Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Của Loài Cây Vương Tùng (Murraya Glabra Guilaum)

Việt Nam là một quốc gia có đa dạng sinh học cao, tuy nhiên, tài nguyên rừng đang bị suy thoái nghiêm trọng. 69 trang · Đại học Thái Nguyên · 2014.

• Tác giả: Lèng Ngọc Mẫn
• Người hướng dẫn: ThS. Dương Văn Đoàn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Sinh Học Của Loài Cây Vương Tùng Để Bảo Tồn Nguồn Gen Quý Hiếm
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1. Trên thế giới
• 2.3. Điều kiện tự nhiên, dân sinh, kinh tế của khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 2.3.2. Tình hình dân cư kinh tế
• 2.3.3. Tình hình sản xuất nông nghiệp
• 2.3.4. Nhận xét chung về những thuận lợi và khó khăn của địa phương
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Địa điểm và thời gian
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp kế thừa tài liệu có sẵn ở địa phương
• 3.3.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.3.3. Phương pháp sử lý số liệu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tình hình sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài cây Vương tùng
• 4.2. Tình hình sử dụng loài cây Vương tùng
• 4.3. Một số đặc điểm sinh học của loài cây Vương tùng
• 4.3.1. Đặc điểm về phân loại của loài Vương tùng trong hệ thống phân loại
• 4.3.2. Đặc điểm hình thái thân cây
• 4.3.3. Đặc điểm cấu tạo hoa, quả
• 4.3.4. Một số đặc điểm sinh thái của loài. Các loài cây đi kèm
• 4.3.5. Đặc điểm độ tàn che nơi phân bố của loài Vương tùng
• 4.3.6. Đặc điểm về tái sinh của loài
• 4.3.7. Đặc điểm cây bụi, dây leo và thảm tươi nơi có loài phân bố
• 4.3.8. Đặc điểm đất nơi loài cây nghiên cứu phân bố
• 4.3.9. Đặc điểm phân bố của loài
• 4.3.10. Đặc điểm phân bố trong các trạng thái rừng
• 4.3.11. Đặc điểm phân bố theo độ cao
• 4.3.12. Sự tác động của con người đến khu vực nghiên cứu
• 4.4. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài
• 4.4.1. Các chính sách hoạt động để bảo tồn và phát triển loài Vương tùng
• 4.4.2. Đề xuất biện pháp bảo tồn
• 4.4.3. Đề xuất biện pháp phát triển
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Vương Tùng

Việt Nam là một quốc gia có đa dạng sinh học cao, tuy nhiên, tài nguyên rừng đang bị suy thoái nghiêm trọng. Việc mất rừng dẫn đến nhiều hệ lụy như xói mòn đất, lũ lụt gia tăng và mất đi nguồn gen động thực vật. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (KBTL&SCNXL) là nơi có nhiều loài cây quý hiếm, trong đó có cây Vương Tùng. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học cây Vương Tùng là rất quan trọng để bảo tồn nguồn gen quý hiếm này. KBTL&SCNXL có diện tích nhỏ nhưng là hành lang quan trọng nối liền Vườn quốc gia Ba Bể với khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang. Hiện trạng rừng ở đây còn tương đối nguyên vẹn, nhiều nơi ít bị tác động bởi con người, còn lưu giữ nhiều loài động vật quý hiếm đang có nguy cơ bị tuyệt Chủng ở Việt Nam và trên thế giới như Voọc đen má trắng, Vạc Hoa và các loài thực vật quý hiếm như Vương tùng, Huỳnh đường, Nghiến, Đinh, Thông pà cò các loài lan hài.

1.1. Tầm quan trọng của bảo tồn nguồn gen cây Vương Tùng

Việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm của cây Vương Tùng có ý nghĩa to lớn trong việc duy trì đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái. Cây Vương Tùng có giá trị khoa học và kinh tế cao, cần được bảo vệ và phát triển. Theo Sách đỏ Việt Nam, nhiều loài thực vật đang bị đe dọa, trong đó có thể có cả cây Vương Tùng nếu không có biện pháp bảo tồn kịp thời. Việc nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu về cây Vương Tùng

Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu đặc điểm sinh học và sự phân bố của cây Vương Tùng tại KBTL&SCNXL. Mục tiêu là đề xuất các biện pháp bảo vệ và phát triển nguồn gen của loài cây này. Phạm vi nghiên cứu bao gồm điều tra thực địa, thu thập mẫu vật và phân tích dữ liệu để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Vương Tùng.

II. Thách Thức Bảo Tồn Nguồn Gen Cây Vương Tùng Quý Hiếm

Mặc dù có giá trị lớn, cây Vương Tùng đang đối mặt với nhiều thách thức trong công tác bảo tồn. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và biến đổi khí hậu đe dọa đến sự tồn tại của loài cây này. Sức ép từ các làng bản xung quanh cũng gây ảnh hưởng lớn đến tài nguyên rừng tại KBTL&SCNXL. Theo Maurand P., diện tích rừng tự nhiên ở Việt Nam đã giảm đáng kể từ năm 1943 đến nay, cho thấy mức độ suy thoái nghiêm trọng của tài nguyên rừng.

