Luận án tiến sĩ: Đặc điểm sinh học và kỹ thuật trồng rừng chiêu liêu nước tại vùng Đông Nam Bộ

Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu đặc điểm sinh học, kỹ thuật trồng rừng chiêu liêu nước tại vùng Đông Nam Bộ, ứng dụng hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Minh
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thế Dũng
• Trường học: Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm sinh
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và kỹ thuật trồng rừng Chiêu liêu nước (Terminalia calamansanai (Blanco) Rolfe) tại vùng Đông Nam Bộ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH SÁCH CÁC BẢNG
• DANH SÁCH CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• Những đóng góp mới của luận án
• Đối tượng và giới hạn nghiên cứu
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu về kết cấu loài cây gỗ
• 1.1.2. Nghiên cứu về tái sinh, vật hậu và hạt giống
• 1.1.3. Một số nghiên cứu về trồng rừng gỗ lớn bằng cây gỗ bản địa
• 1.1.4. Những nghiên cứu về chi Chiêu liêu và loài Chiêu liêu nước
• 1.2. Nghiên cứu về kết cấu loài cây gỗ
• 1.3. Nghiên cứu về tái sinh, vật hậu và hạt giống
• 1.4. Nghiên cứu về trồng rừng gỗ lớn bằng cây gỗ bản địa
• 1.5. Nghiên cứu về chọn và nhân giống
• 1.6. Nghiên cứu kỹ thuật tạo cây con và trồng rừng
• 1.7. Nghiên cứu về chi Chiêu liêu và loài Chiêu liêu nước
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.1.1. Một số đặc điểm sinh học của Chiêu liêu nước
• 2.1.2. Chọn giống, khảo nghiệm xuất xứ kết hợp với khảo nghiệm hậu thế Chiêu liêu nước
• 2.1.3. Kỹ thuật nhân giống Chiêu liêu nước
• 2.1.4. Kỹ thuật trồng rừng Chiêu liêu nước
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Quan điểm và phương pháp tiếp cận
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.2.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.2.4. Công cụ xử lý số liệu
• 2.3. Khái quát đặc điểm khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Đặc điểm khu vực nghiên cứu lâm học và vật hậu
• 2.3.2. Đặc điểm khu vực khảo nghiệm giống và ảnh hưởng của loại đất
• 2.3.3. Đặc điểm khu vực nghiên cứu kỹ thuật trồng rừng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Một số đặc điểm sinh học của Chiêu liêu nước
• 3.1.1. Vai trò của Chiêu liêu nước trong những quần xã thực vật rừng
• 3.1.2. Cấu trúc quần thụ của trạng thái rừng trung bình và giàu
• 3.1.3. Đặc điểm vật hậu của Chiêu liêu nước
• 3.1.4. Đặc điểm hạt giống
• 3.2. Chọn giống, khảo nghiệm xuất xứ kết hợp với khảo nghiệm hậu thế
• 3.2.1. Tuyển chọn cây trội
• 3.2.2. Khảo nghiệm xuất xứ kết hợp với khảo nghiệm hậu thế
• 3.3. Kỹ thuật nhân giống Chiêu liêu nước
• 3.3.1. Kỹ thuật nhân giống bằng hạt
• 3.3.2. Kỹ thuật nhân giống bằng hom
• 3.4. Kỹ thuật trồng rừng Chiêu liêu nước
• 3.4.1. Ảnh hưởng của tiêu chuẩn cây giống đến tỷ lệ sống và sinh trưởng
• 3.4.2. Ảnh hưởng của phân bón đến tỷ lệ sống và sinh trưởng
• 3.4.3. Ảnh hưởng của loại đất trồng rừng đến tỷ lệ sống và sinh trưởng
• 3.4.4. Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tỷ lệ sống và sinh trưởng
• 3.4.5. Ảnh hưởng của phương thức trồng hỗn giao đến tỷ lệ sống và sinh trưởng
• 3.4.6. Ảnh hưởng của phương thức trồng làm giàu rừng đến tỷ lệ sống và sinh trưởng
• 3.5. Đề xuất áp dụng kết quả nghiên cứu
• 3.5.1. Kỹ thuật nhân giống Chiêu liêu nước
• 3.5.2. Kỹ thuật trồng rừng Chiêu liêu nước
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tài liệu Tiếng Nước Ngoài

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học chiêu liêu nước

Nghiên cứu đã xác định đặc điểm sinh học chiêu liêu nước (Terminalia calamansanai) bao gồm cấu trúc quần thụ, vật hậu, và đặc điểm hạt giống. Chiêu liêu nước là loài cây gỗ lớn, cao từ 30-40 mét, đường kính thân có thể đạt 60-80 cm. Loài này phân bố rộng ở các tỉnh Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Gỗ của cây có màu trắng, mịn, thớ thẳng, dễ gia công, được sử dụng trong sản xuất gỗ ván, đồ mộc gia dụng và xây dựng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng cây ra hoa hàng năm, tạo điều kiện thuận lợi cho việc chọn giống và trồng rừng.

1.1. Cấu trúc quần thụ

Chiêu liêu nước đóng vai trò quan trọng trong các quần xã thực vật rừng, đặc biệt là ở trạng thái rừng trung bình và giàu. Nghiên cứu sử dụng chỉ số giá trị quan trọng (IVI%) để đánh giá vai trò của loài trong quần xã thực vật. Kết quả cho thấy Chiêu liêu nước có IVI cao, chứng tỏ sự ổn định và ảnh hưởng lớn đến cấu trúc rừng.

1.2. Đặc điểm vật hậu

Chiêu liêu nước có chu kỳ ra hoa và kết quả hàng năm, với các pha vật hậu chính được ghi nhận tại khu vực Mã Đà, Đồng Nai. Nghiên cứu cũng xác định kích thước và khối lượng hạt giống, cũng như tỷ lệ nảy mầm của hạt trong các điều kiện bảo quản khác nhau.

II. Kỹ thuật trồng rừng chiêu liêu nước

Nghiên cứu đã đề xuất các kỹ thuật trồng rừng chiêu liêu nước hiệu quả, bao gồm chọn giống, nhân giống, và các phương pháp trồng rừng. Kết quả cho thấy việc chọn giống từ các xuất xứ và gia đình có khả năng sinh trưởng nhanh là yếu tố quan trọng để nâng cao năng suất rừng. Nghiên cứu cũng xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ sống và sinh trưởng của cây, bao gồm tiêu chuẩn cây giống, phân bón, loại đất, mật độ trồng, và phương thức trồng hỗn giao.

2.1. Chọn giống và nhân giống

Nghiên cứu đã chọn được 1 xuất xứ và 4 gia đình Chiêu liêu nước có khả năng sinh trưởng nhanh, đáp ứng tiêu chuẩn của ngành Lâm nghiệp. Kỹ thuật nhân giống bằng hạt và giâm hom cũng được hoàn thiện, với tỷ lệ nảy mầm và ra rễ cao trong các điều kiện thí nghiệm.

2.2. Kỹ thuật trồng rừng

Các thí nghiệm trồng rừng được thực hiện tại Đông Nam Bộ cho thấy mật độ trồng 1.100 cây/ha và sử dụng phân bón NPK là tối ưu cho sinh trưởng của Chiêu liêu nước. Phương thức trồng hỗn giao với các loài cây bản địa khác cũng được khuyến nghị để nâng cao đa dạng sinh học và ổn định hệ sinh thái rừng.

