Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu một số đăc điểm sinh thái và kỹ thuật gây trồng thảo quả amomum aromaticum roxb ở một số tỉnh miền núi phía bắc làm cơ sở đề xuất kỹ thuật trồng và phát triển mở rộng

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và kỹ thuật trồng thảo quả amomum aromaticum roxb tại miền núi phía Bắc, đề xuất phương pháp phát triển hiệu quả.

• Tác giả: Lê Văn Thành
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Huy Sơn
• Trường học: Trường đại học lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái và kỹ thuật gây trồng thảo quả (Amomum aromaticum Roxb.) ở một số tỉnh miền núi phía Bắc làm cơ sở đề xuất kỹ thuật trồng và phát triển mở rộng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những nghiên cứu về giá trị và cộng đồng của Thảo quả
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, GIỚI HẠN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu chung

Tóm tắt

I. Tổng quan về thảo quả Amomum aromaticum tại miền núi phía Bắc

Thảo quả Amomum aromaticum Roxb. là một loại cây dược liệu quý, thuộc họ Gừng (Zingiberaceae). Loại cây này chủ yếu phát triển ở các vùng núi cao phía Bắc Việt Nam, như Lào Cai, Hà Giang và Lai Châu. Đặc điểm sinh thái của thảo quả rất đa dạng, bao gồm điều kiện khí hậu, đất đai và độ cao. Nghiên cứu về thảo quả không chỉ giúp hiểu rõ hơn về giá trị dinh dưỡng mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh thái của thảo quả Amomum aromaticum

Thảo quả thích nghi tốt với điều kiện khí hậu ẩm ướt, nhiệt độ trung bình từ 15-20°C và lượng mưa trên 2000mm/năm. Cây thường mọc ở độ cao từ 700-1200m, trên đất cát pha, giữ ẩm tốt và thoát nước. Đặc điểm này giúp thảo quả phát triển mạnh mẽ và cho năng suất cao.

1.2. Giá trị dinh dưỡng và ứng dụng của thảo quả

Thảo quả chứa nhiều tinh dầu quý, có tác dụng chữa bệnh như đau bụng, viêm họng và các bệnh về tiêu hóa. Ngoài ra, thảo quả còn được sử dụng trong ẩm thực, làm gia vị cho nhiều món ăn, tăng thêm hương vị và giá trị dinh dưỡng.

II. Thách thức trong việc trồng thảo quả Amomum aromaticum

Mặc dù thảo quả có giá trị kinh tế cao, nhưng việc trồng loại cây này vẫn gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, sâu bệnh và thiếu kiến thức về kỹ thuật trồng trọt là những vấn đề chính. Điều này ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

2.1. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến thảo quả

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng của thảo quả. Nhiều vùng trồng thảo quả đã ghi nhận sự giảm năng suất do thời tiết bất thường.

2.2. Sâu bệnh và biện pháp phòng trừ

Sâu bệnh là một trong những thách thức lớn trong việc trồng thảo quả. Các loại sâu như sâu đục thân và bệnh nấm có thể gây hại nghiêm trọng. Việc áp dụng biện pháp phòng trừ sinh học và hóa học là cần thiết để bảo vệ cây trồng.

III. Phương pháp trồng thảo quả Amomum aromaticum hiệu quả

Để đạt được năng suất cao, việc áp dụng các phương pháp trồng thảo quả hợp lý là rất quan trọng. Các kỹ thuật như chọn giống, chăm sóc và thu hoạch cần được thực hiện đúng cách.

3.1. Kỹ thuật chọn giống thảo quả

Chọn giống thảo quả chất lượng cao là bước đầu tiên quan trọng. Giống tốt sẽ giúp cây phát triển mạnh mẽ và cho năng suất cao hơn. Nên chọn những giống đã được kiểm nghiệm và có khả năng chống chịu sâu bệnh.

3.2. Chăm sóc và bảo quản thảo quả

Chăm sóc thảo quả bao gồm việc tưới nước, bón phân và kiểm soát sâu bệnh. Cần đảm bảo cây được cung cấp đủ nước và dinh dưỡng để phát triển tốt. Bảo quản sau thu hoạch cũng rất quan trọng để giữ được chất lượng sản phẩm.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thảo quả

Nghiên cứu về thảo quả Amomum aromaticum đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Việc áp dụng các kỹ thuật trồng trọt mới đã giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

4.1. Kết quả nghiên cứu về năng suất thảo quả

Các nghiên cứu cho thấy năng suất thảo quả có thể đạt từ 30-50 triệu đồng/ha/năm. Điều này đã khẳng định giá trị kinh tế của thảo quả trong việc phát triển nông nghiệp miền núi.

4.2. Ứng dụng thảo quả trong đời sống

Thảo quả không chỉ được sử dụng trong ẩm thực mà còn trong y học cổ truyền. Việc phát triển sản phẩm từ thảo quả như tinh dầu, gia vị đã mở ra nhiều cơ hội mới cho người dân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thảo quả Amomum aromaticum

Thảo quả Amomum aromaticum có tiềm năng lớn trong phát triển kinh tế và bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên. Việc nghiên cứu và phát triển bền vững sẽ giúp nâng cao giá trị của loại cây này trong tương lai.

