Luận văn nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn một số loài thực vậy quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên kẻ gỗ hà tĩnh

Tài liệu nghiên cứu Luận văn nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn một số loài thực vậy quý hiếm tại khu, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Trọng Đại
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Giải Pháp Bảo Tồn Thực Vật Quý Hiếm Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kẻ Gỗ, Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Tại Việt Nam
• 1.3. Tại các vùng và khu vực nghiên cứu
• 1.4. Các nghiên cứu tại khu BTTN Kẻ Gỗ
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa số liệu
• 2.4.2. Phương pháp thu thập, điều tra, khảo sát thực địa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Lược sử hình thành khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ
• 3.2. Điều kiện tự nhiên
• 3.3. Vị trí địa lý và diện tích rừng
• 3.4. Địa hình, địa mạo
• 3.5. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.6. Đất đai, thổ nhưỡng
• 3.7. Tài nguyên thực vật rừng và thảm thực vật rừng
• 3.8. Tài nguyên động vật
• 3.9. Tình hình kinh tế - xã hội
• 3.9.1. Tình hình dân sinh kinh tế
• 3.9.2. Cơ sở hạ tầng
• 3.9.3. Tiềm năng kinh tế
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần các loài thực vật quý hiếm tại khu BTTN Kẻ Gỗ
• 4.2. Hiện trạng bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại khu BTTN Kẻ Gỗ
• 4.3. Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái học, đặc điểm phân bố, khả năng tái sinh một số loài có giá trị bảo tồn và kinh tế cao tại khu vực nghiên cứu
• 4.4. Đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại khu BTTN Kẻ Gỗ
• 4.4.1. Giải pháp kỹ thuật
• 4.4.2. Giải pháp về kinh tế - xã hội
• 4.4.3. Giải pháp về cơ chế, chính sách và thu hút nguồn vốn đầu tư
• 4.4.4. Hoàn thiện thể chế, chính sách và pháp luật
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Tồn Thực Vật Kẻ Gỗ Giá Trị Tầm Quan Trọng 55 ký tự

Việt Nam, một trong những trung tâm đa dạng sinh học của thế giới, đang nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học và hệ sinh thái Kẻ Gỗ. Hệ thực vật đóng vai trò then chốt trong chuỗi thức ăn và là nền tảng cho sự phát triển của sinh giới. Sự kết hợp giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững đã trở thành chủ đề trọng tâm. Việt Nam đã ký kết Công ước Quốc tế về bảo vệ đa dạng sinh học và ban hành các kế hoạch hành động quốc gia. Tính đến cuối năm 2009, Việt Nam có 127 khu rừng đặc dụng, bao gồm 30 vườn quốc gia và 58 khu bảo tồn thiên nhiên. Vùng rừng bắc Trường Sơn Hà Tĩnh có nhiều loài thực vật bậc cao có giá trị, gỗ quý và cây dược liệu quý hiếm. Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ là một điểm nóng về đa dạng sinh học, nơi gặp gỡ của nhiều luồng thực vật khác nhau.

1.1. Giá Trị Đa Dạng Sinh Học Tại Khu BTTN Kẻ Gỗ

Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ được thành lập năm 1997, là nơi bảo vệ sinh cảnh rừng thường xanh cây lá rộng. Nơi đây có hai loài gà lôi đặc hữu của Việt Nam và thế giới. Theo số liệu năm 1996, Kẻ Gỗ có 117 họ, 367 chi và 567 loài thực vật. Đây là nơi gặp gỡ của nhiều luồng thực vật, tạo nên sự đa dạng và phong phú đáng kinh ngạc. Sự đa dạng này cần được nghiên cứu và bảo tồn hệ sinh thái Kẻ Gỗ để duy trì nguồn gen quý giá. “Theo số liệu của Viện điều tra quy hoạch rừng năm 1996, khu BTTN Kẻ Gỗ có 117 họ, 367 chi, 567 loài thực vật…”.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Khoa Học Thực Vật Kẻ Gỗ

Việc điều tra thành phần loài thực vật và đa dạng sinh học tại Kẻ Gỗ đã được các nhà khoa học quan tâm. Tuy nhiên, chưa có chương trình đánh giá tình trạng bảo tồn loài và nhóm loài thực vật rừng quý hiếm trong khu bảo tồn. Nghiên cứu về hiện trạng và giải pháp bảo tồn thực vật quý hiếm Hà Tĩnh là cần thiết. Việc này giúp đưa ra các giải pháp quản lý và bảo vệ các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm một cách hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ góp phần vào công tác quản lý khu bảo tồn Kẻ Gỗ và phát triển bền vững khu bảo tồn Kẻ Gỗ.

II. Thách Thức Vấn Đề Trong Bảo Tồn Thực Vật Kẻ Gỗ 58 ký tự

Mặc dù Kẻ Gỗ có giá trị đa dạng sinh học cao, khu vực này đang đối mặt với nhiều thách thức. Áp lực từ phát triển kinh tế - xã hội, khai thác tài nguyên không bền vững, và biến đổi khí hậu đe dọa nghiêm trọng đến đa dạng sinh học Hà Tĩnh nói chung và Thực vật Kẻ Gỗ bị đe dọa nói riêng. Tình trạng suy giảm số lượng cá thể các loài, đặc biệt là các loài quý hiếm, đang gia tăng. Việc thiếu thông tin chi tiết về hiện trạng các loài và sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các bên liên quan cũng là những vấn đề cần giải quyết. Tác động của biến đổi khí hậu đến thực vật Kẻ Gỗ cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để có biện pháp ứng phó phù hợp.