III. Ứng dụng thực tiễn và giá trị nghiên cứu

Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và kỹ thuật trồng rừng chiêu liêu nước có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển rừng trồng Chiêu liêu nước, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng gỗ, đáp ứng nhu cầu nguyên liệu cho ngành chế biến gỗ. Nghiên cứu cũng mở ra hướng phát triển mới cho việc trồng rừng gỗ lớn từ các loài cây bản địa, giảm thiểu sự phụ thuộc vào nhập khẩu gỗ nguyên liệu.

3.1. Giá trị khoa học

Nghiên cứu bổ sung thông tin khoa học về đặc điểm sinh học và kỹ thuật trồng rừng Chiêu liêu nước, góp phần vào việc đa dạng hóa loài cây trồng rừng và nâng cao hiệu quả kinh tế của ngành lâm nghiệp.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trực tiếp vào thực tiễn trồng rừng tại Đông Nam Bộ, giúp nâng cao năng suất và chất lượng rừng trồng, đồng thời góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Trong giai đoạn 2013 – 2018, ngành chế biến gỗ xuất khẩu của Việt Nam tăng trưởng từ 5,3 tỷ USD lên hơn 9,3 tỷ USD, đưa Việt Nam thành quốc gia xuất khẩu đồ gỗ lớn nhất ASEAN, đứng thứ hai tại châu Á và thứ 5 trên thế giới, tiếp cận trên 120 thị trường quốc tế. Mặc dù năm 2018 ngành lâm nghiệp đã cung ứng 28,45 triệu m³ gỗ nguyên liệu (đạt 76,4% nhu cầu chế biến), nguồn gỗ lớn chất lượng cao trong nước vẫn chưa đáp ứng đủ, buộc phải nhập khẩu trên 2,2 triệu m³ gỗ tròn, làm gia tăng giá thành sản phẩm (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2019; Tô Xuân Phúc và cộng sự, 2019). Nhằm thực hiện Đề án tái cơ cấu ngành lâm nghiệp theo Quyết định số 774/QĐ-BNN-TCLN và Quyết định số 919/QĐ-BNN-TCLN về nâng cao năng suất, chất lượng rừng trồng sản xuất gỗ lớn bằng các loài cây bản địa, việc nghiên cứu các loài cây gỗ lớn mọc nhanh có vùng phân bố tự nhiên rộng là một nhiệm vụ cấp thiết.

Chiêu liêu nước (Terminalia calamansanai (Blanco) Rolfe) thuộc họ Bàng (Combretaceae) là loài cây gỗ lớn (chiều cao đạt 30 – 40 m, đường kính 60 – 80 cm, cá biệt đạt 2 m), phân bố tự nhiên tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Gỗ Chiêu liêu nước có màu trắng trung bình, thớ thẳng, mịn, dễ gia công, thích hợp làm gỗ ván ghép thanh, ván bóc, mộc gia dụng và xây dựng (Trần Hợp và Nguyễn Bội Quỳnh, 2003; Phạm Thế Dũng và cộng sự, 2018). Trước khi luận án được thực hiện, các công trình trong nước về loài cây này chủ yếu dừng lại ở mô tả phân loại và thử nghiệm sơ bộ ở giai đoạn vườn ươm, hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu hệ thống về lâm học, vật hậu, chọn giống, công nghệ nhân giống và các biện pháp kỹ thuật gây trồng rừng thuần loài, hỗn giao hay làm giàu rừng. Luận án "Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và kỹ thuật trồng rừng Chiêu liêu nước (Terminalia calamansanai (Blanco) Rolfe) tại vùng Đông Nam Bộ" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Minh được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống này.

Mục tiêu chung của luận án là cung cấp những thông tin cơ bản làm cơ sở khoa học cho việc chọn giống, nhân giống, trồng và nuôi dưỡng rừng Chiêu liêu nước, nhằm nâng cao năng suất rừng và đa dạng hóa loài cây trồng rừng bản địa ở vùng Đông Nam Bộ.

Bốn mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Xác định được một số đặc điểm sinh học của cây Chiêu liêu nước, làm cơ sở xây dựng các giải pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp.
2. Chọn được xuất xứ và gia đình Chiêu liêu nước có khả năng sinh trưởng nhanh đáp ứng được yêu cầu trồng rừng cây bản địa.
3. Xác định kỹ thuật nhân giống Chiêu liêu nước bằng phương pháp gieo hạt và giâm hom.
4. Xác định được kỹ thuật trồng, nuôi dưỡng rừng trồng Chiêu liêu nước thuần loài và hỗn giao trên một số loại đất chủ yếu ở vùng Đông Nam Bộ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quần thể Chiêu liêu nước trong rừng tự nhiên, hạt giống, cây con trong vườn ươm, rừng trồng Chiêu liêu nước thuần loài và hỗn giao ở các cấp tuổi 1 – 5 và 9 tuổi.
• Phạm vi nội dung: Đặc điểm lâm học, vật hậu, hạt giống; khảo nghiệm xuất xứ kết hợp khảo nghiệm gia đình; kỹ thuật nhân giống hữu tính (gieo hạt) và vô tính (giâm hom); kỹ thuật lâm sinh (tiêu chuẩn cây con, phân bón lót, lập địa đất, mật độ, trồng hỗn giao và làm giàu rừng tự nhiên nghèo).
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu lâm học và vật hậu tại rừng kín thường xanh hơi ẩm nhiệt đới thuộc Khu bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai (xã Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai). Chọn giống tại 4 vùng sinh thái: Nam Trung Bộ (Ninh Thuận), Tây Nam Bộ (Kiên Giang), Đông Nam Bộ (Đồng Nai, Tây Ninh), Tây Nguyên (Gia Lai). Thí nghiệm gieo ươm và giâm hom tại Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Lâm nghiệp Đông Nam Bộ (Trảng Bom, Đồng Nai). Thí nghiệm khảo nghiệm xuất xứ và hậu thế tại Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát (Tân Biên, Tây Ninh). Thí nghiệm kỹ thuật trồng rừng thuần loài, phân bón, mật độ và hỗn giao tại Vĩnh Cửu (Đồng Nai). Thí nghiệm làm giàu rừng tại Tân Lập (Bình Phước).
• Phạm vi thời gian: Thực hiện từ năm 2014 đến năm 2020 (kế thừa số liệu đề tài cấp Bộ giai đoạn 2014 – 2018 do PGS.TS. Phạm Thế Dũng làm chủ nhiệm). Bảo quản hạt theo dõi 24 tháng (4/2015 – 4/2017); gieo ươm theo dõi đến 6 tháng tuổi; giâm hom theo dõi 20 ngày đến 1 tháng tuổi; khảo nghiệm xuất xứ và hậu thế theo dõi đến 5 tuổi; rừng trồng thí nghiệm theo dõi từ khi trồng đến 4 tuổi và 9 tuổi.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các công trình nghiên cứu trên thế giới về cấu trúc quần xã thực vật rừng nhiệt đới đã được đặt nền móng bởi Richards (1952, 1968), Baur (1961), trong đó Curtis và McIntosh (1951) đề xuất chỉ số giá trị quan trọng (IVI%) để đánh giá vai trò sinh thái của từng loài thông qua độ thường gặp tương đối (F%), mật độ tương đối (N%) và tiết diện ngang tương đối (G%). Các nghiên cứu của Addo-Fordjour và cộng sự (2009) tại Ghana, Mijan Uddin và Misbahuzzanman (2007) tại Bangladesh đã ứng dụng IVI% để xác định các loài ưu thế thuộc họ Sao Dầu (Dipterocarpaceae) và các họ thực vật nhiệt đới khác. Về tái sinh và vật hậu, Van Steenis (1956) phân biệt tái sinh liên tục của cây chịu bóng và tái sinh vệt của cây ưa sáng; Ghent (1969), Xannikov (1967) và Vipper (1973) chứng minh ảnh hưởng ức chế của tầng cỏ rác cây bụi đến cây tái sinh gỗ lớn; Ramin và Owens (1998), Coles và Boyle (1999) nghiên cứu vật hậu Giáng hương tại Thái Lan; Dorthe Jøker (2000) khảo sát chu kỳ thay lá, ra hoa của Cóc hành. Về trồng rừng bản địa, Matti Leikola (1995), Matthew và cộng sự (1995) nhấn mạnh vai trò của cây họ Đậu phù trợ; Affendy và cộng sự (2009), Hashim và cộng sự (2015) phân tích lịch sử trồng rừng gỗ lớn bản địa và phương thức làm giàu rừng tại Malaysia.

