cho 20 loài cá thuộc bộ Cypriniformes trên 2 đoạn gen ty thể: Cytochrome c Oxidase Subunit I (COI) và Cytochrome b (Cyt b). Dữ liệu trình tự được sử dụng để lập mã vạch DNA (DNA barcoding) và xây dựng cây phát sinh chủng loài (phylogeny tree).
• Phương pháp điều tra xã hội học và đồng quản lý nghề cá: Sử dụng phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp ngư dân và cơ quan quản lý thủy sản địa phương về sản lượng đánh bắt, mùa vụ, ngư cụ sử dụng, các loài bị đe dọa và mâu thuẫn khai thác. Khung phương pháp tiếp cận đồng quản lý nghề cá (Co-management) được áp dụng tại vùng đất ngập nước Búng Bình Thiên thông qua đánh giá điều kiện kinh tế - xã hội, thành lập các tổ nhóm ngư dân tự quản, xây dựng quy chế và khoanh vùng bãi đẻ bảo vệ nguồn lợi.
• Nguồn số liệu khí tượng - thủy văn và kịch bản BĐKH: Thu thập dữ liệu thực đo từ Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Nam Bộ và Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn giai đoạn 2001 - 2013; Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố (bản cập nhật năm 2011, 2012) theo các kịch bản phát thải thấp (B1), trung bình (B2) và cao (A1FI).

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG I. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG - HỆ SINH THÁI THỦY VỰC NỘI ĐỊA ĐBSCL - CÁC TIỂU VÙNG SINH THÁI ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG - TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ NƯỚC NGỌT VÀ HIỆN TRẠNG NGUỒN LỢI CÁ ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

Chương I tổng quan các điều kiện nền tảng về địa lý tự nhiên, chế độ thủy văn sông Mê Công, hệ sinh thái thủy vực và hiện trạng quản lý nghề cá tại ĐBSCL:

• Đặc điểm tự nhiên và thủy văn: Lưu vực sông Mê Công có tổng chiều dài 4.880 km, diện tích 795.000 km², chảy qua 6 quốc gia (Việt Nam chiếm 8% diện tích lưu vực). Sông Tiền và sông Hậu chảy vào Việt Nam đổ ra biển qua các cửa chính. Chế độ thủy văn phân hóa 2 mùa rõ rệt, trong đó mùa lũ kéo dài từ tháng VI đến tháng XII chiếm 90% tổng lượng dòng chảy năm; mùa cạn kéo dài từ tháng I đến tháng V (tháng III và IV có dòng chảy cạn nhất). Hàng năm, diện tích ngập lũ từ 1,4 đến 1,8 triệu ha mang lại lượng lớn phù sa và nguồn giống thủy sản tự nhiên.
• Thủy triều và xâm nhập mặn: Vùng biển Đông chịu chế độ bán nhật triều không đều với biên độ triều lớn từ 2 m đến 4 m (lớn nhất tại cửa Trần Đề), đưa nước mặn xâm nhập sâu vào nội đồng trong mùa kiệt; bờ biển Tây chịu ảnh hưởng chế độ hỗn hợp thiên về nhật triều.
• Kịch bản BĐKH và NBD của Bộ TN&MT (2012): Theo kịch bản phát thải trung bình (B2), đến cuối thế kỷ 21, nhiệt độ trung bình năm tăng từ 1,6°C đến 2,2°C; lượng mưa năm tăng từ 2% đến 7%; mực nước biển dâng từ 57 cm đến 73 cm (riêng khu vực Cà Mau - Kiên Giang có thể dâng cao hơn). Nếu mực nước biển dâng 1 m, ước tính khoảng 39% diện tích ĐBSCL và gần 35% dân số trong vùng sẽ bị ảnh hưởng ngập trực tiếp.
• Phân hóa 5 tiểu vùng sinh thái: (1) Tứ giác Long Xuyên (diện tích tự nhiên 488.203 ha, trũng phèn, đón lũ sớm từ biên giới Campuchia); (2) Đồng Tháp Mười (diện tích tự nhiên 696.946 ha, đất phèn ngập theo mùa); (3) Vùng trung tâm ĐBSCL (vùng nước ngọt giữa sông Tiền và sông Hậu, giàu phù sa, đường di cư chính của cá trắng); (4) Bán đảo Cà Mau (khoảng 1,5 triệu ha, chịu tác động tương tác của cả triều biển Đông và biển Tây, có hệ sinh thái rừng tràm U Minh bảo tồn cá đồng/cá đen); (5) Vùng cửa sông ven biển (chiều dài bờ biển hơn 700 km, chuyển tiếp mặn - lợ, năng suất sinh học cao).
• Hiện trạng khai thác và bảo tồn: Năm 2006, ĐBSCL đạt sản lượng khai thác thủy sản nội địa 134,1 ngàn tấn (chiếm 69,3% cả nước) và nuôi trồng đạt 1.171 ngàn tấn (chiếm 69,12% cả nước). Toàn vùng có mạng lưới các khu bảo tồn đất ngập nước (Láng Sen, Tràm Chim, Lung Ngọc Hoàng, Trà Sư, U Minh Thượng, Đất Mũi...). Tuy nhiên, áp lực dân số ven vùng đệm, hoạt động khai thác lạm sát quanh năm và các công trình ngăn mặn giữ ngọt đang làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi cá bản địa.