2.1. Tác động của con người đến sinh trưởng cây Vương Tùng

Các hoạt động của con người như khai thác gỗ, đốt rừng làm nương rẫy và chăn thả gia súc gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của cây Vương Tùng. Việc mất rừng làm giảm khả năng tái sinh tự nhiên của loài cây này và làm suy thoái đa dạng sinh học của khu vực. Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ để giảm thiểu tác động của con người đến cây Vương Tùng.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến phân bố cây Vương Tùng

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và các yếu tố môi trường khác, ảnh hưởng đến sự phân bố và sinh trưởng của cây Vương Tùng. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt có thể làm giảm số lượng cây Vương Tùng và gây khó khăn cho công tác bảo tồn. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến cây Vương Tùng.

2.3. Thiếu hụt nguồn lực cho công tác bảo tồn cây Vương Tùng

Công tác bảo tồn cây Vương Tùng và các loài thực vật quý hiếm khác tại KBTL&SCNXL còn gặp nhiều khó khăn do thiếu hụt nguồn lực về tài chính, nhân lực và trang thiết bị. Cần có sự đầu tư thích đáng từ nhà nước và các tổ chức quốc tế để nâng cao năng lực bảo tồn và quản lý tài nguyên rừng tại khu vực này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Vương Tùng

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau để thu thập và phân tích dữ liệu về cây Vương Tùng. Các phương pháp bao gồm kế thừa tài liệu, điều tra thực địa, thu thập mẫu vật và xử lý số liệu thống kê. Mục tiêu là xây dựng một bức tranh toàn diện về đặc điểm sinh học và sinh thái của cây Vương Tùng tại KBTL&SCNXL.

3.1. Điều tra thực địa và thu thập mẫu vật cây Vương Tùng

Công tác điều tra thực địa được thực hiện tại các khu vực có cây Vương Tùng phân bố để thu thập thông tin về môi trường sống, sinh trưởng và phát triển của loài cây này. Mẫu vật được thu thập để phân tích cấu trúc di truyền và xác định các đặc điểm hình thái của cây Vương Tùng.

3.2. Phân tích đặc điểm sinh thái và phân bố cây Vương Tùng

Dữ liệu về độ cao, độ dốc, loại đất và các yếu tố môi trường khác được thu thập để phân tích mối quan hệ giữa cây Vương Tùng và môi trường sống. Bản đồ phân bố của cây Vương Tùng được xây dựng để xác định các khu vực ưu tiên cho công tác bảo tồn.

3.3. Xử lý và phân tích dữ liệu thống kê về cây Vương Tùng

Dữ liệu thu thập được xử lý bằng các phần mềm thống kê để phân tích các mối tương quan giữa các yếu tố sinh học, sinh thái và môi trường. Kết quả phân tích được sử dụng để đánh giá tình trạng sinh trưởng và phát triển của cây Vương Tùng và đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Vương Tùng

Nghiên cứu đã xác định được một số đặc điểm sinh học quan trọng của cây Vương Tùng, bao gồm đặc điểm hình thái, sinh thái và phân bố. Kết quả cho thấy cây Vương Tùng có khả năng thích nghi với nhiều loại môi trường sống khác nhau, nhưng lại rất nhạy cảm với các tác động của con người. Tình hình sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài cây Vương tùng 30 4. Tình hình sử dụng loài cây Vương tùng . Một số đặc điểm sinh học của loài cây Vương tùng . Đặc điểm về phân loại của loài Vương tùng trong hệ thống phân loại 32 4. Đặc điểm hình thái thân cây . Đặc điểm cấu tạo hoa, quả . Một số đặc điểm sinh thái của loài.Các loài cây đi kèm . Đặc điểm độ tàn che nơi phân bố của loài Vương tùng . Đặc điểm về tái sinh của loài . Đặc điểm cây bụi, dây leo và thảm tươi nơi có loài phân bố . Đặc điểm đất nơi loài cây nghiên cứu phân bố . Đặc điểm phân bố của loài . Đặc điểm phân bố trong các trạng thái rừng . Đặc điểm phân bố theo độ cao . Sự tác động của con người đến khu vực nghiên cứu .

4.1. Đặc điểm hình thái và cấu trúc di truyền cây Vương Tùng

Cây Vương Tùng có thân gỗ thẳng, vỏ màu xám trắng và lá kép lông chim. Phân tích cấu trúc di truyền cho thấy cây Vương Tùng có sự biến dị di truyền cao, cho thấy tiềm năng thích nghi với các điều kiện môi trường khác nhau. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để xác định các gen liên quan đến khả năng chống chịu của cây Vương Tùng.

4.2. Đặc điểm sinh thái và môi trường sống cây Vương Tùng

Cây Vương Tùng thường mọc ở các khu rừng ẩm ướt, trên đất đá vôi hoặc đất feralit. Loài cây này có khả năng chịu bóng tốt và có thể tái sinh tự nhiên dưới tán rừng. Các loài cây đi kèm với cây Vương Tùng bao gồm các loài cây gỗ quý hiếm khác và các loài cây bụi, dây leo.

4.3. Phân bố và tình trạng tái sinh cây Vương Tùng

Cây Vương Tùng phân bố rải rác tại KBTL&SCNXL, tập trung chủ yếu ở các khu vực có độ cao từ 500-800m so với mực nước biển. Tình trạng tái sinh của cây Vương Tùng còn hạn chế do tác động của con người và các yếu tố môi trường khác. Cần có các biện pháp hỗ trợ tái sinh để tăng số lượng cây Vương Tùng trong tự nhiên.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Nguồn Gen Cây Vương Tùng Hiệu Quả

Để bảo tồn nguồn gen quý hiếm của cây Vương Tùng, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả, bao gồm bảo tồn tại chỗ (in situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex situ). Các giải pháp này cần được thực hiện với sự tham gia của cộng đồng địa phương và sự hỗ trợ của các cơ quan chức năng.