Đối với chi Chiêu liêu (Terminalia), Fahmy và cộng sự (2015), Flora of China (2007), Lecomte (1911) mô tả đặc điểm hình thái chi với khoảng 200 loài; De Morais Lima và cộng sự (2012), Stace CA (2007), Kundu và cộng sự (2012) phân tích sinh thái phân bố của các loài như Terminalia myriocarpa, Terminalia chebula, Terminalia superba. Riêng loài Terminalia calamansanai, Nile (1989) tại Tây Samoa đánh giá loài đạt 66/100 điểm, xếp thứ 2 trong chi về chất lượng gỗ và hình dáng thân; Burslem và Whitmore (1996), Richard và Pauku (2009) tổng kết chương trình trồng 2.740 ha tại quần đảo Solomon từ 1970 – 1986 với mật độ 333 – 667 cây/ha cho tăng trưởng đường kính đạt 0,9 – 2,1 cm/năm; Ramsden và cộng sự (2002), Bigger (1982) ghi nhận bệnh nấm gốc rễ Phellinus noxius và sâu đục thân; Burslem và cộng sự (2000) xác định loài có tỷ lệ chết thấp (2,7%) và phục hồi nhanh sau lốc xoáy; Anon (1976), Pleydell (1970), Lih-Geeng Chen và cộng sự (2009) ghi nhận giá trị bóc ván, đóng đồ nội thất, chiết xuất tanin và hoạt chất chống ung thư từ lá.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu cấu trúc và tái sinh rừng tự nhiên của Trần Ngũ Phương (1970), Thái Văn Trừng (2000), Vũ Đình Huề (1982), Bảo Huy (1993), Đào Công Khanh (1996), Trần Xuân Thiệp (1995), Võ Đại Hải (2014), Nguyễn Thị Thu Hiền (2014), Vũ Mạnh (2017), Lê Văn Long và cộng sự (2018), Đào Thị Thùy Dương và Lê Bá Toàn (2018) đã làm rõ quy luật kết cấu tầng tán và tái sinh của rừng tự nhiên nhiệt đới. Nghiên cứu sinh học hạt giống và nhân giống cây bản địa được thực hiện bởi Hà Thị Mừng (2004) trên cây Giáng hương, Vương Hữu Nhi (2004) trên cây Căm xe, Nguyễn Huy Sơn (2007) trên cây Giổi xanh, Nguyễn Văn Chiến (2014) trên cây Gáo, Nguyễn Kiên Cường (2014) trên Sấu tía, Phùng Văn Khen (2017) trên Cóc hành, Phạm Văn Bốn và cộng sự (2011) trên Thanh thất, Nguyễn Anh Tuấn và Nguyễn Văn Tiệp (2017) trên Bời lời vàng, Lê Đình Khả và cộng sự (2000) trên Sao đen và Dầu rái, Trần Hữu Biển (2007, 2014) trên cây Ươi và Lò bo, Nguyễn Thị Hải Hồng và cộng sự (2010) trên Dầu rái, Phạm Thế Dũng (2014) trên Cóc hành. Về kỹ thuật trồng rừng gỗ lớn, Quyết định số 4961/QĐ-BNN-TCLN (2014), Nguyễn Xuân Quát và cộng sự (2009), Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam (2010), JICA & VAFS (2002), Bùi Đoàn (2000), Hoàng Xuân Tý và cộng sự (2006), Nguyễn Anh Tuấn (2005), Trần Văn Sâm (2008), Nguyễn Hoàng Nghĩa (2008, 2011) đã hướng dẫn kỹ thuật cho nhiều loài bản địa.

Đối với Chiêu liêu nước tại Việt Nam, các tài liệu của Trần Hợp và Nguyễn Bội Quỳnh (1993), Phạm Hoàng Hộ (2003) mô tả đặc điểm thực vật học; Nguyễn Văn Thêm và Phạm Thanh Hải (2004) khảo sát thành phần ruột bầu giai đoạn 6 tháng tuổi; Nguyễn Thanh Minh (2010) thử nghiệm sơ bộ xử lý hạt nảy mầm; Phạm Thế Dũng và cộng sự (2018) phân tích tính chất vật lý, cơ học của gỗ. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống then chốt: Thiếu một nghiên cứu toàn diện từ sinh thái học quần thể, quy luật vật hậu, công nghệ chế biến bảo quản hạt giống, chọn giống xuất xứ/gia đình, công nghệ giâm hom đến hệ thống các giải pháp kỹ thuật trồng rừng thâm canh và làm giàu rừng đối với loài Chiêu liêu nước tại vùng Đông Nam Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận trên quan điểm sinh thái học thực nghiệm và lâm học nhiệt đới: Quá trình sinh trưởng, phát triển của thực vật có mối liên hệ hữu cơ với hoàn cảnh lập địa; việc thuần dưỡng và gây trồng nhân tạo một loài cây gỗ bản địa đòi hỏi phải mô phỏng các điều kiện sinh thái thích hợp xuất phát từ môi trường tự nhiên của loài. Các phương pháp thống kê sinh học lâm nghiệp được áp dụng từ khâu bố trí thí nghiệm, thu thập số liệu đến đánh giá định lượng.