CHƯƠNG II. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương II trình bày toàn bộ thiết kế nghiên cứu, vật liệu và quy trình kỹ thuật thu thập, xử lý dữ liệu:

• Địa điểm thu mẫu: Thiết lập hệ thống trạm quan trắc thực địa cố định trải dài trên 14 vùng/tuyến thủy vực: sông Vàm Cỏ Tây (Long An), Búng Bình Thiên (An Giang), sông Châu Đốc (An Giang), Đồng Tháp, sông Hậu (Cần Thơ), Cửa Đại, sông Hàm Luông, sông Ba Lai, sông Cổ Chiên (Bến Tre - Trà Vinh), Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang và sông Cái Tư (Hậu Giang).
• Phương pháp nghiên cứu thực địa và hình thái: Thu mẫu bằng 15 loại ngư cụ đại diện kết hợp mẫu từ ngư dân; chụp ảnh, định vị tọa độ GPS; cố định hình thái bằng Formaldehyde. Sử dụng hệ thống khóa phân loại hình thái học để xác định tên khoa học của các loài thu thập; lập bảng đo đếm chi tiết 28 chỉ tiêu đo đạc hình thái cho các loài thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes) và giống cá khoai (Acantopsis).
• Phương pháp sinh học phân tử: Tiến hành tách chiết DNA từ mẫu mô vây/cơ cá, thực hiện phản ứng khuếch đại gen PCR với các cặp mồi (primer) chuyên biệt cho 2 gen chỉ thị ty thể: gen COI (Cytochrome c Oxidase Subunit I) và gen Cyt b (Cytochrome b). Tối ưu hóa chu trình nhiệt, hóa chất và điều kiện điện di, giải mã trình tự nucleotid, xử lý dữ liệu bằng phần mềm chuyên dụng để phân tích quan hệ di truyền, lập bản đồ mã vạch DNA và thiết lập cây phát sinh chủng loài.
• Phương pháp điều tra xã hội học nghề cá và xây dựng mô hình: Thiết kế phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp ngư dân về thực trạng sử dụng ngư cụ, sản lượng khai thác, tần suất xuất hiện các loài cá kinh tế và cá quý hiếm. Quy trình triển khai mô hình đồng quản lý tại Búng Bình Thiên được thực hiện qua các bước: điều tra cơ bản, họp tham vấn cộng đồng, nâng cao năng lực cho các tổ nhóm tự quản, phân định ranh giới bảo vệ và xây dựng hương ước/quy chế quản lý bảo tồn nguồn lợi cá mùa sinh sản.

CHƯƠNG III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương III là phần kết quả chính của luận án, tập trung vào 3 cụm nội dung:

1. Đa dạng khu hệ cá Đồng bằng sông Cửu Long

• Cấu trúc thành phần loài: Xác định được tổng cộng 216 loài cá, thuộc 60 họ và 19 bộ ở ĐBSCL. Trong đó, 3 bộ chiếm ưu thế tuyệt đối về số lượng họ và loài gồm:
  • Bộ cá Vược (Perciformes): 66 loài, thuộc 27 họ, chiếm 30,6% tổng số loài.
  • Bộ cá Chép (Cypriniformes): 55 loài, thuộc 3 họ, chiếm 25,5% tổng số loài.
  • Bộ cá Nheo (Siluriformes): 40 loài, thuộc 7 họ, chiếm 18,5% tổng số loài.
  • 16 bộ còn lại có số lượng dao động từ 1 đến 12 loài/bộ, chiếm tỷ lệ từ 0,5% đến 5,6%.