5.1. Tương lai phát triển thảo quả

Với sự quan tâm của chính phủ và các tổ chức, thảo quả có thể trở thành một trong những cây trồng chủ lực tại miền núi phía Bắc. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích người dân trồng thảo quả.

5.2. Bảo tồn và phát triển bền vững

Bảo tồn nguồn gen và phát triển bền vững là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển lâu dài của thảo quả. Cần có các chương trình nghiên cứu và phát triển để nâng cao chất lượng và năng suất cây trồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây thảo quả (Amomum aromaticum Roxb.) thuộc họ Gừng (Zingiberaceae) là loài cây lâm sản ngoài gỗ bản địa đặc hữu có giá trị kinh tế và dược liệu vượt trội tại vùng núi cao phía Bắc Việt Nam. Hạt thảo quả khô chứa hàm lượng tinh dầu tự nhiên dao động từ 1,0% đến 1,5%, giàu các hoạt chất quý như 1-8 cineol (chiếm 30,61%) và Trans-2 undecanal (chiếm 17,33%). Những năm đầu thập niên 2000, giá bán thảo quả khô trên thị trường đạt bình quân 40.000 - 50.000 đồng/kg, thậm chí đạt đỉnh điểm 150.000 đồng/kg vào năm 2001, đem lại nguồn thu nhập từ 30 đến 60 triệu đồng/hộ/năm cho hàng nghìn hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại các huyện Sa Pa, Bát Xát, Vị Xuyên, Quản Bạ.

Tuy nhiên, diện tích canh tác thảo quả phần lớn phát triển theo hình thức tự phát, thiếu cơ sở khoa học đồng bộ. Người dân thường chặt phá tầng tán rừng tự nhiên để lấy ánh sáng hoặc làm khô quả tại chỗ, làm suy thoái nghiêm trọng cấu trúc rừng đầu nguồn. Luận văn Thạc sĩ Khoa học Lâm nghiệp của tác giả Lê Văn Thành thực hiện tại Trường Đại học Lâm nghiệp dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Huy Sơn đã tập trung giải quyết bài toán này. Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn 2004 - 2006 trên địa bàn 3 tỉnh trọng điểm gồm Lào Cai, Hà Giang và Lai Châu.

Mục tiêu cốt lõi của đề tài là xác định chính xác nhu cầu sinh thái học của cây thảo quả, đánh giá thực trạng canh tác và so sánh hiệu quả giữa mô hình trồng dưới tán rừng tự nhiên với mô hình trồng dưới tán rừng trồng Tống quá sủ (Alnus nepalensis). Kết quả nghiên cứu là tiền đề khoa học vững chắc nhằm ban hành quy trình kỹ thuật lâm sinh chuẩn mực, nâng cao năng suất hạt khô và quản lý bền vững tài nguyên rừng vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết sinh thái học quần thể thực vật (Synecology) và sinh thái học cá thể (Autecology) để phân tích mối tương quan giữa sự sinh trưởng của cây thảo quả với các yếu tố môi trường như nhiệt độ, ánh sáng tán xạ, độ ẩm không khí và đặc tính lý hóa của đất. Cây thảo quả là loài thân thảo lâu năm chịu bóng, thích nghi dưới tán rừng với độ tàn che sinh thái dao động từ 0,3 đến 0,7. Đề tài áp dụng lý thuyết nông lâm kết hợp (Agroforestry) nhằm tối ưu hóa việc sử dụng không gian dinh dưỡng đa tầng tán, kết hợp cây gỗ mục đích với cây dược liệu dưới tán.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: độ tàn che tán rừng (tỷ lệ diện tích tán cây gỗ che phủ mặt đất), chiều cao dưới cành tầng cây gỗ ($H_{dc}$ - khoảng không gian thông thoáng quyết định độ ẩm và khả năng thụ phấn), lập địa đai cao (đai độ cao từ 700 m đến trên 1.700 m so với mực nước biển) và năng suất sinh học của quần thể thảo quả.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận đa chiều kết hợp điều tra xã hội học lâm nghiệp với đo đếm thực địa lâm sinh học:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát xã hội học trên 115 hộ gia đình canh tác thảo quả tại 3 tỉnh Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu bằng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá có sự tham gia (PRA). Nghiên cứu thiết lập 22 ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình tại Lào Cai và Hà Giang với dung lượng mẫu đo đếm chi tiết trên 727 bụi thảo quả (mỗi OTC có dung lượng mẫu trên 30 bụi). Đề tài đào 14 phẫu diện đất đại diện và thu thập 28 mẫu đất ở hai tầng sâu (0 - 10 cm và 20 - 40 cm).
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Sử dụng sào đo cao chuyên dụng đo chiều cao dưới cành ($H_{dc}$), thước kẹp micromet đo đường kính thân khí sinh, máy định vị GPS xác định tọa độ và đai cao địa hình, địa bàn cầm tay xác định độ dốc. Mẫu đất được phân tích tại phòng thí nghiệm chuyên sâu theo các phương pháp chuẩn: đo pH KCl bằng máy đo pH Metter, mùn tổng số theo phương pháp Tiurin, đạm tổng số theo Kjeldahl, lân dễ tiêu ($P_2O_5$) theo Oniani và kali dễ tiêu ($K_2O$) theo Matlova.
• Phương pháp phân tích và xử lý số liệu: Toàn bộ dữ liệu được xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS và Excel. Do dữ liệu lâm học thực địa phân bố không chuẩn, nghiên cứu sử dụng kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis để kiểm tra sự sai khác năng suất theo độ tàn che, chiều cao dưới cành và đai cao. Kiểm định Mann-Whitney U được dùng để so sánh hiệu quả giữa rừng tự nhiên và rừng trồng. Phân tích phương sai một nhân tố (ANOVA) kết hợp kiểm định Bonferroni và Duncan được dùng để kiểm tra ảnh hưởng của dạng địa hình. Việc lựa chọn các kiểm định này đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao với mức ý nghĩa $p < 0,05$.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng từ 22 ô tiêu chuẩn và 727 bụi thảo quả đã xác lập các thông số sinh thái và kỹ thuật quan trọng:

