CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Giới thiệu về họ Phong lan Theo Takhtajan năm 1987, họ Phong lan (Orchidaceae) là họ thực vật lớn nhất trong lớp Một lá mầm (Monocotyledoneae) và là họ lớn thứ hai (chỉ sau họ Cúc - Asteraceae) trong ngành Thực vật hạt kín (Angiospermae). Orchidaceae có tới 750 chi và hơn 25.000 loài, chính vì thế hình thái cấu tạo cũng như hệ thống phân loại họ này hết sức đa dạng và phức tạp. Không chỉ vậy, số lượng loài và chi thuộc họ này hiện không ngừng tăng lên theo thời gian.
Các chi với số lượng loài lớn thuộc họ Phong lan có thể kể đến như lan Lọng (Bulbophyllum), lan Hoàng thảo (Dendrobium), lan Hài (Paphiopedilum), Cát lan (Cattlaya)… [12]. Nhìn chung, họ Phong lan bao gồm các loại cây thân thảo sống lâu năm (đôi khi hóa gỗ một phần ở gốc). Chúng hoặc sống ở đất, nơi hốc, vách đá hoặc sống phụ, sống hoại… Tuy nhiên, nét độc đáo nhất của họ này là lối sống phụ (bì sinh) bám, treo lơ lửng trên vỏ các thân cây gỗ khác [12]. Phong lan phân bố rộng rãi trên Trái Đất làm cho chúng trở thành một họ toàn cầu.
Họ Phong lan phân bố từ 68 độ vĩ Bắc đến 56 độ vĩ Nam, nghĩa là từ gần Cực Bắc xuống tận các đảo cuối cùng của Cực Nam. Tuy nhiên, trung tâm phân bố của họ này là ở các vùng nhiệt đới, đặc biệt là châu Mỹ và Đông Nam Á. Châu Á rất giàu các loài của chi Dendrobium (1400 loài), Coelogyne (200 loài), Vanda (60 loài) [12]. Theo báo cáo của Averyanov (2003), ở Việt Nam ước tính có khoảng 1000 đến 1100 loài lan thuộc 152 chi.
Mười chi có số lượng loài lớn nhất là Dendrobium (107 loài), Bulbophyllum (95 loài), Eria (49 loài), Liparis (44 loài), Habenaria (34 loài), Oberonia (28 loài), Coelogyne (27 loài), Cymbidium (24 loài), Calanthe (20 loài) và Cleisostoma (20 loài). Phần lớn các loài lan đang bị tiêu diệt trong hệ thực vật Việt Nam thuộc về 25 chi trong đó có chi Dendrobium. Nhiều loài lan này đang bị thu hái nhiều để bán làm cây cảnh trong nước cũng như để xuất khẩu ra nước ngoài. luan an 7 Nhiều loài lan đặc hữu cần được bảo tồn đặc biệt như là tài sản độc đáo nhất của quốc gia, nếu không chúng có thể bị tiêu diệt ở một tương lai gần trong đó có D.2 Giới thiệu về lan Dendrobium 1.1 Vị trí phân loại Dendrobium là một chi lớn thuộc họ Phong lan với khoảng 800 – 1500 loài được thiết lập bởi Olof Swartz năm 1799 [105].
Các loài thuộc chi Dendrobium rất đa dạng về hình dáng, màu sắc, kích thước. Giới Plantae Ngành Angiospermae (Magnoliophyta) Lớp Monocotylendones (Liliopsida) Bộ Asparagales Họ Orchidaceae Họ phụ Epidendroideae Tông Epidendreae Chi Dendrobium Theo Dương Đức Huyến, năm 1992, lan Dendrobium là một trong những chi có nhiều loài nhất của họ Orchidaceae và có đặc điểm hình thái đa dạng. Lan Dendrobium có những đặc điểm khác biệt với những chi lân cận như luôn mọc cụm và có phân đốt, số lượng khối phấn luôn là 4, không có lông mềm trên lá hay các bộ phận của hoa. Nhóm tác giả này đã dựa trên hệ thống của Seidenfeden (1985) và Holttum (1964) để sắp xếp 97 loài lan Dendrobium ở Việt Nam thành 15 mục (section) [14].