Bộ cá	Số họ	Tỷ lệ họ (%)	Số loài	Tỷ lệ loài (%)
Bộ cá Vược (Perciformes)	27	45,0	66	30,6
Bộ cá Chép (Cypriniformes)	3	5,0	55	25,5
Bộ cá Nheo (Siluriformes)	7	11,7	40	18,5
16 bộ còn lại (dao động 1 - 12 loài)	23	38,3	55	25,4
Tổng cộng	60	100	216	100

• Biến động cấu trúc theo mùa: Khu hệ cá ĐBSCL phân hóa thành hai nhóm ưu thế theo nhịp điệu thủy văn: Nhóm cá nước ngọt hoàn toàn chiếm ưu thế tuyệt đối vào mùa lũ; Nhóm cá có nguồn gốc biển, lợ sống rộng muối di cư ngược dòng sông và kênh rạch chiếm ưu thế trong mùa khô.
• Đa dạng di truyền: Giải mã thành công trình tự DNA của 20 loài cá thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes), thiết lập hệ thống mã vạch DNA và xây dựng cây phát sinh chủng loài phản ánh chính xác mối quan hệ phân loại ở mức phân tử. Bổ sung các dẫn liệu hình thái và phân loại mới cho giống cá khoai (Acantopsis sp.).
• Các loài có giá trị kinh tế và bảo tồn:
  • Xác định được 79 loài cá có giá trị kinh tế thuộc 30 họ, 9 bộ (chiếm 36,57% tổng số loài của khu hệ).
  • Ghi nhận 19 loài cá quý hiếm, bị đe dọa nằm trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục Đỏ IUCN (2014).
  • Thống kê các loài cá nhập nội đang hiện diện và nuôi thương phẩm tại ĐBSCL.

2. Tác động của BĐKH, NBD, công trình thủy lợi và phương thức khai thác

• Tác động của BĐKH và NBD vùng cửa sông Tiền đến cửa Cổ Chiên: Phân tích kịch bản chi tiết đến cấp xã tại 5 cửa sông (cửa Tiểu, cửa Đại, Hàm Luông, Ba Lai, Cổ Chiên) theo các giai đoạn 2020, 2050 và 2100 (kịch bản B1, B2, A1FI). Kết quả chỉ ra xu thế gia tăng diện tích và thời gian ngập lụt, ranh giới mặn 4‰ xâm nhập sâu vào sông chính thêm hàng chục kilômét trong mùa kiệt, làm thay đổi căn bản sinh cảnh sống, thu hẹp bãi đẻ của cá nước ngọt và thúc đẩy sự lấn át của các loài cá rộng muối.
• Tác động của công trình thủy lợi: Điển hình là cống đập Ba Lai đã làm cạn kiệt và bồi lắng hạ lưu, ngăn chặn hoàn toàn đường di cư tự nhiên của các loài cá bản địa giữa sông và biển, làm biến đổi chế độ thủy động lực và suy giảm tính đa dạng loài thủy vực nội đồng.
• Tác động của phương thức khai thác: Các ngư cụ mang tính hủy diệt và lạm sát (bẫy rập 12 cửa ngục/đú dây, đáy mùng mắt lưới siêu nhỏ, cào điện, lưới kéo) khai thác triệt để cá bột, cá con và cá mang trứng trong mùa mưa lũ ở Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tái tạo nguồn lợi tự nhiên.

3. Thực nghiệm xây dựng mô hình Đồng quản lý nghề cá tại Búng Bình Thiên

• Hiện trạng khu vực: Vùng đất ngập nước tự nhiên Búng Bình Thiên (huyện An Phú, tỉnh An Giang) có môi trường nước mặt và trầm tích đặc trưng, ghi nhận 111 loài cá sinh sống, là nơi lưu giữ nhiều loài cá kinh tế và cá quý hiếm bản địa.
• Kết quả mô hình: Triển khai thành công mô hình đồng quản lý nghề cá có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng ngư dân các xã Nhơn Hội, Quốc Thái, Khánh Bình và chính quyền địa phương. Đã thành lập các Ban quản lý/Tổ hợp tác nghề cá, ban hành quy chế bảo vệ nguồn lợi, khoanh vùng khu vực cấm đánh bắt trong mùa sinh sản, chuyển đổi ngư cụ và tổ chức tuần tra giám sát, tạo tiền đề cho quản lý nghề cá bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn ứng dụng:

• Về mặt lý luận và cơ sở dữ liệu khoa học:
  1. Cập nhật có hệ thống danh lục thành phần loài khu hệ cá ĐBSCL với 216 loài, 60 họ thuộc 19 bộ; phân tích định lượng tỷ lệ ưu thế của 3 bộ chủ lực Perciformes (30,6%), Cypriniformes (25,5%) và Siluriformes (18,5%).
  2. Bổ sung dẫn liệu hình thái và ghi nhận mới cho phân loại học cá ĐBSCL, đặc biệt là nhóm cá thuộc giống Acantopsis.
  3. Đóng góp dữ liệu sinh học phân tử đồng bộ thông qua giải mã trình tự DNA của 20 loài cá thuộc bộ Cypriniformes trên 2 đoạn gen ty thể COI và Cyt b, thiết lập mã vạch DNA và cây phát sinh chủng loài, cung cấp cơ sở dữ liệu di truyền phục vụ bảo tồn nguồn gen cá nước ngọt.
• Về mặt thực tiễn và ứng dụng:
  1. Đánh giá và dự báo định lượng xu thế biến đổi khu hệ cá và hoạt động nghề cá dưới tác động của kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển dâng (giai đoạn 2020, 2050, 2100 theo kịch bản B2 và A1FI) chi tiết đến cấp xã tại vùng cửa sông ven biển từ cửa Tiểu đến cửa Cổ Chiên.
  2. Chỉ rõ tác động chia cắt dòng chảy và suy giảm nguồn lợi do các công trình ngăn mặn (cống đập Ba Lai) và tình trạng sử dụng ngư cụ khai thác lạm sát tại ĐBSCL.
  3. Xây dựng và thử nghiệm thành công mô hình Đồng quản lý nghề cá lồng ghép bảo tồn đa dạng sinh học tại vùng đất ngập nước Búng Bình Thiên (An Giang), cung cấp mô hình thực tiễn có khả năng nhân rộng cho các vùng đất ngập nước nội địa khác ở ĐBSCL.
• Kiến nghị và giải pháp đề xuất:
  • Tăng cường kiểm soát và cấm triệt để các loại ngư cụ lạm sát (bẫy rập đú dây, đáy mùng, lưới cào mắt nhỏ) vào mùa cá sinh sản và di cư qua biên giới.
  • Vận hành các công trình thủy lợi (như cống Ba Lai) cần tính toán đến dòng chảy sinh thái và mở các cửa van cho cá di cư theo mùa.
  • Nhân rộng cơ chế Đồng quản lý nghề cá dựa vào cộng đồng tại các khu bảo tồn và vùng đất ngập nước trọng điểm.
  • Tiếp tục mở rộng ngân hàng dữ liệu mã vạch DNA cho các bộ cá kinh tế và nguy cấp khác.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nghiên cứu sinh học phân tử và giải trình tự DNA mới chỉ tập trung trên 20 loài thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes), chưa mở rộng trên diện rộng đối với các bộ chiếm ưu thế khác như Perciformes hay Siluriformes do hạn chế về nguồn lực và thời gian.
  • Đánh giá tác động chi tiết của biến đổi khí hậu và nước biển dâng theo kịch bản mới chỉ tập trung khoanh vùng tại dải cửa sông ven biển từ cửa Tiểu (Tiền Giang) đến cửa Cổ Chiên (Bến Tre), chưa bao phủ toàn diện dải bờ biển Tây (từ Cà Mau đến Kiên Giang).
  • Mô hình thực nghiệm Đồng quản lý nghề cá mới được triển khai tại phạm vi một hệ sinh thái đất ngập nước nội địa cụ thể (Búng Bình Thiên, An Giang).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục mở rộng phân tích mã vạch DNA và đa dạng di truyền cho toàn bộ 216 loài cá trong danh lục khu hệ cá ĐBSCL.
  • Xây dựng mô hình quan trắc dài hạn thực tế về diễn thế xâm nhập mặn và xói lở bờ sông để hiệu chỉnh các kịch bản dự báo biến đổi sinh cảnh cá cửa sông ven biển.
  • Mở rộng, chuyển giao mô hình Đồng quản lý nghề cá thích ứng sang các hệ sinh thái rừng ngập mặn, rừng tràm ngập phèn và các khu bảo tồn đất ngập nước khác tại ĐBSCL.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu và nghiên cứu sinh: Là nguồn tài liệu tham khảo chuẩn xác về phân loại học cá nước ngọt - lợ, dữ liệu hình thái 28 chỉ tiêu, quy trình PCR khuếch đại gen COI/Cyt b và danh lục 216 loài cá tại châu thổ sông Mê Công.
• Giảng viên và sinh viên đại học/sau đại học: Phục vụ giảng dạy các học phần Ngư loại học, Đa dạng sinh học, Quản lý nguồn lợi thủy sản, Sinh học phân tử và Sinh thái học vùng đất ngập nước.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học cho Sở Nông nghiệp & PTNT, Sở Tài nguyên & Môi trường các tỉnh ĐBSCL trong việc quy hoạch bảo tồn vùng nước nội địa, điều chỉnh lịch vận hành cống đập thủy lợi thích ứng biến đổi khí hậu, kiểm soát ngư cụ khai thác và ban hành chính sách nhân rộng mô hình Đồng quản lý nghề cá dựa vào cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Khu hệ cá ĐBSCL theo kết quả nghiên cứu của luận án có bao nhiêu loài và những bộ nào chiếm ưu thế lớn nhất?
Luận án đã ghi nhận tổng cộng 216 loài cá thuộc 60 họ và 19 bộ. Trong đó, 3 bộ chiếm tỷ lệ ưu thế lớn nhất là: Bộ cá Vược (Perciformes) với 66 loài (chiếm 30,6%), Bộ cá Chép (Cypriniformes) với 55 loài (chiếm 25,5%), và Bộ cá Nheo (Siluriformes) với 40 loài (chiếm 18,5%).