• Ảnh hưởng của độ tàn che: Năng suất quả đạt cao nhất ở độ tàn che 0,5 (đạt trung bình 132,5 quả/bụi) và độ tàn che 0,6 (đạt 115,7 quả/bụi). Khi độ tàn che quá dày lên mức 0,7, năng suất sụt giảm mạnh xuống chỉ còn 58,6 quả/bụi (giảm hơn 55,7% so với độ tàn che 0,5). Khi độ tàn che giảm xuống 0,4, năng suất chỉ đạt 92,3 quả/bụi. Kiểm định Kruskal-Wallis khẳng định sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê rõ rệt ($p = 0,000 < 0,05$).
• Ảnh hưởng của chiều cao dưới cành ($H_{dc}$): Cây gỗ tầng trên có khoảng chiều cao dưới cành từ 7 m đến 10 m tạo điều kiện thông thoáng tốt nhất, cho năng suất đạt 120,1 quả/bụi, vượt trội 89,7% so với rừng có $H_{dc}$ thấp dưới 7 m (chỉ đạt 63,3 quả/bụi).
• Ảnh hưởng của đai cao địa hình: Thảo quả trồng ở đai cao từ 1.200 m đến 1.700 m cho năng suất vượt bậc với 150,3 quả/bụi, cao hơn 104,7% so với đai cao từ 700 m đến 1.200 m (chỉ đạt 73,4 quả/bụi). Ngược lại, yếu tố dạng địa hình (sườn đạt 112,63 quả/bụi; khe đạt 110,81 quả/bụi; đỉnh đạt 104,12 quả/bụi) không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê qua kiểm định ANOVA ($Sig = 0,755 > 0,05$) và kiểm định Duncan.
• Ưu thế của mô hình rừng trồng Tống quá sủ: Rừng trồng Tống quá sủ 16 năm tuổi tại Sa Pa trồng xen thảo quả mật độ 2.000 khóm/ha đạt năng suất 890 kg khô/ha (tương đương 3.560 kg tươi/ha, bình quân 178 quả/bụi). Năng suất này cao gấp 4,97 lần so với canh tác dưới tán rừng tự nhiên (chỉ đạt 179 kg khô/ha với 73 quả/bụi ở mật độ 980 khóm/ha). Kiểm định Mann-Whitney U chỉ ra sự vượt trội mang tính bước ngoặt với giá trị $Z = -5,757$ ($p < 0,05$).

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm giải thích rõ ràng mối quan hệ sinh lý thực vật của loài. Thảo quả là cây chịu bóng nhưng cần lượng ánh sáng khuếch tán vừa đủ để kích thích mầm hoa và quá trình thụ phấn của côn trùng. Độ tàn che từ 0,5 đến 0,6 kết hợp không gian dưới cành từ 7 m đến 10 m giúp tán rừng giữ được độ ẩm không khí cao (87%) nhưng không bị đọng ẩm cục bộ gây thối hoa và rụng quả non. Đai cao 1.200 - 1.700 m mang đặc trưng á nhiệt đới núi cao, nhiệt độ trung bình năm 15,9°C và lượng mưa dồi dào 2.327 mm/năm, hoàn toàn thích ứng với pha ngủ nghỉ mùa đông và sinh trưởng chồi mùa xuân của cây.

Dữ liệu thổ nhưỡng chỉ ra đất rừng giàu mùn (hàm lượng mùn tầng 0 - 10 cm đạt từ 3,66% đến 29,29%), đất chua với pH KCl từ 3,8 đến 4,5, giàu kali nhưng nghèo lân. Kết quả này được trình bày trực quan thông qua các bảng ma trận so sánh tính chất lý hóa đất và biểu đồ sinh khí hậu Gaussen-Walter trong luận văn, minh chứng rằng thảo quả không bị giới hạn bởi thời kỳ khô hạn trong năm.