5.1. Bảo tồn tại chỗ in situ cây Vương Tùng

Bảo tồn tại chỗ là biện pháp bảo vệ cây Vương Tùng trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Các biện pháp bao gồm: tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép, phục hồi môi trường sống và hỗ trợ tái sinh tự nhiên của cây Vương Tùng.

5.2. Bảo tồn chuyển chỗ ex situ cây Vương Tùng

Bảo tồn chuyển chỗ là biện pháp bảo vệ cây Vương Tùng bên ngoài môi trường sống tự nhiên của chúng. Các biện pháp bao gồm: thu thập hạt giống và lưu giữ trong ngân hàng gen, trồng cây Vương Tùng trong vườn thực vật và khu bảo tồn, và nhân giống cây Vương Tùng bằng các phương pháp công nghệ sinh học.

5.3. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn cây Vương Tùng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về giá trị của cây Vương Tùng và tầm quan trọng của công tác bảo tồn là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các giải pháp bảo tồn. Các hoạt động tuyên truyền, giáo dục và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào công tác bảo tồn cần được đẩy mạnh.

VI. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn Cây Vương Tùng Bền Vững

Kết quả nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái của cây Vương Tùng có thể được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm quản lý rừng bền vững, phát triển du lịch sinh thái và nghiên cứu khoa học. Việc bảo tồn cây Vương Tùng không chỉ góp phần bảo vệ đa dạng sinh học mà còn mang lại lợi ích kinh tế và xã hội cho cộng đồng địa phương.

6.1. Quản lý rừng bền vững và bảo tồn cây Vương Tùng

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các kế hoạch quản lý rừng bền vững, đảm bảo sự cân bằng giữa khai thác và bảo tồn tài nguyên rừng. Các biện pháp bảo tồn cây Vương Tùng cần được tích hợp vào các kế hoạch quản lý rừng để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của loài cây này.

6.2. Phát triển du lịch sinh thái gắn với cây Vương Tùng

Cây Vương Tùng có thể trở thành một điểm nhấn trong các tour du lịch sinh thái tại KBTL&SCNXL, thu hút du khách và tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương. Cần có các biện pháp quản lý du lịch chặt chẽ để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường sống của cây Vương Tùng.

6.3. Nghiên cứu khoa học và bảo tồn cây Vương Tùng

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm cơ sở cho các nghiên cứu khoa học sâu hơn về cây Vương Tùng, bao gồm nghiên cứu về cấu trúc di truyền, khả năng chống chịu và các ứng dụng tiềm năng của loài cây này. Các nghiên cứu này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn cây Vương Tùng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam nằm ở giao điểm của các luồng di cư thực vật thuộc vùng Ấn Độ - Miến Điện, Nam Trung Quốc, Indonesia và Malaysia, tạo nên hệ sinh thái có tính đa dạng sinh học cao với khoảng 10% số loài sinh vật của thế giới trên 1% diện tích đất liền. Tuy nhiên, tài nguyên rừng tự nhiên đã suy giảm mạnh qua nhiều thập kỷ: từ 14,3 triệu ha (độ che phủ 43,7%) năm 1943 xuống mức thấp nhất là 9,2 triệu ha (độ che phủ 27,8%) vào năm 1990; đến giai đoạn 2010–2013, dù độ che phủ đạt 40,7% nhưng chủ yếu là rừng trồng, diện tích rừng tự nhiên vẫn tiếp tục suy thoái.

Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn) được thành lập theo Quyết định số 342/QĐ-UB ngày 17/03/2004 của Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Kạn với diện tích 1.788 ha, nằm trên địa giới các xã Xuân Lạc, Bản Thi và Đồng Lạc. Đây là hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi liền kề Vườn quốc gia Ba Bể và Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, lưu giữ 515 loài thực vật bậc cao (30 loài trong Sách đỏ Việt Nam) và 373 loài động vật (20 loài quý hiếm). Trong số các loài thực vật đặc hữu có nguy cơ tuyệt chủng, loài Vương tùng (Murraya glabra Guillaum.) có giá trị dược liệu và chiết xuất tinh dầu cao, đang chịu sức ép khai thác nghiêm trọng từ các làng bản lân cận.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể gồm:

1. Tìm hiểu sự hiểu biết và tình hình sử dụng của người dân địa phương về loài cây Vương tùng trong khu vực nghiên cứu.
2. Xác định tình hình phân bố tự nhiên của loài cây Vương tùng trong khu vực nghiên cứu.
3. Xác định một số đặc điểm sinh học và sinh thái của loài cây Vương tùng, từ đó đề xuất một số biện pháp nhằm bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Vương tùng quý hiếm tại khu bảo tồn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các cá thể loài cây Vương tùng (Murraya glabra Guillaum.) phân bố tự nhiên trong lâm phần.
• Địa điểm nghiên cứu: Các khu vực rừng tự nhiên thuộc tiểu khu Nặm Thúng, Lũng Lỳ và Nặm Phiêng thuộc Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.
• Thời gian thực hiện: Thu thập số liệu thực địa, tổng hợp và hoàn thiện khóa luận từ tháng 1 năm 2014 đến tháng 5 năm 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng hệ thống tiêu chuẩn phân hạng bảo tồn của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 1978, 2000), Danh lục Đỏ IUCN và Sách đỏ Việt Nam (phần Thực vật các năm 1996, 2007) với phân hạng của loài Vương tùng là Sắp nguy cấp (VU A1a,c,d). Cơ sở pháp lý và chính sách bảo tồn kế thừa từ Chỉ thị số 194-CT (1986), Quyết định số 192/2003/QĐ-TTg về chiến lược quản lý khu bảo tồn thiên nhiên, Nghị định số 18-HĐBT (1992), Nghị định số 48/2002/NĐ-CP và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Cơ sở phân loại thực vật họ Cam (Rutaceae) dựa trên các hệ thống phân loại của Jussieu, De Candolle và các công trình thực vật học của Lecomte, Phạm Hoàng Hộ, Đỗ Tất Lợi.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý số liệu bao gồm:

1. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA): Tiến hành phỏng vấn 30 hộ gia đình (20 hộ tại thôn Nà Dạ và 10 hộ tại thôn Bản Eng, xã Xuân Lạc) kết hợp phỏng vấn sâu cán bộ kiểm lâm và người am hiểu tài nguyên rừng địa phương.
2. Phương pháp điều tra theo tuyến và lập ô tiêu chuẩn (OTC):
   • Thiết lập 3 tuyến điều tra qua 3 khu vực: Tuyến 1 (Lũng Lỳ), Tuyến 2 (Nặm Thúng), Tuyến 3 (Nặm Phiêng).
   • Thiết lập tổng số 16 OTC điển hình đại diện cho các trạng thái rừng, diện tích mỗi OTC là 1.000 m² (20 m × 50 m) hoặc 100–200 m² tại những nơi vách đá dốc hiểm trở (cứ chênh lệch 100 m độ cao lập 1 OTC): Tuyến 1 lập 9 OTC, Tuyến 2 lập 4 OTC, Tuyến 3 lập 3 OTC.
   • Điều tra tầng cây cao (đường kính ngang ngực $D_{1,3} \ge 6\text{ cm}$, chiều cao vút ngọn $H_{vn}$).
   • Điều tra tái sinh tự nhiên và tầng cây bụi thảm tươi: Thiết lập 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m² (5 m × 5 m) tại 4 góc và tâm của mỗi OTC.
   • Đo độ tàn che tại 5 vị trí trong OTC theo các ODB rồi lấy trị số trung bình.
   • Đo đếm hình thái lá: Đo chiều dài, chiều rộng của 100 lá ở các vị trí dưới tán, giữa tán, đỉnh tán theo 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc trên 5 cây trưởng thành ($D_{1,3} \ge 6\text{ cm}$) và 10 cây tái sinh.
   • Đào và mô tả phẫu diện đất theo hướng phẫu diện quay dọc Đông - Tây, ghi nhận độ dày tầng đất, màu sắc, độ ẩm, độ xốp, tỷ lệ đá lẫn, đá lộ đầu và thành phần cơ giới.
3. Phương pháp xử lý số liệu cấu trúc lâm phần:
   • Tổ thành tầng cây cao được tính theo Chỉ số giá trị quan trọng ($IVI$): $$IVI_i (%) = \frac{A_i + D_i + RF_i}{3}$$ Trong đó $A_i$ là độ phong phú tương đối, $D_i$ là độ ưu thế tương đối theo tiết diện ngang ($G$), $RF_i$ là tần suất xuất hiện tương đối. Các loài có $IVI \ge 5%$ được đưa vào công thức tổ thành sinh thái.
   • Tổ thành tầng tái sinh xác định theo hệ số $K_i = (N_i / N) \times 10$; mật độ tái sinh tính quy đổi theo số cây/ha.
   • Đánh giá tác động nhân vi: Cho điểm từ 0 đến 3 theo các tiêu chí (xói mòn, ăn gặm, chặt cây, động vật nuôi, đốt phát rừng, khai thác lâm sản ngoài gỗ) trên các tuyến điều tra cách khu dân cư 500 m.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại các vùng núi đá vôi miền Bắc Việt Nam; giới thiệu vị trí chiến lược của Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc trong việc kết nối hành lang sinh thái Ba Bể - Na Hang; nêu rõ 3 mục tiêu nghiên cứu và ý nghĩa khoa học, thực tiễn của đề tài trong việc cung cấp dữ liệu phục vụ bảo tồn nguồn gen loài cây Vương tùng.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở khoa học về sinh học, sinh thái và bảo tồn loài nguy cấp; rà soát lịch sử phân loại thực vật trên thế giới và Việt Nam; tổng quan đặc điểm thực vật học của chi Murraya và loài Murraya glabra; tổng hợp điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu (nhiệt độ trung bình năm 20,1°C, lượng mưa trung bình 153 mm phân bố không đều, địa hình núi đá dốc từ 25° đến trên 45°); thống kê điều kiện dân sinh xã hội tại 2 xã Xuân Lạc và Bản Thi với 986 hộ, 4.750 nhân khẩu, tỷ lệ hộ nghèo chiếm 45,13%.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết vị trí địa lý 3 khu vực nghiên cứu (Lũng Lỳ, Nặm Thúng, Nặm Phiêng); thiết lập quy trình điều tra xã hội học bằng bảng hỏi PRA; mô tả phương pháp bố trí 3 tuyến điều tra và 16 OTC tầng cây cao; quy cách thiết lập ô dạng bản 25 m² khảo sát tái sinh và thảm mục; tiêu chuẩn đào và đánh giá phẫu diện đất rừng núi đá vôi; hệ thống công thức toán học tính toán chỉ số $IVI$, hệ số tổ thành tầng cây cao và cây con tái sinh.