2.1. Các Yếu Tố Đe Dọa Thực Vật Quý Hiếm Kẻ Gỗ

Khai thác gỗ trái phép, mở rộng diện tích đất nông nghiệp, và săn bắt động vật hoang dã là những yếu tố chính gây suy giảm đa dạng sinh học Kẻ Gỗ. Sự xâm lấn của các loài ngoại lai cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến các loài bản địa. Ảnh hưởng của du lịch đến bảo tồn thực vật Kẻ Gỗ cũng là một vấn đề cần được quan tâm, đặc biệt là khi du lịch sinh thái chưa được quản lý chặt chẽ. “Chúng ta đã đánh mất một kho tàng nguồn gen động thực vật hoang dã quý hiếm, đánh mất lá phổi xanh của nhân loài…”.

2.2. Thiếu Hụt Thông Tin Nguồn Lực Cho Bảo Tồn Thực Vật

Việc thiếu thông tin chi tiết về phân bố, số lượng và tình trạng sinh thái của các loài thực vật quý hiếm gây khó khăn cho công tác bảo tồn. Nguồn lực tài chính, nhân lực và trang thiết bị cho quản lý khu bảo tồn Kẻ Gỗ còn hạn chế. Cần tăng cường đầu tư cho nghiên cứu khoa học, đào tạo cán bộ và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học.

III. Giải Pháp Kỹ Thuật Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Kẻ Gỗ 59 ký tự

Để bảo tồn hiệu quả Thực vật quý hiếm Hà Tĩnh, cần áp dụng các giải pháp kỹ thuật phù hợp. Điều tra, đánh giá và lập danh mục các loài thực vật cần ưu tiên bảo tồn. Xây dựng và thực hiện các chương trình giám sát đa dạng sinh học thường xuyên. Áp dụng các biện pháp phục hồi sinh thái cho các khu vực bị suy thoái. Nghiên cứu và phát triển các phương pháp nhân giống và trồng lại các loài quý hiếm. Giải pháp phục hồi thực vật Kẻ Gỗ cần được chú trọng.

3.1. Điều Tra Đánh Giá Hiện Trạng Thực Vật Kẻ Gỗ

Cần tiến hành điều tra, đánh giá chi tiết về thành phần loài, phân bố, số lượng và tình trạng sinh thái của các loài thực vật, đặc biệt là các loài thực vật đặc hữu Kẻ Gỗ và các loài thực vật nguy cấp Kẻ Gỗ. Lập bản đồ phân bố các loài quan trọng. Thu thập mẫu vật và xây dựng cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học Hã Tĩnh. “Để nắm được thực trạng bảo tồn và làm cơ sở để xuất các giải pháp quản lý, việc điều tra tình trạng quản lý, bảo vệ các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm…”.

3.2. Phục Hồi Sinh Thái Nhân Giống Thực Vật Quý Hiếm

Áp dụng các biện pháp phục hồi rừng tự nhiên, trồng bổ sung các loài bản địa, và kiểm soát các loài xâm lấn. Nghiên cứu các phương pháp nhân giống vô tính và hữu tính các loài thực vật quý hiếm. Xây dựng vườn ươm để cung cấp cây giống cho các chương trình trồng rừng. Bảo tồn nguồn gen các loài quý hiếm trong ngân hàng gen.

IV. Giải Pháp Kinh Tế Xã Hội Trong Bảo Tồn Kẻ Gỗ 60 ký tự

Để bảo tồn hệ sinh thái Kẻ Gỗ một cách bền vững, cần kết hợp các giải pháp kinh tế - xã hội. Nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng địa phương vào công tác bảo tồn. Phát triển các mô hình sinh kế bền vững dựa vào tài nguyên thiên nhiên. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan, bao gồm chính quyền địa phương, các tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp. Khuyến khích du lịch sinh thái Kẻ Gỗ có trách nhiệm.

4.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Tổ chức các chương trình giáo dục môi trường, tập huấn kỹ năng và truyền thông nâng cao nhận thức về giá trị của đa dạng sinh học và tầm quan trọng của công tác bảo tồn. Khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo vệ rừng, giám sát khai thác tài nguyên và tố giác các hành vi vi phạm pháp luật.

4.2. Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Cho Cộng Đồng

Hỗ trợ cộng đồng phát triển các mô hình nông lâm kết hợp, trồng cây dược liệu, nuôi ong, và sản xuất các sản phẩm thủ công mỹ nghệ thân thiện với môi trường. Khuyến khích du lịch sinh thái cộng đồng, tạo cơ hội việc làm và tăng thu nhập cho người dân địa phương. “Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn” là vô cùng quan trọng. “Đặc biệt là Lãnh đạo, cán bộ và nhân viên BQL Khu BTTN Kẻ Gỗ đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực tập”.