Hiệu quả kinh tế tính toán bằng phương pháp tĩnh cho thấy mô hình rừng trồng Tống quá sủ mang lại lợi nhuận thuần 41,5 triệu đồng/ha/năm (sau khi trừ chi phí nhân công 3 triệu đồng), cao gấp 4,2 lần mức lợi nhuận 9,89 triệu đồng/ha/năm của rừng tự nhiên. Đây là căn cứ thực tiễn để chuyển dịch mạnh mẽ phương thức trồng xen dưới rừng trồng sản xuất, giảm tải triệt để nguy cơ cháy và phá rừng nguyên sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và tổ chức cụ thể:

• Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật lâm sinh dưới tán rừng: Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam và Trung tâm Khuyến nông các tỉnh hoàn thiện sổ tay hướng dẫn kỹ thuật trong vòng 12 tháng. Quy định mật độ trồng từ 1.600 đến 2.000 khóm/ha đối với rừng trồng và 1.000 đến 1.200 khóm/ha đối với rừng tự nhiên; áp dụng kỹ thuật điều tiết tầng tán giữ độ tàn che ổn định ở mức 0,5 - 0,6 và tỉa cành nhánh dưới 7 m nhằm đạt mục tiêu nâng tỷ lệ sống cây giống lên trên 90%.
• Quy hoạch vùng trồng theo đai cao sinh thái: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn các tỉnh Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu khoanh vùng sản xuất hàng hóa tập trung ở đai cao từ 1.200 m đến 1.700 m trong giai đoạn 2006 - 2010. Tuyệt đối nghiêm cấm việc phá luỗng thảm thực vật tại các khu rừng đặc dụng và rừng phòng hộ đầu nguồn xung yếu, bảo vệ nguyên vẹn 100% diện tích rừng tự nhiên phòng hộ.
• Cải tiến công nghệ nhân giống và chế biến sau thu hoạch: Trạm Khuyến nông huyện và các Hợp tác xã triển khai vườn ươm giống bằng hạt chọn lọc từ cây mẹ ưu nghiệm thay thế phương pháp tách thân ngầm truyền thống trong thời gian 2 năm. Phổ biến công nghệ lò sấy cải tiến tiết kiệm nhiên liệu, giảm 50% lượng củi đốt khai thác từ rừng tự nhiên trong mỗi mùa thu hoạch.
• Xây dựng chuỗi liên kết giá trị và ổn định thị trường: Phòng Nông nghiệp huyện phối hợp cùng doanh nghiệp thương mại thiết lập mạng lưới tiêu thụ chính ngạch, duy trì giá mua thảo quả khô ổn định quanh mức 50.000 - 70.000 đồng/kg từ năm 2007 trở đi, hỗ trợ vốn vay ưu đãi 5 đến 10 triệu đồng/ha cho các hộ nghèo chuyển đổi cơ cấu cây trồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt phù hợp cho 4 nhóm đối tượng:

• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và khuyến nông viên cơ sở: Tiếp cận bộ thông số sinh thái chuẩn xác (độ tàn che, $H_{dc}$, độ cao) để xây dựng chính sách lâm nghiệp địa phương, thiết kế các mô hình khuyến nông bền vững và tổ chức tập huấn cho đồng bào dân tộc.
• Chủ rừng, hợp tác xã và hộ nông dân vùng cao: Ứng dụng quy trình trồng thảo quả dưới tán rừng Tống quá sủ với mật độ 2.000 khóm/ha, kỹ thuật điều tiết ánh sáng và chăm sóc định kỳ để nâng năng suất thu hoạch lên 800 - 900 kg khô/ha.
• Nhà khoa học, giảng viên và học viên ngành Lâm học, Dược liệu: Khai thác nguồn tài liệu thực nghiệm phong phú từ 22 OTC, 727 bụi cây đo đếm và 28 mẫu phân tích đất làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái lâm sản ngoài gỗ.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng các dữ liệu phân tích kinh tế - xã hội để thiết kế các dự án phát triển sinh kế cộng đồng vùng đệm, hài hòa mục tiêu xóa đói giảm nghèo với bảo tồn đa dạng sinh học.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây thảo quả phát triển tối ưu nhất ở đai cao và điều kiện khí hậu nào?
Thảo quả phát triển tối ưu ở đai cao từ 1.200 m đến 1.700 m so với mực nước biển, nơi có khí hậu mát mẻ quanh năm với nhiệt độ trung bình 15,9°C, lượng mưa trung bình 2.327 mm/năm và độ ẩm không khí đạt trên 85%. Đai cao dưới 1.200 m cho năng suất quả thấp hơn một nửa.

2. Độ tàn che tán rừng bao nhiêu là phù hợp nhất để đạt năng suất cao?
Độ tàn che tối ưu cho cây thảo quả là từ 0,5 đến 0,6, mang lại năng suất cao nhất từ 115 đến 132 quả/bụi. Nếu độ tàn che quá rậm trên 0,7 thì cây thiếu sáng dẫn đến rụng quả non (chỉ đạt 58,6 quả/bụi), còn dưới 0,4 cây sẽ bị cháy lá.