Nội dung nghiên cứu	Địa điểm & Quy mô mẫu	Phương pháp thu thập & Thiết kế thí nghiệm	Chỉ tiêu & Dụng cụ đo
Cấu trúc lâm phần & Tái sinh	Mã Đà (Đồng Nai); 2 trạng thái rừng (TTRTB: $M=100-200\text{ m}^3\text{/ha}$, TTRG: $M=200-300\text{ m}^3\text{/ha}$)	3 tuyến/trạng thái (cách nhau 300 m); 3 OTC/trạng thái ($50\times 50\text{ m} = 0,25\text{ ha}$); 10 ODB/OTC ($4\times 4\text{ m} = 16\text{ m}^2$)	$D_{1.3} > 6,0\text{ cm}$ (thước dây); $H_{vn}$ (thước Blume-Leiss); cây tái sinh $H_{vn} > 10\text{ cm}$ (sào đo 0,05 m)
Vật hậu học	KBTTN-VH Đồng Nai; 5 cây mẹ tiêu chuẩn	Quan trắc 3 cành tiêu chuẩn/cây (tầng trên, giữa, dưới); chu kỳ 30 ngày/lần trong 4 năm liên tục (2014 – 2017)	Các pha: Rụng lá, ra lá non, nụ hoa, nở hoa, hình thành quả, quả chín, quả rụng
Đặc điểm hạt & Bảo quản	Thu hái 5 kg hạt từ 10 cây mẹ tại Đồng Nai	Đo kích thước (160 hạt có cánh, 160 hạt không cánh; 4 lần lặp); Khối lượng (800 hạt có cánh, 800 hạt không cánh; 8 lần lặp); Độ ẩm $W%$ (sấy $103^\circ\text{C}$ trong $17\pm 1\text{ h}$). Thí nghiệm bảo quản 24 tháng (ngăn đá $-10\text{ đến }-5^\circ\text{C}$; ngăn mát $3-5^\circ\text{C}$; nhiệt độ phòng)	Chiều dài, chiều rộng (thước kỹ thuật 0,1 mm); Khối lượng 1.000 hạt, số hạt/kg (cân điện tử 0,01 g); Tỷ lệ nảy mầm định kỳ 2 tháng/lần (400 hạt/nghiệm thức)
Chọn cây trội & Khảo nghiệm giống	4 vùng sinh thái; VQG Lò Gò – Xa Mát (Tây Ninh)	Chọn cây trội theo QPN 15-93 và 04 TCN-147-2006 (điểm $\ge 70$, khoảng cách $\ge 100\text{ m}$). Khảo nghiệm 42 gia đình thuộc 5 xuất xứ; thiết kế hàng cột 8 lần lặp, 4 cây/gia đình/lần lặp (32 cây/gia đình, 168 cây/lần lặp)	$D_{1.3}$, $H_{vn}$, $H_{dc}$, độ thẳng thân, góc phân cành, sâu bệnh; Tỷ lệ sống, $D_{1.3}$, $H_{vn}$, độ thẳng thân, thể tích thân cây ($V$) ở 5 năm tuổi
Nhân giống gieo hạt & Giâm hom	TT Nghiên cứu Thực nghiệm Lâm nghiệp Đông Nam Bộ	Gieo hạt: 3 mức nhiệt độ nước ($20-25^\circ\text{C}$, $52-55^\circ\text{C}$, $68-70^\circ\text{C}$); 4 tỷ lệ xơ dừa trong ruột bầu (0%, 25%, 50%, 75%). Giâm hom: Khối ngẫu nhiên 4 lần lặp (36 hom/lần lặp); 3 chất KTST (IAA, NAA, IBA ở 500 – 2.000 ppm); thời gian nhúng (30, 60, 90 s); giá thể (100% đất, 70% đất + 30% xơ dừa, 50% đất + 50% xơ dừa); tuổi cây mẹ (6 tháng, 1, 2, 3 tuổi và chồi trẻ hóa 2, 3 tuổi)	Tỷ lệ nảy mầm ($G_p%$), thế nảy mầm ($GE%$), $D_0$ (thước Panme 0,01 mm), $H_{vn}$; Tỷ lệ ra rễ ($R%$), số rễ ($SR$), chiều dài rễ ($L_{Max}$), chỉ số ra rễ ($R_i$) sau 20 ngày
Kỹ thuật trồng rừng	Vĩnh Cửu (Đồng Nai); Tân Lập (Bình Phước)	6 thí nghiệm nhân tố: Tiêu chuẩn cây giống (3 cấp chiều cao); Phân bón lót (NPK + vi sinh/phân chuồng); Loại đất (đất đỏ bazan, đất xám); Mật độ trồng (444, 833, 1.110, 1.666 cây/ha, theo dõi đến 9 tuổi); Trồng hỗn giao (với Keo lai, Giáng hương, Dầu rái); Làm giàu rừng (rạch rộng 6 m)	Tỷ lệ sống ($TLS%$), $D_{1.3}$, $H_{vn}$, độ thẳng thân, phẩm chất cây, trữ lượng lâm phần ($M$) qua các cấp tuổi 2, 3, 4 và 9 tuổi

Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng các phần mềm thống kê chuyên ngành để tính toán các tham số thống kê mô tả, phân tích phương sai (ANOVA), kiểm nghiệm Duncan so sánh dung sai trung bình; tính toán chỉ số giá trị quan trọng ($IVI%$), hệ số tương đồng Sorensen ($CS%$), nắn đồ thị phân bố thực nghiệm và lý thuyết về mật độ theo đường kính ($N/D$) và chiều cao ($N/H$) qua các hàm toán học (Weibull, Meyer, khoảng giảm đều), đánh giá độ tin cậy bằng các chỉ số thống kê $MAE$, $ME$, $MAPE$, $\pm SEE$ và hệ số xác định $r^2$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 tổng quan một cách hệ thống 93 tài liệu khoa học trong nước và quốc tế về các lĩnh vực: Cấu trúc quần xã thực vật thân gỗ, cơ chế tái sinh tự nhiên, quy luật vật hậu và đặc tính hạt giống cây rừng nhiệt đới; tổng kết các thành tựu chọn giống, công nghệ nhân giống vô tính (mô, hom) và hữu tính, cùng các quy trình kỹ thuật lâm sinh gây trồng rừng gỗ lớn bản địa. Tác giả phân tích chi tiết vị trí phân loại của chi Terminalia, sinh thái học và lịch sử gây trồng loài Terminalia calamansanai trên thế giới (đặc biệt tại Quần đảo Solomon, Papua New Guinea, Samoa) và khẳng định khoảng trống tri thức khoa học về loài cây này tại Việt Nam, làm luận cứ cho các nội dung thực nghiệm của đề tài.

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 thuyết minh chi tiết 4 nội dung nghiên cứu thực nghiệm và xây dựng phương pháp luận sinh thái học thực nghiệm tiếp cận từ rừng tự nhiên đến vườn ươm và rừng trồng. Chương này cụ thể hóa các tiêu chuẩn kỹ thuật điều tra lâm học theo 6 OTC ($0,25\text{ ha}$) và 60 ODB ($16\text{ m}^2$), quy trình quan trắc 7 pha vật hậu trên 5 cây tiêu chuẩn trong 4 năm, quy trình thu mẫu hạt, 3 phương thức bảo quản lạnh/phòng trong 24 tháng; các bước chọn lọc 42 cây trội đạt tiêu chuẩn ngành 04 TCN-147-2006; thiết kế ma trận hàng cột khảo nghiệm xuất xứ kết hợp hậu thế tại Tây Ninh; quy trình thử nghiệm gieo ươm hạt giống và 4 thí nghiệm đơn nhân tố về giâm hom; cùng 6 thí nghiệm hiện trường về kỹ thuật lâm sinh đối với rừng trồng từ 1 đến 9 tuổi.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày toàn bộ các phát hiện thực nghiệm thông qua 52 bảng số liệu và 12 biểu đồ, hình ảnh minh họa:

1. Đặc điểm sinh học và cấu trúc lâm phần:

• Chiêu liêu nước tham gia vào tổ thành tầng cây gỗ ưu thế ở cả hai trạng thái rừng kín thường xanh ẩm nhiệt đới tại Mã Đà (Đồng Nai): Ở trạng thái rừng trung bình (TTRTB), loài chiếm vị trí quan trọng với chỉ số $IVI%$ dao động trong nhóm ưu thế; ở trạng thái rừng giàu (TTRG), loài duy trì mật độ phân bố ổn định. Cây tái sinh Chiêu liêu nước dưới tán rừng tự nhiên có mật độ tương đối thấp, phân bố chủ yếu ở cấp chiều cao dưới $1,0\text{ m}$, phản ánh đặc tính sinh thái của loài cây ưa sáng, cần điều kiện mở tán để xúc tiến tái sinh thành thục.
• Cấu trúc mật độ theo đường kính ($N/D$) và chiều cao ($N/H$) của quần xã thực vật cũng như của riêng loài Chiêu liêu nước tuân theo quy luật giảm bậc hàm mũ (hàm Meyer và Weibull), đặc trưng cho lâm phần rừng tự nhiên nhiệt đới ổn định nhiều tầng tán.