Theo tài liệu “Phong lan Việt Nam” của Trần Hợp (1998), ở Việt Nam, lan Dendrobium có đến 100 loài, xếp trong 14 tông, được phân biệt bằng thân (giả hành), lá và hoa [12].2 Sự phân bố Lan Dendrobium chỉ được tìm thấy ở Đông bán cầu, trải dài từ Úc, xuyên suốt Nam Thái Bình Dương, Philippine, Ấn Độ, một số xuất hiện ở Nhật Bản và xuất hiện nhiều nhất ở Đông Nam Á. Trong khi các nước Nam Mỹ tự hào về các loài thuộc chi Cattleya tuyệt đẹp, các nước Đông Nam Á cũng hãnh diện vì có chi lan Dendrobium vô cùng phong phú. Theo nghiên cứu của Dressler (1981), châu Á có khoảng 1.400 loài thuộc chi lan Dendrobium [12]. Điều kiện sinh thái của lan Dendrobium cũng rất đa dạng, có nhiều loài chỉ mọc và ra hoa ở vùng lạnh, có loài ở vùng nóng, có loài trung gian, cũng có loài thích nghi với bất cứ điều kiện khí hậu nào.
Ở Việt Nam, năm 1932, các nhà thực vật người Pháp (F. Guillaumin) đã công bố 53 loài Hoàng thảo ở Việt Nam, và sau đó đã công bố bổ sung thêm một số loài (1932 – 1964). Năm 1992, Dương Đức Huyến và cộng sự cũng đã phân loại và định danh 97 loài lan Dendrobium ở Việt Nam, trong đó có 48 loài có giá trị làm cảnh và 21 loài đặc hữu của Việt Nam [14]. Năm 1998, Trần Hợp mô tả 93 loài lan Dendrobium trong cuốn “Phong lan Việt Nam” [12].
Ở miền Nam Việt Nam, tác giả Phạm Hoàng Hộ cũng đã mô tả 56 loài Hoàng thảo trong “Cây cỏ miền Nam Việt Nam”, tập 2 [10]. Theo công bố “Trích yếu được cập nhật hóa về các loài lan ở Việt Nam” [1], ở Việt Nam hiện đã biết được 897 loài lan thuộc 152 chi, chúng chiếm khoảng 75- 80% trong tổng số 1.100 loài ước tính có ở đây. Trong đó, chi lan Dendrobium có số lượng loài cao nhất (107 loài), tiếp đến là Bulbophyllum, Eria, Liparis… Công bố này cung cấp các thông tin về tên khoa học, khu phân bố, cách sống, độ thường gặp của loài và tình trạng bị đe dọa tiêu diệt của từng loài. Theo đó, ở miền Nam Việt Nam có khoảng 88 loài thuộc chi Dendrobium phân bố ở vùng 4 - Tiểu vùng hệ thực vật Trung Trường Sơn (phần nằm trong lãnh thổ Việt Nam); 5 - Tiểu vùng hệ thực vật Nam Trường Sơn; 6 - Tiểu vùng hệ thực vật Nam Đông Dương (phần nằm trong lãnh thổ Việt Nam) trong Hình 1.
luan an 9 Hình 1.1 Các vùng hệ thực vật được chấp nhận để mô tả sự phân bố lan trong bảng trích yếu [1] 1.3 Sự đa dạng và phong phú của lan Dendrobium Lan Dendrobium là chi lan (genus) đa dạng, phong phú với hơn 1.000 loài (species) nguyên thủy được chia thành 40 nhóm (sections) thuộc dòng Dendrobiinae như Phalaenanthe, Eleutheroglossum, Callista, Ceratobium, Stachyobium… Dựa vào đặc điểm giả hành, lan Dendrobium tập trung thành hai dạng chính [20]: - Dạng đứng (Dendrobium loại phalaenopsis): thường mọc ở xứ nóng, chịu ẩm, có nhiều hoa. HCM trồng rất nhiều loại này như: Nhất điểm hồng, Nhất điểm hoàng, Báo hỉ, Ý thảo, Thủy tiên, Sonia,…. - Dạng thòng (Dendrobium loại nobile): chịu khí hậu mát mẻ ở vùng đồi núi cao như Đà Lạt, Lâm Đồng,…; lá nhạt màu hơn so với dạng thân đứng, lá rụng khi thời tiết lạnh. Có nhiều loài Dendrobium dạng thòng như Giả hạc, Hạc vĩ, Long tu, Phi điệp vàng,… luan an 10 A B Hình 1.