2. Nghiên cứu sinh học phân tử trong luận án đã thực hiện giải mã trình tự DNA trên nhóm cá nào và sử dụng chỉ thị gen gì?
Nghiên cứu đã thực hiện giải mã trình tự DNA cho 20 loài cá thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes) dựa trên hai đoạn gen chỉ thị ty thể là Cytochrome c Oxidase Subunit I (COI) và Cytochrome b (Cyt b), từ đó thiết lập mã vạch DNA và xây dựng cây phát sinh chủng loài di truyền.

3. Có bao nhiêu loài cá trong khu hệ cá ĐBSCL có giá trị kinh tế và bao nhiêu loài thuộc diện bảo tồn nguy cấp?
Kết quả nghiên cứu xác định có 79 loài cá có giá trị kinh tế (thuộc 30 họ, 9 bộ, chiếm 36,57% tổng số loài của khu hệ). Đồng thời, ghi nhận 19 loài cá quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục Đỏ thế giới IUCN (2014).

4. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng trong luận án tập trung vào khu vực nào và dựa trên cơ sở kịch bản nào?
Nghiên cứu tập trung đánh giá chi tiết đến cấp xã tại vùng cửa sông ven biển từ cửa Tiểu đến cửa Cổ Chiên (thuộc Tiền Giang và Bến Tre) qua 5 cửa sông chính (cửa Tiểu, cửa Đại, Hàm Luông, Ba Lai, Cổ Chiên), dựa trên Kịch bản Biến đổi khí hậu và Nước biển dâng cho Việt Nam của Bộ Tài nguyên và Môi trường (bản cập nhật 2011, 2012) theo các mốc thời gian 2020, 2050, 2100 ứng với các kịch bản phát thải B1, B2 và A1FI.