2. Đặc điểm vật hậu và hạt giống:

• Tại Mã Đà (Đồng Nai), chu kỳ vật hậu của Chiêu liêu nước diễn ra đều đặn hàng năm: Cây rụng lá vào mùa khô (tháng 12 – tháng 1), nảy chồi non vào tháng 2 – tháng 3; ra nụ hoa vào tháng 5 – tháng 6, hoa nở rộ vào tháng 7 – tháng 8; quả non hình thành vào tháng 8 – tháng 9, quả chín vào tháng 11 – tháng 12 và phát tán nhờ cánh quả mỏng dạng màng.
• Hạt có 2 cánh mỏng, kích thước quả nguyên cánh dài trung bình $2,5-3,0\text{ cm}$, rộng $3,5-4,5\text{ cm}$; hạt bóc cánh dài $7-10\text{ mm}$, rộng $3-6\text{ mm}$. Khối lượng 1.000 hạt nguyên cánh đạt khoảng $45-50\text{ g}$, hạt không cánh đạt khoảng $18-22\text{ g}$ (tương đương $45.000-55.000\text{ hạt/kg}$). Độ ẩm ban đầu sau thu hoạch đạt $28-32%$, sau khi hong khô râm đạt $10-12%$.
• Phương pháp bảo quản hạt: Bảo quản trong túi kín đặt ở ngăn mát tủ lạnh ($3-5^\circ\text{C}$) duy trì tỷ lệ nảy mầm trên $60%$ sau 12 tháng và trên $45%$ sau 24 tháng; bảo quản ở ngăn đá ($-10\text{ đến }-5^\circ\text{C}$) làm giảm nhanh sức sống hạt; bảo quản ở nhiệt độ phòng thông thường hạt mất sức nảy mầm gần như hoàn toàn sau 6 – 8 tháng.

3. Chọn giống và khảo nghiệm xuất xứ kết hợp hậu thế:

• Luận án đã bình tuyển được 42 cây trội đạt tổng điểm đánh giá $\ge 70$ điểm từ 5 xuất xứ thuộc 4 vùng sinh thái: Kiên Giang (10 cây trội), Ninh Thuận (4 cây trội), Gia Lai (5 cây trội), Đồng Nai (19 cây trội) và Tây Ninh (4 cây trội).
• Kết quả khảo nghiệm xuất xứ kết hợp hậu thế tại Tân Biên (Tây Ninh) ở giai đoạn 5 năm tuổi cho thấy sự sai khác rõ rệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) về sinh trưởng đường kính ($D_{1.3}$), chiều cao ($H_{vn}$) và thể tích thân cây ($V$) giữa các nguồn giống. Xuất xứ Đồng Nai và xuất xứ Tây Ninh đạt mức tăng trưởng vượt trội so với các xuất xứ còn lại. Luận án đã chọn lọc được 1 xuất xứ nổi trội (Đồng Nai) và 4 gia đình xuất sắc nhất (mang mã số ĐN4, ĐN12, ĐN16 và TN2) có độ vượt sinh trưởng thể tích từ $15-25%$ so với trung bình quần thể khảo nghiệm, thân cây thẳng đứng, cành nhánh nhỏ, đáp ứng tiêu chuẩn công nhận giống tiến bộ kỹ thuật.

4. Kỹ thuật nhân giống hữu tính và vô tính:

• Gieo hạt: Hạt giống không cánh xử lý ngâm trong nước ở nhiệt độ thường ($20-25^\circ\text{C}$) trong 48 giờ, rửa chua hàng ngày, ủ ẩm 6 ngày cho tỷ lệ nảy mầm cao nhất ($> 85%$). Việc ngâm nước nóng ($52-55^\circ\text{C}$ hoặc $68-70^\circ\text{C}$) làm giảm tỷ lệ nảy mầm của phôi hạt mỏng. Hỗn hợp ruột bầu tối ưu cho sinh trưởng cây con ở giai đoạn vườn ươm 6 tháng tuổi là công thức NT2 hoặc NT3 chứa $25-50%$ xơ dừa $+ 5%$ phân chuồng hoai $+ 1%$ NPK $+ 44-69%$ đất tầng mặt, giúp cây đạt chiều cao vút ngọn $45-60\text{ cm}$ và đường kính cổ rễ $D_0 > 5,0\text{ mm}$.
• Giâm hom: Hom lấy từ cây mẹ 6 tháng đến 1 tuổi cho khả năng ra rễ cao nhất ($> 85-90%$). Chất điều hòa sinh trưởng hiệu quả nhất là IBA ở nồng độ $1.500\text{ ppm}$ dạng dung dịch, thời gian xử lý nhúng gốc hom trong 60 giây. Giá thể giâm hom thích hợp nhất là hỗn hợp $50%$ đất tầng mặt $+ 50%$ bột xơ dừa trong điều kiện luống giâm ngoài trời có hệ thống phun sương tự động duy trì độ ẩm không khí $\ge 80%$.

5. Kỹ thuật trồng rừng và nuôi dưỡng:

• Tiêu chuẩn cây giống đem trồng: Cây con 6 – 8 tháng tuổi, $H_{vn} \ge 50\text{ cm}$, $D_0 \ge 5,5\text{ mm}$, thân hóa gỗ hoàn toàn, không cụt ngọn, bộ rễ phát triển cân đối cho tỷ lệ sống sau khi trồng đạt $> 95%$.
• Phân bón lót: Bón lót $100-150\text{ g}$ NPK (16:16:8) kết hợp $200-300\text{ g}$ phân hữu cơ vi sinh cho mỗi hố trước khi trồng $10-15$ ngày làm tăng đáng kể tốc độ tăng trưởng $D_{1.3}$ và $H_{vn}$ ở các năm 2, 3 và 4 tuổi.
• Đất trồng: Chiêu liêu nước sinh trưởng tốt nhất trên đất đỏ bazan tầng dày, ẩm, thoát nước tốt, nhưng cũng thích nghi và sinh trưởng khá trên đất xám bạc màu phù sa cổ tại Đông Nam Bộ.
• Mật độ trồng: Thí nghiệm mật độ tại Đồng Nai theo dõi đến 9 năm tuổi cho thấy ở mật độ $1.110\text{ cây/ha}$ ($3\times 3\text{ m}$) và $833\text{ cây/ha}$ ($4\times 3\text{ m}$), cây đạt đường kính thân trung bình $16-20\text{ cm}$, thân tròn đều, cành nhánh tự tỉa tốt, trữ lượng gỗ đạt $120-150\text{ m}^3\text{/ha}$, thích hợp cho mục tiêu kinh doanh gỗ lớn kết hợp tỉa thưa lấy gỗ nhỏ ở tuổi 5 – 6.
• Phương thức trồng hỗn giao và làm giàu rừng: Trồng hỗn giao theo băng hoặc theo hàng với các loài cây họ Đậu hoặc cây bản địa khác (Giáng hương, Dầu rái) cho kết quả sinh trưởng tương hỗ tốt. Trồng làm giàu rừng tự nhiên nghèo kiệt theo rạch mở tán rộng 6 m đạt tỷ lệ sống trên $90%$, cây sinh trưởng chiều cao nhanh để vươn lên tầng sáng.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được những kết quả và đóng góp mới sau:

1. Về mặt khoa học và lý luận:

• Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học đầy đủ, có hệ thống về đặc điểm lâm học, tổ thành, quy luật cấu trúc $N/D$ và $N/H$, chu kỳ vật hậu 7 pha và sinh học hạt giống của loài Chiêu liêu nước (Terminalia calamansanai) trong hệ sinh thái rừng tự nhiên nhiệt đới vùng Đông Nam Bộ.
• Xác định được bản chất sinh thái ưa sáng, khả năng chống chịu điều kiện gió lốc và quy luật tái sinh tự nhiên của loài, tạo nền tảng lý luận cho việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật mở tán, tỉa thưa và trồng rừng thâm canh cây gỗ bản địa.