V. Hoàn Thiện Thể Chế Chính Sách Về Bảo Tồn Thực Vật 58 ký tự

Để đảm bảo hiệu quả công tác bảo tồn Kẻ Gỗ, cần hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách và pháp luật liên quan. Xây dựng và ban hành các quy định về quản lý, bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên. Tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo tồn. Đảm bảo nguồn vốn đầu tư ổn định cho công tác bảo tồn.

5.1. Xây Dựng Thực Thi Chính Sách Bảo Tồn Thực Vật

Rà soát, sửa đổi và bổ sung các văn bản pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ rừng, và quản lý các khu bảo tồn. Xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các bộ, ngành và địa phương trong công tác bảo tồn. Tăng cường năng lực cho các cơ quan quản lý nhà nước về bảo tồn.

5.2. Thu Hút Nguồn Vốn Đầu Tư Cho Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Tìm kiếm các nguồn tài trợ từ ngân sách nhà nước, các tổ chức quốc tế, các doanh nghiệp và các nhà tài trợ tư nhân. Xây dựng các dự án đầu tư về bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững khu bảo tồn Kẻ Gỗ. Thực hiện xã hội hóa công tác bảo tồn, khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

VI. Kết Luận Tương Lai Bảo Tồn Thực Vật Kẻ Gỗ 52 ký tự

Công tác bảo tồn thực vật Kẻ Gỗ đòi hỏi sự nỗ lực và phối hợp của tất cả các bên liên quan. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật, kinh tế - xã hội và thể chế, chính sách sẽ giúp bảo vệ hiệu quả đa dạng sinh học và hệ sinh thái quý giá này. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và điều chỉnh các giải pháp bảo tồn cho phù hợp với tình hình thực tế. Hướng tới mục tiêu phát triển bền vững khu bảo tồn Kẻ Gỗ.

6.1. Tổng Kết Các Giải Pháp Bảo Tồn Thực Vật

Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp toàn diện để bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại khu Bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ. Các giải pháp bao gồm: giải pháp kỹ thuật, giải pháp kinh tế - xã hội, và giải pháp về cơ chế, chính sách. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ góp phần bảo vệ hiệu quả đa dạng sinh học Hà Tĩnh.

6.2. Hướng Đến Phát Triển Bền Vững Khu BTTN Kẻ Gỗ

Cần tiếp tục nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến thực vật Kẻ Gỗ, ảnh hưởng của du lịch đến bảo tồn thực vật Kẻ Gỗ và các yếu tố khác ảnh hưởng đến đa dạng sinh học. Xây dựng các chương trình giáo dục môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn. Phát triển du lịch sinh thái Kẻ Gỗ một cách bền vững, tạo lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương và góp phần vào công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kẻ Gỗ tại tỉnh Hà Tĩnh sở hữu tổng diện tích rừng và đất lâm nghiệp quản lý lên tới 36.616,8 ha, trong đó diện tích rừng tự nhiên đạt 26.290,2 ha (chiếm 71,8% toàn khu). Đây là sinh cảnh rừng kín thường xanh nhiệt đới và á nhiệt đới đặc trưng của vùng Bắc Trường Sơn, lưu giữ hệ thực vật phong phú với 567 loài thuộc 367 chi và 117 họ. Tuy nhiên, áp lực sinh kế từ gần 50.000 cư dân sinh sống tại vùng đệm với mức bình quân đất sản xuất chỉ từ 300 đến 500 m2 mỗi lao động, cùng lịch sử khai thác lâm sản kéo dài trước năm 1990, đã khiến nhiều quần thể thực vật đặc hữu đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng.

Trước thực trạng đó, đề tài luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện hiện trạng phân bố, cấu trúc quần thể và khả năng tái sinh tự nhiên của các loài thực vật nguy cấp tại khu bảo tồn. Mục tiêu cốt lõi là xác lập danh lục chuẩn hóa các loài thực vật quý hiếm, đánh giá chi tiết đặc tính sinh vật học và phân bố đai cao của các loài cây gỗ chủ chốt như Lim xanh, Gụ lau, Sến mật, Lát hoa và Trầm hương. Trên cơ sở thực chứng, nghiên cứu đề xuất các giải pháp kỹ thuật lâm sinh và cơ chế chính sách khả thi nhằm bảo tồn nguồn gen quý.