5. Mô hình thực nghiệm Đồng quản lý nghề cá được triển khai tại địa phương nào và hướng tới mục tiêu gì?
Mô hình Đồng quản lý được xây dựng và thực nghiệm tại vùng đất ngập nước Búng Bình Thiên (huyện An Phú, tỉnh An Giang). Mô hình thiết lập cơ chế đồng quản lý giữa cộng đồng ngư dân địa phương và chính quyền nhằm bảo vệ bãi đẻ tự nhiên, quản lý việc sử dụng ngư cụ, bảo tồn nguồn lợi cá bản địa và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Thái Ngọc Trí là công trình khoa học toàn diện, cập nhật danh lục 216 loài cá thuộc 60 họ và 19 bộ tại ĐBSCL cùng các dẫn liệu di truyền của 20 loài thuộc bộ cá Chép. Công trình đã kết hợp đồng bộ giữa phân loại học hình thái, sinh học phân tử với đánh giá tác động của kịch bản biến đổi khí hậu và hoạt động kinh tế - xã hội tại vùng cửa sông. Kết quả thực nghiệm mô hình Đồng quản lý nghề cá tại Búng Bình Thiên đã cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn quan trọng cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) chiếm phần lớn châu thổ Mê Công, với tổng diện tích tự nhiên 39.734 km2 chiếm 12% diện tích tự nhiên của cả nước. Dân số ĐBSCL tính đến năm 2013 là 17.900 người, mật độ dân số 431 người/km2. ĐBSCL là một trong những “vựa thủy sản” lớn của cả nước, không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm trong nước mà còn đóng góp vào kim ngạch xuất khẩu, lưu giữ nguồn gen quý hiếm và các loài cá có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, hiện nay nguồn lợi cá ĐBSCL chịu những tác động không nhỏ từ phương thức quản lý, khai thác, cùng với sự thay đổi bất thường của điều kiện tự nhiên (Biến đổi khí hậu, Nước biển dâng), các hoạt động phát triển Kinh tế - xã hội: phát triển cơ sở hạ tầng đô thị, giao thông, thủy lợi, thủy điện, nhiệt điện, v.

Trước tình hình đó, để đánh giá đúng về hiện trạng Đa dạng sinh học các loài cá, các nhân tố đã và đang tác động đến sự phát triển bền vững của nguồn lợi cá, góp phần trong công tác quản lý thích ứng và khai thác, sử dụng bền vững nguồn lợi cá ĐBSCL,đồng thời bước đầu nghiên cứu về sinh học phân tửmột số loài cá, nhằm góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu trong công tác bảo tồn nguồn gen của các loài cá ởĐBSCL,chúng tôi thực hiện luận án: “Nghiên cứu Đa dạng sinh học khu hệ cá Đồng bằng sông Cửu Long và sự biến đổi của chúng do tác động của biến đổi khí hậu và sự phát triển Kinh tế - xã hội”. Mục tiêu của luận án là nghiên cứu đa dạng sinh học (ĐDSH) và các yếu tố ảnh hưởng đến khu hệ cá ĐBSCL, lồng ghép quản lý nghề cá thích ứng gắn với bảo tồn ĐDSH. Với những nội dung sau: 1. Đa dạng khu hệ cá ĐBSCL, thành phần loài,sự phân bố theo mùa, các loài quý hiếm bị đe dọa, các loài có giá trị kinh tế, các loài nhập nội, nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh học phân tử của một số loài thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes).

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học của khu hệ cá ĐBSCL. Giải pháp quản lý nghề cá bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học ở ĐBSCL. Những điểm mới của luận án:kết quả nghiên cứu cập nhật hiện trạng đa dạng sinh học của khu hệ cá ĐBSCL; kết quả nghiên cứu lồng ghép giữa quản lý khai thác, 2 gắn với bảo tồn Đa dạng sinh học khu hệ cá có sự tham gia của cộng đồng - Đồng quản lý nghề cá; kết quả nghiên cứu, đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố cực đoan (BĐKH, NBD) đến sự đa dạng của khu hệ cá và hoạt động nghề cá vùng cửa sông ven biển từ cửa Tiểu (Tiền Giang) đến cửa Cổ Chiên (Bến Tre), ở các giai đoạn vào năm 2020, 2050 và 2100, kịch bản (B2 và A1F1); kết quả nghiên cứu về DNA của 20 loài cá thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes), nhằm đóng góp cơ sở dữ liệu về gen từng bước đầy đủ và đồng bộ. Với những kết quả đạt được,hy vọng luận án sẽ đóng góp phần nào về cơ sở khoa học và thực tiễn chocông tác bảo tồn nguồn lợi, quản lý nghề cá thích ứng và cơ sở dữ liệu về sinh học phân tử, trong nghiên cứu bảo tồn đa dạng nguồn gencác loài cá ĐBSCL.

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG 1. Đặc điểm địa lý tự nhiên ĐBSCL gồm 12 tỉnh và 1 thành phố trực thuộc Trung ương (Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu,Cà Mau và thành phố Cần Thơ), với tổng diện tích tự nhiên 39.734 km2 chiếm 12% diện tích tự nhiên của cả nước. Dân số vùng ĐBSCL tính đến năm 2013 là 17.900 người, mật độ dân số 431 người/km2. Dân cư đô thị trên 4 triệu người.