3. Vì sao nên trồng thảo quả dưới tán rừng trồng Tống quá sủ thay vì rừng tự nhiên?
Trồng dưới tán rừng Tống quá sủ cho năng suất khô đạt 890 kg/ha và doanh thu 44,5 triệu đồng/ha, cao gấp gần 5 lần so với rừng tự nhiên (179 kg khô/ha). Mô hình này vừa tận dụng đất rừng sản xuất, vừa ngăn chặn tình trạng chặt phá rừng nguyên sinh.

4. Trồng thảo quả ở dạng địa hình sườn núi, đỉnh đồi hay khe suối cho hiệu quả tốt hơn?
Kết quả kiểm định phương sai ANOVA ($p = 0,755 > 0,05$) chứng minh năng suất thảo quả tại sườn (112,6 quả/bụi), khe (110,8 quả/bụi) và đỉnh (104,1 quả/bụi) là tương đương nhau. Miễn là đất đủ ẩm, giàu mùn và đảm bảo độ cao, thảo quả đều cho năng suất tốt.

5. Đặc điểm thổ nhưỡng nào quyết định đến sự sinh trưởng của cây thảo quả?
Cây thảo quả ưa đất tơi xốp, thoát nước tốt, thành phần cơ giới cát pha đến thịt nhẹ (cấp hạt 2 - 0,02 mm chiếm trên 44%), đất chua (pH KCl từ 3,8 - 4,5), tầng mặt giàu hàm lượng mùn hữu cơ (từ 3,66% đến 29,29%) và giàu kali dễ tiêu.

Kết luận

• Xác lập đầy đủ luận cứ khoa học về sinh thái của cây thảo quả: thích hợp đai cao 1.200 - 1.700 m, độ tàn che 0,5 - 0,6, chiều cao dưới cành cây gỗ 7 - 10 m và đất giàu mùn.
• Chứng minh tính vượt trội của mô hình trồng xen dưới tán rừng Tống quá sủ với năng suất hạt khô đạt 890 kg/ha và lợi nhuận ròng 41,5 triệu đồng/ha/năm.
• Xóa bỏ tập quán canh tác tự phát, cung cấp giải pháp kỹ thuật lâm sinh đồng bộ giúp bảo vệ tài nguyên rừng tự nhiên và nâng cao giá trị lâm sản ngoài gỗ.
• Đề ra lộ trình triển khai cụ thể giai đoạn 2006 - 2010 nhằm quy hoạch vùng sản xuất, hoàn thiện vườn ươm giống chuẩn và chuyển giao kỹ thuật sấy tiết kiệm củi.
• Các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và bà con nông dân hãy áp dụng ngay quy trình kỹ thuật lâm sinh bền vững để nhân rộng mô hình kinh tế dưới tán rừng, kiến tạo nguồn sinh kế thịnh vượng cho đồng bào miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé GI¸O DôC Vµ §µO T¹O Bé N¤NG NGHIÖP Vµ ptNT Tr¦êng ®¹i häc l©m nghiÖp Lª V¨n Thµnh NGHI£N CøU mét sè ®Æc ®iÓm sinh th¸i vµ kü thuËt g©y trång th¶o qu¶ (Amomum aromaticum Roxb.) ë MéT Sè tØnh miÒn nói phÝa b¾c LµM C¥ Së §Ò XUÊT Kü THUËT trång Vµ PH¸T TRIÓN Më RéNG Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: TS. NguyÔn Huy S¬n Hµ T©y, 2006 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 §Æt vÊn ®Ò Th¶o qu¶ (Amomum aromaticum Roxb.) thuéc hä Gõng (Zingiberaceace) lµ loµi c©y l©m s¶n ngoµi gç ph©n bè tù nhiªn ë vïng nói cao cã khÝ hËu nhiÖt ®íi Èm vµ cËn nhiÖt ®íi, thÝch hîp víi c¸c lo¹i ®Êt cßn tÝnh chÊt ®Êt rõng, lµ c©y chÞu bãng víi ®é tµn che tõ 0,3-0,7. Th¶o qu¶ ®­îc g©y trång chñ yÕu ë c¸c tØnh miÒn Nam Trung Quèc, phÝa B¾c Lµo vµ c¸c tØnh miÒn nói phÝa B¾c n­íc ta nh­ Lµo Cai, Hµ Giang, Lai Ch©u. H¹t Th¶o qu¶ cã hµm l­îng tinh dÇu tõ 1-1,5% mµu vµng nh¹t, mïi th¬m, nãng cay dïng lµm gia vÞ thùc phÈm.