Phạm vi nghiên cứu bao trùm vùng lõi và phân khu phục hồi sinh thái trên địa bàn 4 huyện Cẩm Xuyên, Kỳ Anh, Hương Khê và Thạch Hà. Kết quả đạt được cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng về 31 loài thực vật quý hiếm, đóng góp quan trọng vào chiến lược quản lý rừng đặc dụng và định hướng bảo tồn đa dạng sinh học cấp quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ lý thuyết bảo tồn nguyên vị (in situ) và bảo tồn chuyển vị (ex situ) theo định hướng của Công ước Đa dạng Sinh học Rio 1992 và Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Phương pháp bảo tồn nguyên vị hướng đến việc duy trì nguyên vẹn hệ sinh thái tự nhiên và bảo vệ môi trường sống của các loài bản địa tại 21.468,3 ha rừng đặc dụng. Đồng thời, lý thuyết bảo tồn chuyển vị được áp dụng để tính toán phương án di dời, lưu giữ nguồn gen và nhân giống nhân tạo tại vườn thực vật hoặc vườn ươm đối với những loài bị suy giảm cá thể nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, khung nghiên cứu tích hợp lý thuyết cấu trúc tầng tán rừng nhiệt đới và động thái tái sinh tự nhiên của quần thể thực vật rừng. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa và xuyên suốt toàn bộ luận văn bao gồm: đa dạng sinh học tầng cây gỗ cao, loài thực vật nguy cấp quý hiếm (theo tiêu chuẩn phân hạng của Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh lục Đỏ thế giới năm 2012), mật độ tái sinh tự nhiên và diễn thế phục hồi sinh thái rừng sau khai thác.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp giữa tài liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Hà Tĩnh và dữ liệu điều tra thực địa. Cỡ mẫu điều tra thực địa được thiết lập thông qua 10 tuyến khảo sát chuyên sâu với tổng chiều dài khoảng 21 km, đi qua đầy đủ các kiểu thảm thực vật từ độ cao 150 m đến 500 m. Chiều dài mỗi tuyến dao động từ 1,45 km đến 2,8 km, được định vị chính xác bằng thiết bị định vị toàn cầu GPS kết hợp đo vẽ trên nền bản đồ địa hình. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến đại diện được áp dụng nhằm bao quát các trạng thái rừng giàu, rừng trung bình và 25.047 ha rừng thứ sinh phục hồi.

Đối với tầng cây cao, tác giả tiến hành đo đếm toàn bộ các cá thể thực vật quý hiếm có đường kính ngang ngực từ 6 cm trở lên bằng thước kẹp kính, đo chiều cao vút ngọn và chiều cao dưới cành bằng thước đo cao Blum-Leiss. Khảo sát cây tái sinh được thực hiện bằng hệ thống ô dạng bản diện tích 4 m2 (kích thước 2 m x 2 m) bố trí 4 ô trong tán và 4 ô ngoài tán quanh gốc cây mẹ, chia làm 3 cấp chiều cao (dưới 50 cm, từ 50 đến 100 cm, và trên 100 cm). Nghiên cứu sử dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc hơn 30 thợ săn, lâm dân và cán bộ kiểm lâm địa phương. Toàn bộ số liệu được xử lý thống kê trên phần mềm chuyên dụng và số hóa bản đồ phân bố tỷ lệ 1/25.000 bằng công nghệ hệ thống thông tin địa lý GIS.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác định và lập danh mục chi tiết 31 loài thực vật quý hiếm thuộc 17 họ tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kẻ Gỗ, chiếm 5,47% tổng số 567 loài thực vật được ghi nhận tại khu vực. Lớp Mộc lan chiếm ưu thế áp đảo trong cơ cấu loài nguy cấp với 26 loài (chiếm 83,87%) thuộc 14 họ (chiếm 82,35%). Họ Dẻ là đơn vị phân loại có số loài quý hiếm phong phú nhất với 4 loài (chiếm 12,9%), tiếp theo là các họ Vang, Dầu, Mộc lan và Xoan, mỗi họ đóng góp 3 loài nguy cấp.

Về mức độ đe dọa, kết quả đối chiếu cho thấy 1 loài ở mức Cực kỳ nguy cấp là Re hương theo Sách đỏ Việt Nam năm 2007. Các loài ở mức Nguy cấp bao gồm Lim xanh, Gụ lau, Gụ mật, Dẻ phảng và Sồi bông nhiều. Theo quy định pháp luật Việt Nam tại Nghị định 32/2006/NĐ-CP, có 1 loài thuộc Nhóm IA nghiêm cấm khai thác sử dụng thương mại là Sưa, cùng hàng loạt loài thuộc Nhóm IIA hạn chế khai thác như Lim xanh, Đinh, Gụ lau và Re hương.

Đặc tính sinh thái và tái sinh của các loài cây ưu thế ghi nhận sự phân hóa rõ nét theo đai cao và cự ly tán che. Khảo sát tái sinh tự nhiên quanh gốc cây mẹ của Lim xanh và Gụ lau cho thấy số lượng cây mạ dưới 50 cm chiếm tỷ trọng trên 60% tổng số cây tái sinh, tuy nhiên tỷ lệ cây có chiều cao trên 100 cm suy giảm mạnh xuống dưới 15%. Điều này chứng tỏ tỷ lệ đào thải sinh học diễn ra rất khốc liệt trong giai đoạn chuyển tiếp từ cây mầm sang cây con.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm mật độ các cá thể gỗ lớn của Lim xanh, Gụ lau, Sến mật và Trầm hương bắt nguồn từ hai nhóm nguyên nhân chính. Thứ nhất, trước thời điểm năm 1990, hoạt động khai thác gỗ chọn của các lâm trường từng chiếm từ 10% đến 15% tổng sản lượng khai thác hàng năm, làm phá vỡ cấu trúc tầng tán ưu thế sinh thái ở độ cao dưới 300 m. Thứ hai, áp lực từ dân số vùng đệm với tỷ lệ gia tăng tự nhiên từ 2% đến 2,5% mỗi năm tạo sức ép nặng nề về nhu cầu củi đun và thu hái lâm sản phụ.