Các dạng thân chính của lan Dendrobium A. Dendrobium anosmum - Dạng thòng B. Dendrobium cariniferum - Dạng đứng Dựa vào đặc điểm hình thái lá và hoa, lan Dendrobium được chia ra thành 5 nhóm: Nhóm 1 Nhóm 2 D. wardianum luan an 11 Nhóm 3 Nhóm 4 D.3 Các nhóm lan Dendrobium - Nhóm thứ nhất có đặc điểm là lá xanh quanh năm và hoa thì thường mọc ở gần ngọn như D.
phalaenopsis… - Nhóm thứ hai, lá thường rụng vào mùa đông và hoa thường mọc ở gần đốt trên thân cây như D. wardianum… - Nhóm thứ ba hay còn gọi là nhóm Callista, khi ra hoa thì hoa rủ xuống phía dưới như D. farmeri… - Nhóm thứ tư là nhóm Latoura với chùm hoa mọc thẳng đứng như D.spectabile… luan an 12 - Nhóm thứ năm là nhóm Formosae có đặc điểm là trên thân và lá cây có lông màu đen và hoa thường là màu trắng như D. formosum… Phạm Hoàng Hộ (2003) [11] phân loại chi lan Dendrobium gồm 13 nhóm: Bolbidium, Callista, Apoum, Strongyle, Gastridium, Conostalix, Rhopalanthe, Formosae, Pedilonum, Dendrobium, Breviflores, Dischophyllum, Stachyobium.
- Nhóm Callista gồm có: D. thrysiflorum Reichb (Thủy tiên vàng)… - Nhóm Dendrobium gồm có: D. moschatum (Buch-Ham) (Thái bình)… Chính vì sự đa dạng về chủng loại mà nhóm lan này có điều kiện sinh thái rất đa dạng, có loài hoa chỉ mọc ở vùng lạnh, có loài lại chỉ sống ở vùng có không khí nóng, cũng có loài chỉ chịu được nhiệt độ vừa phải, nhưng có một số loài lại rất dễ chịu là điều kiện khí hậu nào cũng sống được. Lan Dendrobium có thể nhân nhanh giống bằng phương pháp tách giả hành thông thường.
Là loại lan đa thân với nhiều giả hành, các giả hành thường mang một thân với nhiều lá mọc xen kẽ, trên thân có rất nhiều mắt ngủ. Tại những mắt ngủ này sẽ đâm chồi và cho ra một cây con mới. Hoa của lan Dendrobium có thể mọc từ thân thành từng chùm hay chỉ mọc một hoa duy nhất. Có một số loài lan Dendrobium trước khi ra hoa sẽ rụng hết lá.
Đặc biệt hơn các giống lan khác, các chồi hoa của lan Dendrobium không những mọc trên các giả hành mới, tại các giả hành cũ cũng có thể mọc hoa, vì thế một cây lan Dendrobium có thể cho ra nhiều cành hoa. Mặt khác, hoa lan Dendrobium thường rất lâu tàn, thường là từ 2 đến hơn 3 tháng, có loài hoa có thể nở suốt quanh năm như D. Tuy nhiên, có loài cũng sớm nở tối tàn như Thạch hộc (D. Lan Dendrobium cũng là giống rất đa dạng về màu sắc và kiểu dáng.
Chính vì thế, người Việt Nam dùng những hình tượng khác nhau để tượng trưng cho một số luan an 13 loài Dendrobium nào đó: một con chim bồ câu trắng (lan Bạch câu), một loài hạc lẻ loi (lan Giả hạc), hay một đàn bướm vàng bay trăng gió (lan Kim điệp)… [12].4 Đặc điểm hình thái lan Dendrobium Các loài trong chi lan Dendrobium không có một hình dạng chung nhất về hoa và dạng cây với số lượng loài quá lớn và phân bố rộng rãi.1 Rễ Cây có hệ rễ khí sinh, có một lớp hút ẩm dày bao quanh gồm những lớp tế bào chết chứa đầy không khí nên rễ ánh lên màu xanh bạc. Vì vậy, rễ hút được nước mưa chảy dọc trên vỏ cây gỗ hay nước lơ lửng trong không khí, hơi sương và hơi nước, giúp cây hút dinh dưỡng và chất khoáng, mặt khác giúp cây bám chặt vào giá thể, không bị gió cuốn. Một số loài có thân lá kém phát triển, thậm chí tiêu giảm hoàn toàn, có hệ rễ chứa diệp lục tố giúp cây hấp thụ ánh sáng cần thiết cho sự ra hoa và quang hợp [20]. Rễ của lan Dendrobium không chịu được lạnh, nếu bị lạnh trong thời gian dài, rễ cây sẽ bị mục nát và cây bị chết [17].2 Thân Lan Dendrobium thuộc nhóm đa thân (còn gọi là nhóm hợp trục), có hệ thống nhánh nằm ngang bò dài trên giá thể hoặc nằm sâu trong đất gọi là thân rễ.