2. Về mặt thực tiễn và ứng dụng:

• Bình tuyển được 42 cây trội đạt tiêu chuẩn kỹ thuật từ 4 vùng sinh thái; qua khảo nghiệm hậu thế 5 năm tuổi đã xác định được 1 xuất xứ triển vọng (Đồng Nai) và 4 gia đình ưu tú (ĐN4, ĐN12, ĐN16, TN2) có năng suất vượt trội, đủ tiêu chuẩn khoa học để đề nghị công nhận giống cây trồng lâm nghiệp mới phục vụ trồng rừng gỗ lớn.
• Hoàn thiện gói quy trình kỹ thuật nhân giống: Quy trình xử lý gieo ươm hạt (ngâm nước thường 48 giờ, thành phần ruột bầu $25-50%$ xơ dừa, bảo quản lạnh $3-5^\circ\text{C}$); quy trình nhân giống sinh dưỡng bằng giâm hom (hom cây 1 tuổi, xử lý IBA $1.500\text{ ppm}$ trong 60 giây trên giá thể $50%$ đất $+ 50%$ xơ dừa cho tỷ lệ ra rễ $> 85%$).
• Xác lập đồng bộ hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh gây trồng rừng Chiêu liêu nước: Tiêu chuẩn cây giống xuất vườn ($H_{vn} \ge 50\text{ cm}$, $D_0 \ge 5,5\text{ mm}$), liều lượng phân bón lót ($100-150\text{ g}$ NPK $+ 200-300\text{ g}$ vi sinh), mật độ trồng ban đầu ($1.110\text{ cây/ha}$), cùng phương thức trồng rừng hỗn giao và làm giàu rừng tự nhiên nghèo kiệt mở rạch 6 m.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Thời gian theo dõi khảo nghiệm xuất xứ kết hợp hậu thế và các mô hình thí nghiệm kỹ thuật lâm sinh (bón phân, đất, hỗn giao, làm giàu rừng) mới dừng lại ở giai đoạn 4 – 5 tuổi (riêng thí nghiệm mật độ theo dõi đến 9 tuổi), chưa bao quát toàn bộ luân kỳ kinh doanh gỗ lớn ($30-35$ năm) để đánh giá đầy đủ động thái sản lượng gỗ thương phẩm cuối kỳ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Tiếp tục duy trì, đo đếm và đánh giá các khảo nghiệm giống và rừng trồng thí nghiệm ở các cấp tuổi tiếp theo ($10, 15, 20$ tuổi) nhằm hoàn thiện biểu năng suất, sản lượng rừng trồng Chiêu liêu nước.
  2. Mở rộng khảo nghiệm các gia đình ưu tú đã chọn lọc trên các vùng lập địa sinh thái khác nhau ngoài vùng Đông Nam Bộ.
  3. Nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh học và biện pháp phòng trừ các đối tượng sâu bệnh hại thân rễ (nấm Phellinus noxius, côn trùng đục thân) xuất hiện trong các giai đoạn phát triển của rừng trồng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo chuyên ngành Lâm sinh và Giống cây rừng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà khoa học: Cung cấp phương pháp luận thực nghiệm chuẩn mực về nghiên cứu lâm sinh học loài, thiết kế khảo nghiệm xuất xứ kết hợp hậu thế theo sơ đồ hàng cột, kỹ thuật giâm hom cây gỗ bản địa và các mô hình thống kê mô tả cấu trúc lâm phần nhiệt đới.
• Đối với giảng viên và cơ sở đào tạo lâm nghiệp: Là học liệu tham khảo trực tiếp cho các môn học Lâm sinh học, Di truyền và Chọn giống cây rừng, Trồng rừng gỗ lớn nhiệt đới.
• Đối với nhà quản lý lâm nghiệp, chủ rừng và doanh nghiệp: Cung cấp hướng dẫn kỹ thuật gieo ươm, tiêu chuẩn hạt giống, dòng giống xuất sắc đã khảo nghiệm và quy trình trồng, nuôi dưỡng cụ thể để đưa Chiêu liêu nước vào cơ cấu cây trồng chính trong các chương trình phát triển rừng gỗ lớn và phục hồi rừng tự nhiên tại vùng Đông Nam Bộ và các địa phương tương đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Đặc tính sinh thái và chu kỳ vật hậu của Chiêu liêu nước tại vùng Đông Nam Bộ diễn ra như thế nào?
   Chiêu liêu nước là loài cây gỗ lớn ưa sáng, phân bố trong các trạng thái rừng kín thường xanh và nửa rụng lá ẩm nhiệt đới. Tại Khu bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai, loài rụng lá vào mùa khô (tháng 12 – tháng 1), đâm chồi non vào tháng 2 – 3, ra nụ tháng 5 – 6, hoa nở rộ vào tháng 7 – 8, quả hình thành tháng 8 – 9, quả chín vào tháng 11 – 12 và phát tán nhờ cánh màng mỏng.

2. Phương pháp xử lý và bảo quản hạt giống Chiêu liêu nước đạt tỷ lệ nảy mầm cao nhất là gì?
   Hạt giống đã loại bỏ cánh cần được ngâm trong nước ở nhiệt độ thường ($20-25^\circ\text{C}$) trong 48 giờ, rửa chua hàng ngày và ủ ẩm 6 ngày để đạt tỷ lệ nảy mầm trên $85%$. Để bảo quản dài hạn, hạt khô (ẩm độ $10-12%$) đóng trong túi/hộp kín đặt trong ngăn mát tủ lạnh ($3-5^\circ\text{C}$), duy trì tỷ lệ nảy mầm trên $60%$ sau 12 tháng và trên $45%$ sau 24 tháng.

3. Khảo nghiệm giống của luận án đã tuyển chọn được những xuất xứ và gia đình nào triển vọng nhất?
   Từ 42 cây trội thuộc 5 xuất xứ được khảo nghiệm 5 năm tại Tân Biên (Tây Ninh), luận án đã tuyển chọn được xuất xứ Đồng Nai có sinh trưởng vượt trội nhất và 4 gia đình xuất sắc nhất (ĐN4, ĐN12, ĐN16, TN2) có năng suất thể tích thân cây vượt từ $15-25%$ so với trung bình quần thể khảo nghiệm, thân cây thẳng đẹp, cành nhánh nhỏ.

4. Quy trình kỹ thuật giâm hom Chiêu liêu nước được xác định tối ưu ở những thông số nào?
   Hom lấy từ cây mẹ 6 tháng đến 1 tuổi (dài $12-15\text{ cm}$, đường kính $2-3\text{ mm}$, giữ $6-8$ lá), xử lý chất kích thích ra rễ IBA nồng độ $1.500\text{ ppm}$ dạng dung dịch với thời gian nhúng 60 giây, cấy trên giá thể hỗn hợp $50%$ đất tầng mặt $+ 50%$ xơ dừa, duy trì phun sương tự động ngoài trời độ ẩm $\ge 80%$, cho tỷ lệ ra rễ đạt trên $85-90%$.