Khi so sánh với Vườn quốc gia Cúc Phương (sở hữu 98 loài quý hiếm trên 1.944 loài) hay Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên (952 loài thực vật có mạch), hệ thực vật Kẻ Gỗ có số lượng tuyệt đối ít hơn nhưng lại mang tính chất hội tụ độc đáo của 4 luồng thực vật: bản địa Bắc Việt Nam - Nam Trung Hoa, Indonesia - Malaysia, Ấn Độ - Myanmar và Himalaya. Dữ liệu tái sinh và phân bố không gian được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột phân cấp chiều cao sinh trưởng và bản đồ đơn vị sinh thái GIS tỷ lệ 1/25.000, giúp làm nổi bật các điểm nóng bảo tồn tập trung tại lưu vực Khe Lá, Cát Bịn và Rào Pheo.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thực hiện ngay các biện pháp lâm sinh kỹ thuật khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp làm giàu rừng trên 25.047 ha diện tích rừng thứ sinh nghèo kiệt. Mục tiêu cụ thể là điều chỉnh độ tàn che từ 0,6 xuống 0,4 quanh 100% gốc cây mẹ Lim xanh, Gụ lau và Sến mật nhằm nâng tỷ lệ sống của cây con có chiều cao trên 100 cm đạt mức tối thiểu 40% trong giai đoạn 2014 - 2018. Chủ thể chịu trách nhiệm chính là Ban quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kẻ Gỗ phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Tĩnh.

Thứ hai, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và năng lực tuần tra rừng thông qua việc xây mới 300 m2 diện tích nhà trạm bảo vệ rừng, cải tạo 20 km đường tuần tra nội vùng và mở rộng 1,5 ha vườn ươm chuyên dụng để nhân giống bảo tồn chuyển vị các loài Sưa, Trầm hương và Lát hoa. Dự án hạ tầng này cần được Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phê duyệt thực hiện trong lộ trình 3 năm.

Thứ ba, triển khai chương trình phát triển sinh kế bền vững cho 15.000 lao động tại 8 xã vùng đệm thuộc 3 huyện Cẩm Xuyên, Kỳ Anh và Hương Khê. Khuyến khích mô hình trang trại nông lâm kết hợp, chăn nuôi đại gia súc và trồng cây ăn quả bản địa nhằm mục tiêu nâng thu nhập bình quân của hộ dân thêm 20% và giảm 50% số vụ xâm hại tài nguyên rừng trái phép đến năm 2020.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế chính sách và mở rộng nguồn tài chính bảo tồn bằng việc áp dụng đầy đủ quy định tại Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Công ước CITES. Đẩy mạnh chi trả dịch vụ môi trường rừng từ nguồn nước hồ Kẻ Gỗ với mức phân bổ kinh phí hỗ trợ cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng tối thiểu từ 200.000 đến 400.000 đồng/ha/năm, tạo động lực kinh tế trực tiếp cho người dân tham gia giữ rừng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là cán bộ quản lý khu bảo tồn, hạt kiểm lâm và lực lượng tuần tra bảo vệ rừng chuyên trách. Luận văn cung cấp bản đồ số hóa phân bố 31 loài quý hiếm tỷ lệ 1/25.000 cùng danh mục 10 tuyến điều tra trọng điểm, hỗ trợ tối ưu hóa lịch trình tuần tra và định vị chính xác các khu vực có nguy cơ bị khai thác trộm cao.

Nhóm thứ hai là các nhà khoa học, nghiên cứu sinh và chuyên gia lâm nghiệp thuộc các viện nghiên cứu tài nguyên môi trường. Tài liệu mang đến hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về cấu trúc tầng cây gỗ, động thái tái sinh quanh gốc cây mẹ và sự phân bố đai cao của các loài cây gỗ bản địa quý hiếm vùng Bắc Trung Bộ.

Nhóm thứ ba là giảng viên và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh học và Khoa học môi trường tại các trường đại học. Công trình là tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình kết hợp phương pháp lâm học truyền thống với công nghệ GIS và kỹ thuật đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân trong nghiên cứu sau đại học.

Nhóm thứ tư là các cơ quan quản lý nhà nước, ban ngành hoạch định chính sách lâm nghiệp và các tổ chức phi chính phủ về bảo tồn đa dạng sinh học. Báo cáo cung cấp căn cứ thực tiễn vững chắc để xây dựng kế hoạch phân bổ vốn đầu tư lâm nghiệp, quy hoạch 3 loại rừng và thiết kế các dự án phát triển sinh kế cộng đồng vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kẻ Gỗ ghi nhận bao nhiêu loài thực vật quý hiếm có nguy cơ bị đe dọa?

Nghiên cứu đã thống kê và lập danh lục 31 loài thực vật quý hiếm thuộc 17 họ, chiếm 5,47% tổng số 567 loài thực vật bậc cao có mạch tại khu bảo tồn. Trong đó, lớp Mộc lan giữ vị thế chủ đạo với 26 loài thuộc 14 họ, nổi bật nhất là họ Dẻ với 4 loài có tên trong danh mục bảo tồn.

Những loài thực vật nào tại khu vực nghiên cứu đang đối diện với mức độ đe dọa cao nhất?