Số dân trong độ tuổi lao động 10.129 triệu người[Tổng cục Thống kê, 2013], [84]. Mối quan tâm của Việt Nam tại ĐBSCL về tài nguyên nước là lũ, lụt, xâm nhập mặn, xói lở bờ, biến đổi khí hậu, nước biển dâng, v.ĐBSCL là phần hạ lưu của châu thổ sông Mê Công, một miền trũng Kainozoi Mê Công, được lấp đầy chủ yếu bằng các trầm tích hỗn hợp sông - biển. Ngoài ra, còn có các trầm tích nguồn gốc khác nhau như: bồi tích, trầm tích trên các giếng cát có nguồn gốc biển, trầm tích nguồn gốc hồ và trầm tích hỗn hợp đầm lầy - sông và đầm lầy - biển.ĐBSCL có 5 nhóm đất chính: đất phèn, đất mặn, đất phù sa, đất xám và đất cát ở các "giồng" cát ven sông và ven biển. Ngoài ra, còn có một số đất khác như đất đỏ vàng, than bùn.

ĐBSCL khá bằng phẳng và hơi thấp, cao độ phổ biến từ 0,3 m - 2,0 m, trừ một số đồi núi ở phía tây bắc thuộc tỉnh An Giang, Kiên Giang, toàn bộ đất đai còn lại có cao độ dưới 5 m. Ngoài ra, còn có những gờ đất ven sông và cồn cát ven biển tương đối cao, hai vùng trũng nhất là Đồng Tháp Mười và Tứ Giác Long Xuyên. Bờ biển thấp với các bãi ngang ngập nước khi triều lên[133]. Khí hậu ĐBSCL nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, nền khí hậu quanh năm nắng và sự phân mùa khô - ẩm rất sâu sắc, tùy theo hoạt động của hoàn lưu gió mùa.

Mùa khô thường trùng với mùa ít mưa, đây cũng là thời kỳ khống chế của gió mùa ĐôngBắc (GMĐB) kéo dài khoảng từ tháng XI đến tháng IV năm sau, có khí hậu đặc trưng là 4 khô, nóng và ít mưa. Mùa ẩm trùng với mùa mưa, là thời kỳ khống chế của gió mùa TâyNam (GMTN) kéo dài từ tháng V đến tháng X. Khí hậu ở ĐBSCL là khí hậu nhiệt đới ẩm, gió mùa cận xích đạo, nắng nhiều, nhiệt độ cao quanh năm. Bức xạ tổng cộng trung bình năm khoảng từ 150 - 160 kcal/cm2.

Số giờ nắng trung bình năm khoảng từ 2. Nhiệt độ không khí trung bình năm biến đổi trong phạm vi 26oC - 29oC[133]. Do tác động chính bởi yếu tố khí hậu, chế độ thủy văn hàng năm của sông Cửu Long chia thành 2 mùa rõ rệt. Mùa lũ từ tháng VI đến tháng XII với lượng dòng chảy chiếm 90% tổng lượng dòng chảy năm và mùa khô từ tháng I đến tháng V.

Tháng III và tháng IV có dòng chảy cạn nhất [131]. Các số liệu về nhiệt độ (Nhiệt độ trung bình, nhiệt độ tối cao tuyệt đối, nhiệt độ tối thấp tuyệt đối), tổng lượng mưa, số giờ nắng, thời tiết đặc biệt (số ngày có dông) từ năm 2001 đến năm 2013 ở ĐBSCL được cập nhật từ Bộ NN&PTNT [14], (Hình 1). Nhiệt độ trung bình qua các tháng trong năm 2001 của một số Nhiệt độ trung bình qua các tháng trong năm 2010 của một số tỉnh ở vùng đồng bằng sông Cửu Long tỉnh ở vùng đồng bằng sông Cửu Long 30.0 T1 T4 T7 T10 T12 T1 T4 T7 T10 T12 Nhiệt độ trung bình qua các tháng trong năm 2013 của một số Tổng lượng mưa (R) qua các tháng trong năm 2001 của một số tỉnh ở vùng đồng bằng sông Cửu Long tỉnh ở vùng đồng bằng sông Cửu Long 30. Đồ thị biểu diễn thời tiết ở các trạm thuộc ĐBSCL 1.