5. Mật độ và kỹ thuật trồng rừng Chiêu liêu nước nào cho hiệu quả sinh trưởng tốt nhất?
   Cây con xuất vườn 6 – 8 tháng tuổi ($H_{vn} \ge 50\text{ cm}$, $D_0 \ge 5,5\text{ mm}$) trồng với mật độ ban đầu $1.110\text{ cây/ha}$ ($3\times 3\text{ m}$) hoặc $833\text{ cây/ha}$ ($4\times 3\text{ m}$), bón lót $100-150\text{ g}$ NPK kết hợp $200-300\text{ g}$ phân hữu cơ vi sinh/hố. Cây sinh trưởng tốt trên đất đỏ bazan và đất xám phù sa cổ, thích hợp trồng hỗn giao với cây họ Đậu hoặc trồng làm giàu rừng tự nhiên nghèo kiệt theo rạch mở tán rộng 6 m.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Minh là công trình nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về đặc điểm sinh học, chọn giống, nhân giống và kỹ thuật lâm sinh gây trồng loài Chiêu liêu nước (Terminalia calamansanai) tại vùng Đông Nam Bộ. Các kết quả thực nghiệm đã giải quyết trọn vẹn các mắt xích kỹ thuật từ thu hái, bảo quản hạt giống, nhân giống vô tính bằng giâm hom, chọn lọc được 1 xuất xứ và 4 gia đình ưu tú, đến xác lập các thông số trồng rừng thâm canh và làm giàu rừng tự nhiên. Công trình đóng góp luận cứ khoa học quan trọng và bộ giải pháp thực tiễn có giá trị cao nhằm phát triển nguồn gỗ lớn bản địa, phục vụ tái cơ cấu ngành lâm nghiệp và bảo vệ môi trường sinh thái bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu, 4 trang. Tổng quan vấn đề nghiên cứu, 23 trang. Nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu, 22 trang. Kết quả nghiên cứu và thảo luận, 60 trang.

Kết luận, tồn tại và kiến nghị, 3 trang. 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Nghiên cứu về tc u o ic g Khi nghiên cứu về rừng, nhà lâm học quan tâm đến thành phần loài cây gỗ, vai trò và tính ổn định của chúng trong quần xã thực vật.

Nhiều nhà lâm học Richards, 1952; Baur, 1961) [40], [1], cho r ng mỗi kiểu rừng đƣợc hình thành bởi những loài cây khác nhau. Vì thế, khi phân tích tổ thành rừng, cần phải xác định tên loài cây và tỷ lệ của mỗi loài. Dựa vào những loài cây hình thành rừng, Richards 1952) [40] đã phân chia rừng mƣa nhiệt đới thành 2 nhóm. Nhóm 1 là rừng mƣa hỗn hợp với nhiều loài cây ƣu thế và đồng ƣu thế.

Nhóm 2 là rừng mƣa đơn ƣu thế. Theo Richards 1968) [41], tổ thành thực vật của rừng nhiệt đới ẩm ở Đông Nam Á thƣờng có một nhóm loài chiếm ƣu thế đến 50% quần thụ. Đó là những loài cây gỗ của họ Sao Dầu (Dipterocarpaceae). Trong tổ thành rừng mƣa nhiệt đới, có hơn 40 loài cây gỗ trên mỗi hecta.

Trong sinh thái học và lâm học, vai trò của các loài cây gỗ trong quần xã thực vật rừng (QXTV) có thể đƣợc xác định theo nhiều phƣơng pháp khác nhau do Curtis và McIntosh 1951 đề xuất đã sử dụng thuật ngữ ch số giá trị quan trọng của loài IVI%) để biểu thị cho vai trò của loài trong QXTV. Ch số IVI% đƣợc tính b ng tổng hoặc giá trị trung bình của ba tham số: độ thƣờng gặp tƣơng đối F%), mật độ tƣơng đối N%) và tiết diện ngang thân cây tƣơng đối G%) dẫn theo Nguyễn Văn Thêm, 2010) [48]. Ch số IVI đƣợc xác định theo hai phƣơng pháp kể trên có nhƣợc điểm là nó thay đổi tùy theo kích thƣớc và số lƣợng ô mẫu. Khi số lƣợng ô mẫu lớn, thì việc tính ch tiêu F sẽ gặp khó khăn dẫn theo Nguyễn Văn Thêm, 2010) [48], 6 Khi nghiên cứu về cấu trúc và tổ thành thực vật sau tác động của con ngƣời và sự xâm lấn của thực vật Addo-Fordjour và cs (2009) [58] đã thiết lập ngẫu nhiên 3 ô tiêu chuẩn 50 x 50 m), tƣơng ứng với 3 khu rừng tại khu bảo tồn Tinte Bepo cho thấy có 108 loài thực vật thuộc 37 họ, 77 chi và 88 dạng sống đƣợc tìm thấy trong tất cả các khu rừng, trong đó loài Celtis mildbraedii.

Eng và Triplochiton scleroxylon K.Shum là loài chiếm ƣu thế. Khi nghiên cứu sự đa dạng các loài thực vật và đặc điểm cấu trúc của rừng ở Vƣờn Quốc gia Dulhazara Safari của Bangladesh, Mijan Uddin và Misbahuzzanman (2007) [80] đã thống kê đƣợc 560 cá thể có đƣờng kính D1.3 >5 cm của 82 loài đại diện thuộc 31 họ và 62 chi, xác định đƣợc bốn tầng chính với các loài chiếm ƣu thế khác nhau. Kết quả tính toán ch số IVI% của tác giả cho thấy, họ Dầu là họ chiếm ƣu thế với loài Dầu bao Dipterocarpus turbinatus). Nghiên cứu về tái sinh, vật hậu v hạt giống Tái sinh tự nhiên của rừng là một quá trình rất phức tạp.

Khi nghiên cứu tái sinh rừng, ngƣời ta thƣờng tập trung vào một số loài cây có giá trị kinh tế. Các nhà nghiên cứu cho r ng hiệu quả tái sinh rừng đƣợc xác định bởi mật độ, tổ thành loài cây, cấu trúc tuổi, chất lƣợng cây con, đặc điểm phân bố. Phần lớn tài liệu nghiên cứu về tái sinh tự nhiên của rừng mƣa ch tập trung vào một số loài cây có giá trị kinh tế dƣới điều kiện rừng ít nhiều đã bị biến đổi. Van Steenis (1956) [89] đã nghiên cứu hai đặc điểm tái sinh phổ biến của rừng mƣa nhiệt đới là tái sinh phân tán liên tục của các loài cây chịu bóng và tái sinh vệt của các loài cây ƣa sáng.

Richards (1952) [40] đã tiến hành nghiên cứu tái sinh ở rừng mƣa nhiệt đới và cho xuất bản cuốn “Rừng mƣa nhiệt đới”. Kết quả nghiên cứu cho thấy tái sinh rừng mƣa nhiệt đới vô cùng phức tạp, cây tái sinh tự nhiên chủ yếu có phân bố cụm một số khác có phân bố Poisson. Theo Ghent (1969) [71], tầng cây bụi thảm tƣơi có ảnh hƣởng lớn đến quá trình tái sinh của loài cây gỗ 7 đồng thời thảm mục và chế độ thủy nhiệt tầng đất mặt đều có ảnh hƣởng tới tái sinh tự nhiên ở mức độ khác nhau. Trong nghiên cứu tái sinh rừng, ngƣời ta nhận thấy r ng tầng cỏ và cây bụi qua thu nhận ánh sáng, độ ẩm và các nguyên tố dinh dƣỡng khoáng của tầng đất mặt đã ảnh hƣởng xấu đến cây con tái sinh của các loài cây gỗ.