Loài Re hương được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) theo tiêu chuẩn Sách đỏ Việt Nam năm 2007. Các loài Lim xanh, Gụ lau, Gụ mật, Dẻ phảng và Sồi bông nhiều xếp ở mức Nguy cấp (EN). Ngoài ra, loài Sưa thuộc Nhóm IA theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ.

Phương pháp khảo sát khả năng tái sinh tự nhiên của các loài cây gỗ quý được tiến hành như thế nào?

Tác giả bố trí hệ thống ô dạng bản diện tích 4 m2 (2 m x 2 m) gồm 4 ô trong tán và 4 ô ngoài tán quanh gốc cây mẹ, kết hợp quan sát trên 10 tuyến khảo sát. Cây con tái sinh được phân loại chi tiết theo nguồn gốc chồi hoặc hạt và chia thành 3 cấp chiều cao dưới 50 cm, 50 đến 100 cm, và trên 100 cm.

Đâu là nguyên nhân nhân sinh chủ yếu dẫn đến sự suy giảm tài nguyên thực vật quý hiếm tại Kẻ Gỗ?

Nguyên nhân trọng tâm là áp lực mưu sinh từ gần 50.000 người dân vùng đệm với quỹ đất nông nghiệp hạn hẹp chỉ 300 đến 500 m2 mỗi lao động. Tình trạng nông nhàn kéo dài thúc đẩy người dân vào rừng khai thác trộm gỗ quý và tận thu lâm sản phụ để cải thiện thu nhập gia đình.

Giải pháp lâm sinh nào mang tính đột phá nhằm phục hồi quần thể cây gỗ nguy cấp tại chỗ?

Nghiên cứu đề xuất biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh có tác động kỹ thuật trên 25.047 ha rừng thứ sinh, kết hợp phát dọn dây leo, mở tán cục bộ quanh cây mẹ để kích thích cây con vươn tầng và nâng cấp 1,5 ha vườn ươm nhằm phục vụ công tác nhân giống bảo tồn chuyển vị.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập danh mục chuẩn hóa 31 loài thực vật quý hiếm thuộc 17 họ trên tổng diện tích quản lý 36.616,8 ha của Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kẻ Gỗ.
• Làm rõ hiện trạng đe dọa tuyệt chủng theo Sách đỏ Việt Nam 2007, Danh lục Đỏ IUCN 2012 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, nhận diện các loài ưu tiên bảo vệ khẩn cấp như Re hương, Lim xanh, Gụ lau và Sưa.
• Đánh giá định lượng cấu trúc tầng cây cao và chỉ ra quy luật đào thải sinh học của cây tái sinh tự nhiên dưới 100 cm của các loài cây gỗ bản địa có giá trị kinh tế.
• Xây dựng bản đồ phân bố không gian và đai cao tỷ lệ 1/25.000 bằng công nghệ GIS, hỗ trợ trực quan hóa các khu vực phân bố trọng điểm của thực vật nguy cấp.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp toàn diện gắn kết giữa kỹ thuật lâm sinh, củng cố hạ tầng, cơ chế tài chính dịch vụ môi trường rừng và sinh kế cho gần 50.000 người dân vùng đệm.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp luận cứ khoa học thực chứng và cơ sở dữ liệu số hóa phục vụ công tác quản lý tài nguyên rừng đặc dụng bền vững. Các bước tiếp theo cần tập trung nhân rộng mô hình nhân giống tại vườn ươm 1,5 ha và triển khai khoanh nuôi tái sinh trên thực địa. Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và chuyên gia lâm nghiệp hãy cùng chung tay áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tế nhằm giữ gìn hệ sinh thái rừng Kẻ Gỗ cho thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới Từ thời tiền sử con người đã biết trồng trọt, nhân giống, đặt tên cho những loài thực vật mà họ dùng làm lương thực, thực phẩm, làm thuốc, và chế tác công cụ lao động và truyền lại cho con cháu. Những công trình nghiên cứu đầu tiên xuất hiện ở Ai Cập cổ đại (cách đây hơn 3.000 năm TCN) và Trung Quốc cổ đại (2.200 năm TCN) sau đó là ở Hy Lạp, La Mã cổ đại cũng lần lượt xuất hiện hàng loạt các tác phẩm về thực vật. [48] Theophrastus (371 - 286 TCN) là người đầu tiên đề xướng ra phương pháp phân loại thực vật và phân biệt một số tính chất cơ bản trong cấu tạo cơ thể thực vật.

Trong hai tác phẩm "Lịch sử thực vật" (Historia Plantarum) và "Cơ sở thực vật" Ông mô tả được khoảng 500 loài cây. Sau đó Plinus (79 - 24 TCN) cho ra đời cuốn "Lịch sử tự nhiên" (Historia naturalis) Ông đã mô tả gần 1. Cùng thời gian này có Dioseoride (20 – 60 TCN) một thầy thuốc của vùng Tiểu Á đã xuất bản cuốn "Dược liệu học". Ông nêu được hơn 500 loài cây cỏ và xếp chúng vào các họ khác nhau.