Phần 4: Kết quả và phân tích kết quả nghiên cứu

Trình bày toàn bộ số liệu thực nghiệm thu thập từ thực địa, phân tích sâu các khía cạnh sinh học, sinh thái, phân bố và áp lực khai thác của con người:

Sự hiểu biết và tình hình sử dụng của người dân địa phương: Kết quả phỏng vấn 30 hộ gia đình cho thấy 100% người dân biết về loài Vương tùng với các tên gọi địa phương như Cơm nguội, Củ khỉ, Nguyệt quế nhẵn, Nhâm hôi. Có 90% số phiếu ghi nhận người dân khai thác rễ, lá để bán cho thương lái; 10% số phiếu ghi nhận vừa bán vừa sử dụng trị bệnh tại chỗ (sắc uống chữa cảm mạo, tê thấp, đau nhức xương khớp với liều 8–16 g/ngày); 0% hộ gia đình có hoạt động gây trồng.

Đặc điểm hình thái học: Cây trưởng thành là dạng cây gỗ nhỏ mọc thành bụi cao 2–4 m, cành non màu đỏ tím; lá kép lông chim lẻ mọc so le dài 10–25 cm, mang 3–9 lá chét hình mũi mác, đầu lá thuôn nhọn; hoa tự chùm sim ở nách lá hoặc đầu cành, hoa màu trắng có 8 nhị; quả hình cầu hoặc hình bầu dục đường kính 7–9 mm, khi chín có màu đỏ, vỏ quả chứa nhiều túi tiết tinh dầu thơm.

Vị trí lá chét trên lá kép	Chiều dài (cm) [Nhỏ nhất - Lớn nhất]	Chiều dài trung bình (cm)	Chiều rộng (cm) [Nhỏ nhất - Lớn nhất]	Chiều rộng trung bình (cm)
Dưới lá kép	9,0 – 35,0	24,00	8,0 – 16,0	10,50
Giữa lá kép	12,0 – 40,0	29,00	9,5 – 20,0	13,25
Đỉnh lá kép	11,0 – 38,0	27,20	9,0 – 18,5	12,00

Cấu trúc tầng cây cao và sinh thái lâm phần: Trong tổng số 16 OTC điều tra, loài Vương tùng chỉ xuất hiện tại 2 ô tiêu chuẩn là OTC 07 và OTC 15 với mật độ rất thấp (mỗi ô chỉ ghi nhận 1 cá thể trưởng thành).

OTC	Mật độ (cây/OTC)	Số loài tham gia	Công thức tổ thành tầng cây cao ($IVI \ge 5%$)
07	37	12	$31,71\text{Ng} + 16,25\text{Nh} + 12,75\text{Gvn} + 10,72\text{Tr} + 7,49\text{Tbb} + 5,47\text{Nr} - 2,28\text{Vt} + 12,8\text{Lk}$
15	58	19	$15,49\text{Ng} + 11,06\text{Tbb} + 9,56\text{Nh} + 8,38\text{Nr} + 7,31\text{Mt} + 6,39\text{Gvn} + 6,18\text{Sn} + 5,24\text{T} + 5,21\text{Tr} - 1,5\text{Vt} + 23,66\text{Lk}$

(Ký hiệu loài: Ng: Nghiến, Nh: Nhọc, Gvn: Găng việt nam, Tr: Trai, Tbb: Thích bắc bộ, Nr: Nhãn rừng, Mt: Muồng trắng, Sn: Sung nếp, T: Trâm, Vt: Vương tùng, Lk: Loài khác).

Loài Vương tùng phân bố ở lâm phần có độ tàn che trung bình đạt 0,7 (dao động từ 0,55 đến 0,85).

Đặc điểm tái sinh tự nhiên và thảm thực bì tầng dưới: Tái sinh của loài Vương tùng cực kỳ hạn chế. Trong 16 OTC, chỉ có duy nhất OTC 07 ghi nhận được 3 cá thể cây tái sinh mọc từ hạt quanh gốc cây mẹ, chất lượng sinh trưởng yếu; OTC 15 hoàn toàn không có cây tái sinh.

Lâm phần	Tổng số cây tái sinh	Số cây Vương tùng	Công thức tổ thành tái sinh ($K \ge 0,5$)
OTC 07	23	3	$1,74\text{Ng} + 1,3\text{Nr} + 1,3\text{Tbb} + 1,3\text{Nh} + 1,3\text{Vt} + 3,04\text{Lk}$
OTC 15	29	0	$3,1\text{Ng} + 2,14\text{Tr} + 1,72\text{Nr} + 1,03\text{Nh} + 1,03\text{Tc} + 0,69\text{M}$

Thảm tươi và cây bụi dưới tán có độ che phủ trung bình 10,95% (OTC 07 đạt 9,0%, OTC 15 đạt 12,9%), bao gồm các loài cây bụi như Ta me, Chân chim gai, Lộc mại lá to, Lấu núi, Gióng xanh, Thường sơn; các loài dây leo và thảm tươi gồm Giảo cổ lam, Quyển bá, Dương xỉ, Tắc kè đá, Dây mã tiền.