Dƣới những quần thụ kín tán, đất khô và nghèo dinh dƣỡng khoáng thảm cỏ và cây bụi sinh trƣởng kém nên ảnh hƣởng của chúng đến các cây gỗ tái sinh không đáng kể. Ngƣợc lại, ở những lâm phần rừng thƣa hoặc đã qua khai thác thảm cỏ có điều kiện phát triển mạnh mẽ, khiến chúng trở thành nhân tố gây trở ngại rất lớn cho tái sinh rừng Xannikov, 1967; Vipper, 1973; dẫn theo Nguyễn Văn Thêm, 1992) [46]. Giáng hƣơng ở Thái Lan nẩy chồi vào tháng 2-3, hoa nở và thụ phấn tháng 3-4, kết thúc thụ phấn vào đầu tháng 5 Ramin và Owens, 1998) [85]. Quả Giáng hƣơng hình thành từ tháng 5, quả chín vào tháng 10-11, khi đó cũng là lúc bắt đầu rụng Coles và Boyle, 1999) [63].

Kết quả nghiên cứu về cây Cóc hành của Dorthe Jᴓker 2000) [67] cho thấy, thời gian ra hoa và kết quả của Cóc hành thay đổi giữa các địa phƣơng. Ở phía bắc Thái Lan, Cóc hành rụng lá vào tháng giêng tới tháng hai. Lá non mọc ngay khi lá già rụng, khi lá mới chuyển sang màu xanh cây bắt đầu ra hoa. Cóc hành ra hoa từ tuổi 6 đến tuổi 7.

Hoa ra làm 2 đợt, đợt 1 vào khoảng tháng 2 và tập trung vào tháng 3, đợt 2 vào tháng 4 - 5. Hoa có mùi thơm, dài từ 5,0 - 6,5 mm, rộng từ 1,5 - 2,5 mm và bông dài khoảng 4 mm. Nhụy chia thành ba lá noãn. Tóm lại, các công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc rừng, tái sinh tự nhiên, vật hậu và hạt giống của các quần thể rừng nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng trên thế giới rất phong phú.

Nhiều công trình nghiên cứu đã đem 8 lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng. Đặc biệt, sự vận dụng các hiểu biết về quy luật tái sinh để xây dựng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh hợp l nh m quản l tài nguyên rừng một cách bền vững. t số nghiên cứu về tr ng r ng g n ng c g ản Theo Matti Leikola (1995) [77], các nhà lâm nghiệp đã biết thực hiện từ rất sớm trong các nghiên cứu chọn loài cây trồng rừng. Từ những thử nghiệm thăm dò đến khảo nghiệm loài và xuất xứ, các thí nghiệm đƣợc bố trí một cách nghiêm túc theo các nguyên tắc khoa học để từ đó chọn loài cây thích hợp cho mỗi vùng sinh thái.

Ở một số nƣớc đã có một số nghiên cứu xây dựng các mô hình toán để tối ƣu cơ cấu cây trồng cho từng vùng. Ở các nƣớc vùng ôn đới số loài cây chính dùng trong trồng rừng thƣờng không nhiều, nên ngƣời ta đã tìm hiểu mối quan hệ giữa cây và lập địa rất cụ thể, chi tiết cho từng loài riêng biệt. Khi nghiên cứu về trồng loài cây hỗ trợ ban đầu cho cây trồng chính trong các mô hình rừng trồng, Matthew và cs 1995) [78] đã xây dựng mô hình rừng trồng hỗn loài giữa cây thân gỗ với cây họ đậu. Kết quả cho thấy, cây họ đậu có tác dụng hỗ trợ rất tốt cho cây trồng chính.

Kết quả này cho thấy sử dụng các loài cây họ đậu làm cây phù trợ cho các loài cây trồng chính trong mô hình rừng trồng hỗn loài là rất phù hợp. Ngoài việc xác định đƣợc loài cây phù trợ thích hợp thì việc nghiên cứu về đặc điểm sinh thái của các loài cây cũng là vấn đề rất quan trọng khi xây dựng mô hình rừng trồng hỗn loài. Trong nghiên cứu trồng một số loài cây gỗ bản địa trong rừng thứ sinh Negeri Sembilan, Malaysia Affendy và cs, (2009) [59] đã trồng thử nghiệm thành công trên 42 ha với 5 loài cây gỗ bản địa nh m kinh doanh gỗ lớn theo phƣơng thức làm giàu rừng theo đám. Hashim và cs 2015) [72] đã đánh giá lại lịch sử trồng rừng của Malaysia cho biết, trƣớc những năm 1980 chủ yếu trồng các loài Thông, sau thời kỳ này chuyển sang trồng một số loài cây mọc nhanh nhƣ Keo và Bạch 9 đàn và một số loài cây gỗ bản địa nhƣ Tếch, Dầu rái, Nhạc ngựa, Xà cừ, Cao su lấy gỗ.

Các tác giả cũng cho biết trong chiến lƣợc trồng rừng, Malaysia đã đề xuất nhiều loài cây cho từng loại rừng trồng theo các luân kỳ khác nhau. Đối với luân kỳ ngắn từ 15 đến 25 năm, mật độ trồng ban đều từ 1.110 cây/ha đến 2.500 cây ha, t a thƣa 2 lần vào tuổi 4-6 và tuổi 15 cho các loài bản địa gỗ lớn mọc nhanh nhƣ Berembang bukit Duabanga grandiflora), cây Vừng (Endospermum diadenum), cây Choại Terminalia bellirica), Thục quỳ (Maesopsis eminii). Với luân kỳ ngắn, trung bình 45 năm đến 60 năm, thì chọn các loài ƣa sáng, t a thƣa 3 lần gồm một số loài họ Dầu nhƣ Dầu rái, Sao đen, một số loài Sến. Nh ng nghiên cứu về chi Chiêu iêu v o i Chiêu iêu nư c 1.4 1 Ph n o i th c v t v đ c điểm h nh th i Chi Terminalia là chi lớn thứ hai của họ Bàng Combretaceae) với khoảng 200 loài cây gỗ và cây bụi.

Hầu hết các loài thuộc chi này đều là những cây gỗ lớn, đặc biệt có loài có chiều cao lên tới 75 m Fahmy và cs, 2015) [70]. Theo các tài liệu mô tả về thực vật ở Trung Quốc Flora of China, 2007) [93], đặc điểm chung của chi Chiêu liêu thƣờng là cây lớn hiếm khi là cây bụi, cây gỗ thƣờng xanh hoặc rụng lá. Cành mọc theo tầng, lá hình xoắn ốc, mọc đối hoặc mọc cách, ít khi mọc vòng, mép lá nguyên, đôi khi có răng cƣa, gốc lá thƣờng có tuyến. Phiến lá hình thuôn, hình elip hoặc ô van, có lông hoặc nh n, Cánh hoa 4 hoặc 5, hoa lƣỡng tính.

Quả giả có múi hoặc có 2 đến 5 cánh, quả thịt hoặc quả khô có 1 hạt. Chiêu liêu nƣớc có tên khoa học là Terminalia calamansanai (Blanco) Rolfe. Tên thƣơng mại là Kwako, Yellow terminalia.