§Æc biÖt Th¶o qu¶ lµ mét lo¹i d­îc liÖu dïng lµm thuèc ®Ó ch÷a trÞ bÖnh ®au ngùc, ®au bông, ®Çy tr­íng, Øa ch¶y, l¸ch to vµ trÞ c¶ bÖnh sèt rÐt,… V× vËy, Th¶o qu¶ lµ loµi c©y l©m s¶n ngoµi gç kh«ng nh÷ng chØ cã gi¸ trÞ tiªu dïng trong n­íc mµ cßn cã gi¸ trÞ xuÊt khÈu cao. ë n­íc ta, nh÷ng n¨m gÇn ®©y gi¸ Th¶o qu¶ trung b×nh kho¶ng tõ 40.000 ®/kg kh«, ®Õn mïa thu ho¹ch t­ th­¬ng ®Õn tËn hé gia ®×nh thu mua nªn nh×n chung Th¶o qu¶ dÔ b¸n vµ mang l¹i nguån thu lín cho nhiÒu hé gia ®×nh nh­ hé «ng Qu¶n Gia M«, x· Chung LÌng Hå, huyÖn B¸t X¸t, tØnh Lµo Cai trång ®­îc 5,0 ha hµng n¨m cho thu nhËp tõ 30-50 triÖu ®ång. Hé «ng Thµo A Khoa th«n XÐo Mý Tû, x· T¶ Van, huyÖn Sa Pa, tØnh Lµo Cai trång ®­îc 6,0 ha hµng n¨m cho thu nhËp tõ 40-60 triÖu ®ång. Riªng n¨m 2001 gi¸ t¨ng tíi 150.000 ®/kg kh«, nhiÒu hé gia ®×nh ë huyÖn Sa Pa, B¸t S¸t, V¨n Bµn cña tØnh Lµo Cai thu ®­îc 60-70 triÖu ®ång, thËm chÝ cã hé gia ®×nh thu ®­îc trªn 100 triÖu ®ång tõ Th¶o qu¶ trong n¨m nµy ®iÓn h×nh cã gia ®×nh «ng P¸o ë B¶n NËm Kh©m x· NËm Chµy, hé «ng Ly ë Th«n NËm Chµy x· NËm Chµy huyÖn V¨n Bµn.

Qua c¸c b¸o c¸o b»ng v¨n b¶n cña chÝnh quyÒn vµ c¸c c¬ quan qu¶n lý cho thÊy viÖc ph¸t triÓn g©y trång Th¶o qu¶ ®· vµ ®ang gãp phÇn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo nªn nhiÒu ®Þa ph­¬ng ®· coi c©y Th¶o qu¶ lµ c©y trång chÝnh thay thÕ c©y Thuèc PhiÖn ë vïng cao. V× Th¶o qu¶ cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao nh­ vËy nªn diÖn tÝch trång loµi c©y nµy trong nh÷ng n¨m qua t¨ng rÊt nhanh, nh­ng chñ yÕu lµ tù ph¸t, nªn kü thuËt trång rÊt kh¸c nhau, bªn c¹nh nh÷ng diÖn tÝch cã n¨ng suÊt t­¬ng ®èi cao, cßn tån t¹i nhiÒu diÖn tÝch cho n¨ng suÊt thÊp. Tuy mét sè ®Þa ph­¬ng ®· cã h­íng dÉn kü thuËt g©y trång nh­ng do ch­a cã c¬ së khoa häc dùa trªn nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu c¬ b¶n nªn ®©y míi chØ lµ b¶n h­íng dÉn kü thuËt t¹m thêi, dùa vµo kinh nghiÖm vµ mang tÝnh ®Þa ph­¬ng. H¬n n÷a, nhiÒu hé gia ®×nh do kh«ng hiÓu ®Æc tÝnh sinh th¸i cña c©y Th¶o qu¶ ®· tù ®éng më t¸n rõng dÉn ®Õn lµm suy gi¶m vèn rõng, gi¶m chøc n¨ng phßng hé vµ n¨ng suÊt Th¶o qu¶.

V× vËy, ®Ó cã thÓ trång c©y Th¶o qu¶ cho n¨ng suÊt vµ chÊt l­îng cao, phï hîp víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn n¬i trång, ®¸p øng nhu cÇu tiªu dïng trong n­íc vµ xuÊt khÈu cÇn thiÕt ph¶i thùc hiÖn ®Ò tµi "Nghiªn cøu mét sè ®Æc ®iÓm sinh th¸i vµ kü thuËt g©y trång Th¶o qu¶ (Amomum aromaticum Roxb.) ë mét sè tØnh miÒn nói phÝa B¾c lµm c¬ së ®Ò xuÊt kü thuËt trång vµ ph¸t triÓn më réng" B¶n luËn v¨n nµy ®­îc hoµn chØnh trªn c¬ së kÕt qu¶ nghiªn cøu cña ®Ò tµi cÊp Bé "X©y dùng h­íng dÉn kü thuËt trång Th¶o qu¶ (Amomum aromaticum Roxb.) ë c¸c tØnh miÒn nói phÝa B¾c" giai ®o¹n 2004-2005 do chÝnh t¸c gi¶ lµm chñ nhiÖm ®Ò tµi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Nh÷ng nghiªn cøu vÒ gi¸ trÞ vµ c«ng dông cña Th¶o qu¶ Th¶o qu¶ lµ c©y l©m s¶n ngoµi gç, ph©n bè tù nhiªn hÑp, trªn vïng nói cao ë mét sè tØnh cña miÒn Nam Trung Quèc vµ phÝa B¾c n­íc Lµo. Cho ®Õn nay nh×n chung c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu chñ yÕu tËp trung ®Ò cËp ®Õn gi¸ trÞ vµ c«ng dông cña Th¶o qu¶ cßn kü thuËt g©y trång ®­îc ®Ò cËp rÊt s¬ l­îc.