[13] Trên thế giới, tổng số loài thực vật hiện nay có nhiều thay đổi và chưa cụ thể, chưa có sự nghiên cứu và điều tra đầy đủ. Các nhà thực vật học dự đoán số loài thực vật bậc cao hiện có trên thế giới vào khoảng 500. Phêđôrốp (1965) đã dự đoán trên thế giới có khoảng: 300.000 loài thực vật hạt kín; 5.000 loài thực vật hạt trần; 6.000 loài quyết thực vật; 14.000 loài nấm và các loài thực vật bậc thấp khác.[30] 4 Những nghiên cứu về thành phần loài thực vật được tiến hành từ lâu trên thế giới. Theo các tác giả thì mỗi vùng sinh thái sẽ hình thành thảm thực vật đặc trưng khác biểu thị bởi thành phần loài, thành phần dạng sống, cấu trúc và động thái của chúng.

Vì vậy, việc nghiên cứu thành phần loài, thành phần dạng sống là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại các loại hình thảm thực vật. [30] - Bảo tồn và sử dụng hợp lý các tài nguyên sinh học đã trở thành một chiến lược chung trên toàn cầu. Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn việc đánh giá bảo tồn đa dạng sinh học như: Công ước ĐDSH; Hiệp Hội Bảo Tồn Thiên Nhiên Quốc Tế (IUCN), Chương trình môi trương liên hợp quốc (UNEP), Quỹ Quốc Tế Bảo Vệ Thiên Nhiên (WWF), viện thài nguyên Di truyền Quốc Tế (IPGRI),. Nhiều hội nghị và hội thảo được tổ chức và nhiều quốn sách mang chỉ dẩn về công tác bảo tồn và phát triển ĐDSH được xuất bản nhằm cung cấp những kiến thức rộng lớn về bảo tồn và phát triển ĐDSH và rất nhiều công ước Quốc tế đã được nhiều Quốc gia tham gia thực hiện.

[40] - Với nhịp điệu phát triển kinh tế xã hội ngày càng tăng, cùng vời việc sử dụng không hợp lý và sự quản lý yếu kếm của tài nguyên rừng, sự suy thoái, mất mát về ĐDSH hiện nay là đáng lo ngại mà nguyên nhân chủ yếu là do con người khai thác và sử dụng thiên nhiên không hợp lý đã làm cho nhiều loài đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt hoặc biến mất. - Để bảo tồn ĐDSH nói chung và bảo tồn loài nói riêng theo hướng phát triển bền vững, những năm gần đây ở mỗi nước, mỗi khu vực đều tìm tòi, thử nghiệm và lựa chon cho mình một chiến lược và chính sách quản lý tài nguyên hợp lý, tùy thuộc vào đặc điểm kinh tế - chính trị - xã hội, điều kiện tự nhiên và tập quán canh tác của mỗi dân tộc, mỗi Quốc gia mà hình 5 thành lên một hệ thống quản lý tài nguyên khác nhau. - Hiện nay trên thế giới đang sử dụng hai phương pháp bảo tồn ĐDSH là [40] + Bảo tồn nguyên vị(in situ) Bảo tồn nguyên vị bao gồm các phương pháp và công cụ nhằm mục đích bảo vộ các loài, các chủng, các sinh cảnh và các hệ sinh thái trong điều kiện tự nhiên. Tùy theo đối tượng bảo tồn mà các hành động quản lý thay đổi.

Thông thường bảo tồn nguyên vị thường được thực hiện bằng cách thành lập các khu bảo tồn và đề xuất các biên pháp quản lý phù hợp. Ngoài ra theo chương trình phát triển Giáo dục khoa học và văn hóa Liên Hợp Quốc ( UNESCO) còn có khu Di sản thế giới, và theo công ước RAMSAR còn có KBT Đất ngập nước RAMSAR. Tuy nhiên bảo tồn nguyên vị còn bao gồm cả các công việc quản lý các động thực vật hoang dã, các nguồn TNTN ngoài các KBT. Trong nông nghiệp, lâm nghiệp bảo tồn nguyên vị được hiểu là bảo tồn các loài giống, loài cây trồng và cây rừng được trồng tại vùng đồng ruộng hoặc các rừng trồng.[40] + Bảo tồn chuyển vị (ex situ) Bảo tồn chuyển vị bao gồm các biên pháp di dời các loài cây, con và các vi sinh vật ra khỏi môi trường sống thiên nhiên của chúng.

Mục đích của việc di dời này là để nhân giống, lưu giữ nhân nuôi vô tính hay cứu hộ trong trường hợp: Nơi sinh sống bị suy thoái hay hủy hoại không thể lưu giữ lâu hơn các loài nói trên, dùng để làm vật liệu cho công tác nghiên cứu, thực nghiệm và phát triển sản phẩm mới, để nâng cao kiến thức cho cộng đồng. Bảo tồn chuyển vị bao gồm các vườn thực vật, các bể nuôi thủy sản, các bộ sưu tập vi sinh vật, các bảo tàng, các ngân hành hạt giống, bộ sưu tập các chất mầm, mô cấy. Do các sinh vật hay các phần của cơ thể sinh vật được lưu giữ trong môi trường nhân tạo, nên chúng bị tác khỏi quá trình tiến hóa tự nhiên. Vì thế mà mối liên hệ gắn bó giữa các bảo tồn chuyển vị với bảo tồn nguyên 6 vị rất bổ ích cho công tác bảo tồn và phát triển loài cũng như phát triển đa dạng sinh học.