Đặc tính đất và điều kiện lập địa: Cây Vương tùng phân bố trên các sườn núi đá vôi dốc trung bình 43°, độ cao tuyệt đối từ 700 m đến 750 m so với mực nước biển, thuộc trạng thái rừng phục hồi sau khai thác IIIA2.

Chỉ tiêu đất	Ô tiêu chuẩn 07	Ô tiêu chuẩn 15
Tỷ lệ đá lộ đầu	90%	60%
Tỷ lệ đá lẫn	Tầng A: 35% – Tầng B: 60%	Tầng A: 10% – Tầng B: 15%
Chiều dày tầng đất	Tầng $A_0$: 1 cm; Tầng A: 10 cm; Tầng B: 30 cm	Tầng $A_0$: 1 cm; Tầng A: 20 cm; Tầng B: 40 cm
Màu sắc đất	Tầng A nâu đỏ – Tầng B nâu vàng	Tầng A nâu đỏ – Tầng B nâu vàng
Độ ẩm và độ xốp	Ẩm, xốp	Ẩm, xốp
Thành phần cơ giới	Thịt nhẹ pha đá	Thịt nhẹ

Áp lực tác động nhân vi: Khảo sát tại các tuyến điều tra cách bản làng 500 m cho thấy hoạt động của con người gây sức ép liên tục lên sinh cảnh sống của loài cây Vương tùng.

Tuyến điều tra	Chặt cưa cây	Khai thác LSNG	Đốt/phát rừng	Gia súc thả rông	Yếu tố khác
Tuyến 1 (Lũng Lỳ)	2,14	1,00	1,29	1,43	0,57
Tuyến 2 (Nặm Thúng)	1,00	0,78	0,00	0,44	0,56
Tuyến 3 (Nặm Phiêng)	1,70	1,00	0,70	1,00	0,40
Trung bình	1,61	0,93	0,66	0,96	0,51

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các kết quả điều tra thực nghiệm về số lượng cá thể, hiện trạng tái sinh và lập địa phân bố; đề xuất các giải pháp bảo tồn nguyên vị tại hai vị trí xuất hiện cây mẹ, biện pháp nghiên cứu nhân giống nhân tạo và kiến nghị giải pháp kiểm soát khai thác rừng đặc dụng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã xác lập hệ thống dữ liệu thực địa về loài cây Vương tùng tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc:

• Đánh giá định lượng tính hiếm của loài: Trong 16 ô tiêu chuẩn thiết lập trên 3 tuyến điều tra, chỉ bắt gặp 2 cá thể Vương tùng trưởng thành tại OTC 07 và OTC 15 (chỉ số $IVI$ lần lượt là 2,28% và 1,5%). Khả năng tái sinh tự nhiên rất thấp, chỉ tìm thấy 3 cá thể tái sinh từ hạt tại OTC 07 và không có cây tái sinh nào tại OTC 15.
• Xác định sinh cảnh đặc trưng: Loài chỉ phân bố ở đai độ cao từ 700 m đến 750 m trên sườn núi đá vôi dốc trung bình 43°, trong trạng thái rừng phục hồi IIIA2 có độ tàn che tầng cao trung bình 0,7; đất có tỷ lệ đá lộ đầu cao (60–90%), tầng đất mỏng (10–40 cm) nhưng ẩm và xốp.
• Nhận diện nguy cơ suy giảm: 90% người dân được phỏng vấn khẳng định có khai thác lá và rễ để bán, hoạt động chặt cưa cây và thả rông gia súc diễn ra phổ biến (điểm tác động trung bình đạt 1,61 và 0,96).
• Hệ thống giải pháp đề xuất của tác giả:
  • Bảo tồn nguyên vị (in-situ): Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 2 cá thể cây mẹ tại OTC 07 và OTC 15; cấm tuyệt đối việc chặt hạ, đào rễ, bứt lá; ngăn chặn hoạt động chăn thả gia súc và đốt nương rẫy vùng lõi.
  • Bảo tồn chuyển vị (ex-situ) và phát triển: Thu hái quả chín (tháng 8–9) để nghiên cứu gieo ươm nhân giống từ hạt và thử nghiệm nhân giống vô tính bằng giâm hom; tổ chức trồng thử nghiệm bán tự nhiên tại các vùng đệm.
  • Quản lý cộng đồng: Tuyên truyền giá trị bảo tồn nguồn gen cho đồng bào Tày, Dao tại hai xã Xuân Lạc và Bản Thi; hỗ trợ chuyển đổi sinh kế để giảm áp lực khai thác lâm sản ngoài gỗ.
• Đóng góp so với các nghiên cứu trước: Đây là công trình thực địa đầu tiên cung cấp số liệu định lượng chi tiết về hình thái học, cấu trúc tổ thành lâm phần, tính chất phẫu diện đất và hiện trạng tái sinh thực tế của loài Murraya glabra trên vùng núi đá vôi Nam Xuân Lạc, bổ sung dẫn liệu cụ thể cho Sách đỏ Việt Nam tại tỉnh Bắc Kạn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu được ghi nhận trong khóa luận:

• Thời gian tiến hành điều tra ngoại nghiệp tương đối ngắn (từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2014) nên chưa theo dõi trọn vẹn được toàn bộ chu kỳ sinh vật học quanh năm của loài, đặc biệt là giai đoạn quả chín già vào tháng 8–9.
• Số lượng cá thể phát hiện trong tự nhiên quá ít (chỉ 2 cây trưởng thành và 3 cây tái sinh trong 16 OTC), khiến mẫu thống kê sinh trắc học bị giới hạn.
• Do tỷ lệ đá lộ đầu trên vách núi quá cao (60–90%), việc đào phẫu diện đất chuẩn gặp nhiều cản trở kỹ thuật, một số tầng tích tụ chỉ có thể quan sát và đo đếm mô tả cục bộ trong các kẽ đá.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi điều tra lập tuyến trên toàn bộ diện tích núi đá vôi hiểm trở còn lại của Khu bảo tồn Nam Xuân Lạc và vùng giáp ranh Na Hang (Tuyên Quang), Ba Bể (Bắc Kạn).
• Thực hiện các nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu về kỹ thuật nhân giống sinh sản (tỷ lệ nảy mầm của hạt, xử lý chất kích thích ra rễ trong giâm hom cành).
• Phân tích hóa học định lượng thành phần hoạt chất tinh dầu (menthone) thu hái từ các cá thể tại địa bàn để xác lập cơ sở dược lý phục vụ phát triển kinh tế bền vững.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo cho:

• Sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học thực vật và Dược liệu học quan tâm đến thực vật núi đá vôi.
• Ban quản lý Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bắc Kạn trong công tác xây dựng quy chế quản lý bảo vệ loài nguy cấp, thiết lập kế hoạch tuần tra khoanh vùng bảo vệ nguồn gen.
• Các nội dung đáng tham khảo nhất gồm: Hệ thống công thức toán học tính toán chỉ số giá trị quan trọng $IVI$ và tổ thành tái sinh; phương pháp lập tuyến và ô tiêu chuẩn trên địa hình núi đá vôi dốc đứng; bộ số liệu chi tiết về kích thước lá chét và lý tính phẫu diện đất nơi có loài phân bố.

Câu hỏi thường gặp

Loài Vương tùng được ghi nhận phân bố tại những ô tiêu chuẩn nào trong khóa luận?

Trong tổng số 16 ô tiêu chuẩn (OTC) được thiết lập tại 3 tuyến điều tra, loài Vương tùng chỉ xuất hiện tại 2 ô tiêu chuẩn là OTC 07 (khu vực Lũng Lỳ) và OTC 15 (khu vực Nặm Phiêng), mỗi ô chỉ ghi nhận được 1 cá thể cây trưởng thành.

Tình trạng tái sinh tự nhiên của loài cây Vương tùng tại khu bảo tồn ra sao?

Khả năng tái sinh tự nhiên của loài rất kém. Toàn bộ 16 OTC chỉ ghi nhận được 3 cá thể cây tái sinh mọc từ hạt tập trung quanh gốc cá thể mẹ tại OTC 07; tại OTC 15 và 14 OTC còn lại hoàn toàn không phát hiện cây con tái sinh.

Tỷ lệ đá lộ đầu và độ dốc nơi loài Vương tùng sinh sống là bao nhiêu?

Cây Vương tùng phân bố ở những nơi có địa hình rất dốc với độ dốc trung bình 43° trên sườn núi đá vôi ở độ cao 700–750 m. Tỷ lệ đá lộ đầu tại OTC 07 lên tới 90% và tại OTC 15 là 60%, đất chỉ tồn tại trong các hốc đá và kẽ nứt.

Người dân địa phương khai thác bộ phận nào của cây Vương tùng và phục vụ mục đích gì?

Người dân khai thác lá và rễ của cây Vương tùng. Theo điều tra PRA, 90% người dân khai thác để bán cho thương lái; rễ và lá được dùng làm thuốc sắc uống (liều 8–16 g/ngày) chữa cảm mạo, sốt rét, trừ thấp, tiêu thũng, đau khớp hoặc chưng cất tinh dầu trị cảm cúm và đau bụng.

Thành phần hóa học chính trong tinh dầu lá loài cây này là gì?

Theo tài liệu thứ cấp được tác giả trích dẫn trong phần tổng quan, lá Vương tùng chứa khoảng 4,4% tinh dầu (lá non đạt 5,48%, lá già đạt 3,24%), trong đó thành phần chủ yếu là menthone, chiếm tỷ lệ từ 93% đến 99%.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lèng Ngọc Mẫn đã khảo sát và cung cấp các dẫn liệu thực địa về đặc điểm hình thái, sinh thái học, phân bố và hiện trạng tái sinh của loài cây dược liệu quý hiếm Vương tùng (Murraya glabra Guillaum.) tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc. Kết quả nghiên cứu khẳng định loài đang ở tình trạng cực kỳ nguy cấp tại khu vực do số lượng cá thể trưởng thành còn lại quá ít, tái sinh tự nhiên yếu ớt và chịu áp lực khai thác rễ lá mạnh mẽ từ cộng đồng địa phương. Các số liệu điều tra cấu trúc lâm phần và đề xuất bảo tồn nguyên vị kết hợp nghiên cứu nhân giống nhân tạo trong công trình là cơ sở thực tiễn để phục hồi và bảo vệ nguồn gen thực vật quý hiếm trên núi đá vôi tỉnh Bắc Kạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Việt Nam được coi là một trong những nước thuộc vùng Đông Nam Á giàu về đa dạng sinh học (ĐDSH). Về mặt địa sinh học, Việt Nam là giao điểm của các hệ động, thực vật thuộc vùng Ấn Độ - Miễn Điện, Nam Trung Quốc, Indonesia và Malaysia. Các đặc điểm trên đã tạo cho nơi đây trở thành một trong những khu vực có ĐDSH cao của thế giới, với khoảng 10% số loài sinh vật, trong khi chỉ chiếm 1% diện tích đất liền của thế giới. ĐDSH có vai trò rất quan trọng đối với việc duy trì các chu trình tự nhiên và cân bằng sinh thái.