ë Trung Quèc Th¶o qu¶ ®­îc sö dông c¸ch ®©y hµng tr¨m n¨m, nh­ng viÖc nghiªn cøu vÒ loµi c©y nµy ch­a nhiÒu. KÕt qu¶ nghiªn cøu c©y Th¶o qu¶ ban ®Çu ®­îc tr×nh bµy trong cuèn s¸ch vÒ c«ng dông vµ gi¸ trÞ cña mét sè loµi c©y d­îc liÖu do c¸c nhµ Y häc Trung Quèc biªn so¹n ®­îc xuÊt b¶n vµo ®Çu thÕ kû 19 (dÉn theo Th©n V¨n C¶nh, 2001) [20], c«ng tr×nh nµy míi b­íc ®Çu ®Ò cËp ®Õn c©y Th¶o qu¶ tuy cßn s¬ l­îc vµ ng¾n gän nh­ng ®· chØ ra c«ng dông cña Th¶o qu¶ trong ch÷a trÞ mét sè bÖnh nh­: ®au bông, Øa ch¶y, gi¶i c¶m, ch÷a ho, viªm lîi,… TiÒn TÝn Trung n¨m 1996 [43] nhµ nghiªn cøu vÒ c©y thuèc d©n téc lµm viÖc t¹i ViÖn VÖ sinh dÞch tÕ c«ng céng Trung Quèc ®· xuÊt b¶n Ên phÈm “B¶n th¶o bøc tranh mµu Trung Quèc” trong ®ã còng ®Ò cËp ®Õn gi¸ trÞ vµ c«ng dông cña Th¶o qu¶. Trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu vÒ l©m s¶n nhiÖt ®íi J. de Beer (1992) [41] chuyªn gia l©m s¶n ngoµi gç cña Fao, L.J Lemmens (1999) [39] ®· cho thÊy gi¸ trÞ to lín cña th¶o qu¶ trong viÖc t¨ng thu nhËp, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo cho ng­êi d©n sinh sèng ë vïng nói cao.

Nh÷ng nghiªn cøu vÒ h×nh th¸i, sinh th¸i vµ kü thuËt g©y trång ViÖc g©y trång Th¶o qu¶ còng gièng nh­ g©y trång nhiÒu loµi c©y kh¸c, kÕt qu¶ trång th­êng phô thuéc vµo nhiÒu nh©n tè nh­: gièng trång, mËt ®é LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 trång, ph­¬ng ph¸p vµ ph­¬ng thøc trång,… ®Æc biÖt lµ ®Æc tÝnh sinh th¸i cña c©y trång, chÝnh v× vËy viÖc nghiªn cøu ®Æc ®iÓm sinh th¸i vµ h×nh th¸i c©y Th¶o qu¶ ®· ®­îc mét sè nhµ nghiªn cøu c©y thuèc t¹i V©n Nam – Trung Quèc n¨m 1968 [20], TiÒn TÝn Trung (1996) [43] quan t©m nghiªn cøu vµ m« t¶ mét sè ®Æc ®iÓm h×nh th¸i, sinh th¸i cña Th¶o qu¶ gióp ng­êi trång rõng x¸c ®Þnh ®iÒu kiÖn g©y trång cho n¨ng suÊt vµ chÊt l­îng cao. C¸c t¸c gi¶ ®· cho biÕt vïng ph©n bè vµ s¶n xuÊt chñ yÕu ë Trung Quèc lµ c¸c huyÖn T©y Trï, M· Quan, V¨n S¬n, B×nh Biªn, M· LËt Ba tØnh V©n Nam, huyÖn TÜnh T©y, §øc B¶o, Lôc Biªn, L¨ng L¹c tØnh Qu¶ng T©y vµ huyÖn La MiÕn tØnh Quý Ch©u. VÒ h×nh th¸i, Th¶o qu¶ lµ lo¹i c©y th©n th¶o, sèng l©u n¨m, mäc bôi hay côm, cao kho¶ng 2-2,5m. Th©n gèc n»m ngang, to mËp cã nhiÒu m¾t, ®­êng kÝnh kho¶ng 2,7cm.

C©y h×nh trô trßn, ®øng th¼ng hoÆc h¬i n»m nghiªng. L¸ mäc so le cã cuèng ng¾n hoÆc kh«ng cã cuèng. L¸ h×nh bÇu dôc dµi, dµi kho¶ng 60 cm, réng kho¶ng 20 cm, ®u«i l¸ nhän, mÐp l¸ nguyªn. Côm hoa d¹ng b«ng mäc tõ gèc dµi kho¶ng 13cm.