Tại Việt Nam Việt Nam là nước có đa dạng sinh học cao, là một trong 10 trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của thế giới và được thể hiện qua sự phong phú của nguồn gen, số lượng loài, các kiểu cảnh quan, các hệ sinh thái và vùng địa lý sinh học. Ở nước ta, trong “Thực vật chí đại cương Đông Dương” và các tập tài liệu khoa học bổ sung tiếp theo đã mô tả và ghi nhận có khoảng 240 họ với 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch. Những năm gần đây, nhiều nhà thực vật dự đoán con số đó có thể lên tới 10. [55] Thái Văn Trừng (1978) thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1.

[49] Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1992) trong công trình “Cây cỏ Việt Nam” đã thống kê được số loài của hệ thực vật Việt Nam đạt 10.500 loài gần trùng với số lượng 12.000 loài theo dự đoán của nhiều nhà thực vật học. [23] Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) đã thống kê thành phần loài của Vườn quốc gia Tam Đảo với 2.000 loài, trong đó có 904 loài cây có ích thuộc 478 chi, 213 họ thuộc 3 ngành: Dương xỉ, Hạt trần và Hạt kín. Các loài này được xếp thành 8 nhóm có giá trị khác nhau. Năm 1998, khi nghiên cứu về họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) ở Việt Nam, ông thu được 156 loài trong tổng số 425 loài của họ Thầu dầu ở Việt Nam chia làm 7 nhóm theo cách sử dụng.

[44] Phan Kế Lộc (1998) đã xác định hệ thực vật miền bắc Việt Nam có 5.660 chi và 240 họ.[52] Nguyễn Nghĩa Thìn (1998) khi tổng kết các công trình nghiên cứu về khu hệ thực vật ở Việt Nam đã ghi nhận có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 1.373 loài thực vật bậc cao thuộc 2.[47] Trên cơ sở những thông tin mới nhất và những căn cứ chắc chắn, Nguyễn Tiến Bân (1997) đã giới thiệu khái quát những đặc điểm cơ bản của 265 họ và 2.300 chi thuộc ngành hạt kín ở nước ta.[3] Nguyễn Nghĩa Thìn (1999) trong khi tổng kết các công trình về khu hệ thực vật Việt Nam đã ghi nhận có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 11.373 loài thực vật bậc cao thuộc 2. [43] - Tổng kết các công bố về hệ thực vật Việt Nam.766 loài thực vật trong đó, có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 11.373 loài thực vật bậc cao. Trong đó có 10% loài quý hiếm và 3% loài đặc hữu.[10] - Hiện nay ở Việt Nam tình trạng suy giảm số lượng cá thể các loài, đặc biệt là các loài quý hiếm, có giá trị khai thác ngày càng tăng, năm 2002 - 2003, theo tiêu chuẩn mới của IUCN, Sách đỏ Việt Nam được các nhà khoa học soạn thảo lại. Trong đó, số lượng các loài đông, thực vật được đưa vào sách đỏ lần này cao hơn số lượng công bố ( 417 loài động vật vào năm 1992,2000, 450 loài thực vật vào năm 1995).

Chúng ta đã đánh mất một kho tàng nguồn gen động thực vật hoang dã quý hiếm, đánh mất lá phổi xanh của nhân loài và đánh mất những cổ máy giúp điều hòa khí hậu, bảo vệ môi trường sống cho tất cả các loài sinh vật trên trái đất. Tại các vùng và khu vực nghiên cứu Về mặt địa sinh học, Việt Nam là giao điểm của các hệ động thực vật thuộc vùng Ấn Độ - Miến Điện, Nam Trung Quốc và Inđônêxia – Malaysia. 8 Cùng với các yếu tố địa lý, địa hình, khí hậu thủy văn đã tạo cho nơi đây trở thành một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao của thế giới. Theo ước tính Việt Nam có khoảng 15.000 loài thực vật có mạch.

Hiện nay đã xác định tên được 11.373 loài thực vật bậc cao, 793 loài rêu và hơn 600 loài nấm. Để bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, nhất là các vùng có tính đa dạng sinh học cao, nơi phân bố các loài quý hiếm, Chính phủ Việt Nam đã cho thành lập một hệ thống các Khu rừng đặc dụng bao gồm Vườn quốc gia, Khu dự trữ thiên nhiên, Khu bảo tồn loài/sinh cảnh, Khu bảo vệ cảnh quan được phân bố trên hầu khắp các vùng sinh thái, gồm 127 khu. Tại Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về thực vật tại khu vực Bắc Trung Bộ nói chung và Hà Tĩnh nói riêng: Phùng Ngọc Lan et al (1996) “Nghiên cứu tính đa dạng thực vật Vườn quốc gia Cúc Phương” Ông đã đưa ra số liệu tổng số loài thực vật bậc cao là 1.944 loài thuộc 912 chi, 219 họ, 86 bộ của 7 ngành thực vật, trong đó có 98 loài quý hiếm. So với tổng số loài thực vật bậc cao của Việt Nam (11.