Lưu vực sông Mê Công và vùng đồng bằng sông Cửu Long Sông Mê Cônglà sông lớn nhất Đông Nam Á và là một trong những con sông lớn trên thế giới, bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, có độ cao 5.500 m so với mực nước biển và đổ ra biển Đông. Sông Mê Công có chiều dài 4.880 km, diện tích lưu 5 vực 795.000 km2, chảy qua lãnh thổ của 6 Quốc gia gồm các nước: Trung Quốc 21%, Myanmar 3%, Thái Lan 23%, Lào 25%, Campuchia20% và Việt Nam 8% [79].Hạ lưu vực Mê Công, từ Chiang Saen đến biển dài 2.400 km với diện tích 600.Sau Kratie, sông Mê Công đi vào vùng đồng bằng ngập lũ và nối với Biển Hồ qua Tonlesap[8], [89]. Lưu vực sông Mê Côngở Việt Nam có diện tích khoảng 71.000 km2, chiếm 8% diện tích toàn lưu vực và 20% diện tích lưu vực cả nước. Lưu vực sông Mê Công ở Việt Nam có các sông gồm: (1) Sông Nậm Rốm và Nậm Núa, bắt nguồn từ Bắc huyện Điện Biên và chảy sang Lào; (2) Một số sông suối phía tây huyện Hương Hóa (tỉnh Quảng Trị) chảy về hướng tây, đổ vào sông Xê Bang Hiêng (Lào) rồi hòa vào dòng Mê Công; (3) Sông Sêkong bắt nguồn từ dãy núi Trường Sơn (vùng Aso), huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên - Huế.

(quanh sông A Sáp và một chi lưu nhỏ của Sêkong bắt nguồn từ Kon Tum); (4) Tây nguyên là thượng nguồn đối với Campuchia trong khi Đồng bằng sông Cửu Long là hạ nguồn cuối cùng của lưu vực sông Mê Công. Lưu vực sông Mê Công ở Tây Nguyên gồm các sông Sê San và sông Srepok. Hai nhánh chính của sông Srepok là Krông Knô và Krông Ana.(5) Sông Mê Công khi chảy xuống hạ lưu Pnompenh vào Việt Nam được chia thành hai nhánh chính là sông Mê Công bên tả ngạn vào lãnh thổ Việt nam gọi là sông Tiền và sông Bassac bên hữu ngạn vào lãnh thổ Việt Nam gọi là sông Hậu. Sông Hậu và sông Tiền chảy trong lãnh thổ Việt Nam, gọi là sông Cửu Long, chia ra năm sông và đổ ra biển với chín cửa gồm:Sông Hậu đổ ra biển qua ba cửa(Định An, Ba Thắc - Bassac và Trần Đề),hiện nay cửa Ba Thắc đã bị bồi lắng hoàn toàn nên chỉ còn hai cửa.

Sông Tiền chia thành 4 sông và đổ ra biển qua sáu cửa. Sông Mỹ Tho đổ ra biển qua cửa Đại và sông cửa Tiểu (nhánh nhỏ của sông Mỹ Tho) đổ ra cửa Tiểu. Sông Hàm Luông đổ ra cửa Hàm Luông, sông Ba Lai đổ ra cửa Ba Lai. Sông Cổ chiên đổ ra biển bằnghai cửa Cổ Chiên và Cung Hầu.

Hiện nay, cửa Ba Lai bị bồi lắng đã cạn dần do cống đập ngăn mặn, giữ ngọt trên sông Ba Lai và chế độ thủy văn cũng thay đổi có phần phụ thuộc vào hoạt động của cống đập Ba Lai[88, 89], [115, 117], [131](Hình 2). 6 Đánh cá ở sông Srepok (thuộc Buôn Drangphok) Đáy bè và quăng chài mùa lũ ở sông Hậu Đánh lưới và Đóng đáy ở vùng cửa sông Trần Đề Đánh lưới và Bẫy rập (12 cửa ngục) ở sông Tiền Hình 2. Hình ảnh một số sông thuộc lưu vực sông Mê Công ở Việt Nam 1. Tổng quan về lũ ở đồng bằng sông Cửu Long Lũ sông Mê Công cho đến Kratie mang tính chất lũ miền núi, với biên độ lớn (10 m - 15 m) và lên xuống với cường suất cao (0,7 m - 1,5 m/ngày), truyền về hạ lưu với tốc độ 7 - 10 km/h.