Qu¶ mäc thµnh chïm, qu¶ h×nh trøng dµi kho¶ng 2,7-5cm ®­êng kÝnh kho¶ng 2,7cm, qu¶ chÝn mµu ®á sÉm, tõng qu¶ riªng cã cuèng dµi 2-5,7mm. Thêi gian ra hoa tõ th¸ng 5-6 qu¶ chÝn vµo th¸ng 9-10. VÒ sinh th¸i, Th¶o qu¶ lµ c©y chÞu bãng ®é tµn che kho¶ng 0,4. ­a khÝ hËu «n hoµ r©m m¸t, cã thÓ chÞu ®ùng ®­îc b¨ng tuyÕt trong thêi gian ng¾n cña mïa ®«ng.

Sinh tr­ëng tèt trªn nói cao c¸ch mÆt biÓn 700-1200m. C©y thÝch nghi nhÊt ë ®Êt c¸t pha, giµu mïn, tho¸t n­íc tèt, mµu mì vµ Èm. VÒ biÖn ph¸p g©y trång vµ ph¸t triÓn Th¶o qu¶ c¸c t¸c gi¶ chØ ®Ò cËp mét c¸ch ng¾n gän vµ s¬ l­îc nh­: kü thuËt nh©n gièng, ch­a ®­a ra ph­¬ng ph¸p t¹o gièng b»ng h¹t mµ chØ sö dông ph­¬ng ph¸p nh©n gièng b»ng hom gèc cã chåi, hom gèc cã tuæi kho¶ng 12 th¸ng tuæi, ®­îc ®¸nh ë nh÷ng bôi ®· cho hoa kÕt qu¶, cã kÌm mét ®o¹n th©n ngÇm dµi 7-10cm, phÇn th©n khÝ sinh chØ ®Ó mét ®o¹n dµi 33-50cm. Thêi vô trång tr­íc vµ sau tiÕt xu©n ph©n, ch­a ®­a ra mËt ®é trång thÝch hîp.

VÒ ch¨m sãc, míi chØ ®­a ra LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 biÖn ph¸p ch¨m sãc cña n¨m thø nhÊt, thêi gian ch¨m sãc th¸ng 4, 6, 8. Kü thuËt ch¨m sãc gåm: lµm cá vun xíi ®Êt vµ bãn ph©n gµ trén lÉn víi tro bÕp, bãn vµo xung quanh bôi Th¶o qu¶ vµ bãn vµo ®Çu mïa h¹. BiÖn ph¸p thu ho¹ch vµ s¬ chÕ b¶o qu¶n còng ®­îc giíi thiÖu mét c¸ch ng¾n gän.J Lemmens ®· c«ng bè mét sè ®Æc ®iÓm sinh vËt häc, sinh th¸i häc vµ ph©n bè cña Th¶o qu¶ trong cuèn “Tµi nguyªn thùc vËt §«ng Nam ¸”. Trong c«ng tr×nh nµy c¸c t¸c gi¶ còng chØ ®Ò cËp ng¾n gän vÒ kü thuËt nh©n gièng, c¸ch trång, ch¨m sãc, b¶o vÖ, thu h¸i, chÕ biÕn, t×nh h×nh s¶n xuÊt vµ tiªu thô Th¶o qu¶ trªn thÕ giíi.

Nh÷ng nghiªn cøu vÒ gi¸ trÞ vµ c«ng dông cña Th¶o qu¶ ë n­íc ta Th¶o qu¶ ®­îc ng­êi d©n c¸c vïng nói cao phÝa B¾c nh­ Lµo Cai, Hµ Giang, Lai Ch©u sö dông tõ rÊt l©u. Trong thêi kú Ph¸p thuéc, ng­êi Ph¸p ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu vÒ tµi nguyªn thùc vËt ë §«ng D­¬ng, ®Æc biÖt lµ c¸c loµi thùc vËt cã gi¸ trÞ ®­îc ng­êi b¶n xø sö dông, trong ®ã c«ng tr×nh “Thùc vËt chÝ ®¹i c­¬ng §«ng D­¬ng” cña Lecomte (1907-1951) [38] ®­îc coi lµ c«ng tr×nh ®Çu tiªn ë n­íc ta cã ®Ò cËp ®Õn gi¸ trÞ vµ c«ng dông cña c©y Th¶o qu¶. Nghiªn cøu vÒ thµnh phÇn ho¸ häc vµ c«ng dông cña Th¶o qu¶ ë n­íc ta cho ®Õn nay ®iÓn h×nh cã c¸c c«ng tr×nh cña §ç TÊt Lîi (1957) [11], NguyÔn Xu©n Dòng vµ céng sù (1989), Vâ V¨n Chi (1999) [4] cho thÊy tinh dÇu Th¶o qu¶ cã c¸c thµnh phÇn chñ yÕu: 1-8 cineol chiÕm 30,61%, Trans-2 undecanal chiÕm 17,33%, Citral B (geranial) chiÕm 10,57% vµ Terpineol chiÕm 4,34%. VÒ c«ng dông: Th¶o qu¶ ®­îc dïng lµm gia vÞ ¨n liÒn víi thÞt c¸, còng ®­îc dïng ®Ó thªm vµo mét sè b¸nh kÑo.