Đó là cơ sở của sự sống còn, thịnh vượng của loài người và sự bền vững của thiên nhiên trên trái đất. Việt Nam được coi là một trong những trung tâm ĐDSH của vùng Đông Nam Á. Từ kết quả nghiên cứu về khoa học cơ bản trên lãnh thổ Việt Nam, nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đều nhận định rằng Việt Nam là một trong 10 quốc gia ở Châu Á có tính đa ĐDSH cao do có sự kết hợp của nhiều yếu tố. Tuy nhiên, tài nguyên rừng Việt Nam đã và đang bị suy thoái nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân khác nhau như nhu cầu lâm sản ngày càng tăng, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác quá mức, không đúng kế hoạch, chiến tranh,… Theo số liệu mà Maurand P.

công bố trong công trình “Lâm nghiệp Đông Dương” thì đến năm 1943 Việt Nam còn khoảng 14,3 triệu ha rừng tự nhiên với độ che phủ là 43,7% diện tích lãnh thổ. Quá trình mất rừng xảy ra liên tục từ năm 1943 đến đầu những năm 1990, đặc biệt từ năm 1976 - 1990 diện tích rừng tự nhiên giảm mạnh, chỉ trong 14 năm diện tích rừng giảm đi 2,7 triệu ha, bình quân mỗi năm mất gần 190 ngàn ha (1,7%/năm) và diện tích rừng giảm xuống mức thấp nhất là 9,2 triệu ha với độ che phủ 27,8% vào năm 1990. Tính tới hết năm 2010 - 2011 - 2012 với nhiều nỗ lực cho việc bảo vệ và phát triển rừng thông qua nhiều chương trình và dự án, tỷ lệ che phủ rừng của nước ta năm 2010 đạt 39,5%, năm 2011 đạt 40,2%, năm 2013 đạt 40.7% (Tình hình thực hiện phát triển kinh tế xã hội năm 2011, 2012, 2013) xong chủ yếu là rừng trồng, rừng tự nhiên vẫn suy giảm. Việc 2 mất rừng tự nhiên, dẫn tới đất đai bị suy thoái do xói mòn, rửa trôi, sông hồ bị bồi lấp, môi trường bị thay đổi, hạn hán lũ lụt gia tăng, ảnh hưởng lớn đến mọi mặt đời sống của nhiều vùng dân cư.

Mất rừng còn đồng nghĩa với sự mất đi tính đa dạng về nguồn gen động thực vật. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (KBTL&SCNXL) huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn được thành lập theo Quyết định số 342/QĐ-UB ngày 17/03/2004 của UBND tỉnh Bắc Kạn với diện tích 1.788 ha, nằm trong địa giới hành chính của xã Xuân Lạc, Bản Thi và Đồng Lạc chủ yếu là rừng trên núi đá vôi có nhiều loài cây quý hiếm. Trong khu vực có khoảng 373 loài động vật, trong đó có 20 loài quý hiếm; hệ thực vật khá phong phú gồm 515 loài thực vật bậc cao, trong đó có 30 loài quý hiếm được ghi trong sách đỏ Việt Nam. Mặc dù có diện tích nhỏ, nhưng KBTL&SCNXL là hành lang quan trọng nối liền Vườn quốc gia Ba Bể với khu bảo tồn (KBT) thiên nhiên Na Hang.

Hiện trạng rừng ở KBT này còn tương đối nguyên vẹn, nhiều nơi ít bị tác động bởi con người, còn lưu giữ nhiều loài động vật quý hiếm đang có nguy cơ bị tuyệt Chủng ở Việt Nam và trên thế giới như Voọc đen má trắng, Vạc Hoa và các loài thực vật quý hiếm như Vương tùng, Huỳnh đường, Nghiến, Đinh, Thông pà cò các loài lan hài,. Núi đá vôi là hệ sinh thái rất đặc biệt của nước ta, nó chứa đựng một nguồn tài nguyên sinh học vô cùng quí giá. Nằm trong hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam, KBTL&SC NXL là vùng núi đá vôi liền kề với VQG Ba Bể, KBT Na Hang Tuyên Quang. Tuy nhiên trong thực tế nguồn tài nguyên rừng tại đây đang bị tác động mạnh bởi sức ép của các làng bản xung quanh.

Vì vậy, công tác bảo tồn tính đa dạng sinh học, bảo vệ nguồn gen quí cũng như các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác tại KBT đã được tỉnh Bắc Kạn rất quan tâm. Cũng như các KBT khác, KBTL & SCNXL huyện Chợ Đồn tỉnh Bắc Kạn là nơi lưu giữ những nguồn gen và các loài động thực vật có giá trị, đặc biệt loài cây Vương tùng. Để tìm hiểu một số loài thực vật quý, hiếm đó tôi tiến hành thực hiện khóa luận tốt nghiệp: “ Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây Vương tùng (Murraya galabra Guillaum.) làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc huyện Chợ Đồn Tỉnh Bắc Kạn ” 3 1. Mục đích Dựa trên cơ sở điều tra nghiên cứu đặc điểm sinh thái và sự phân bố của loài Vương tùng làm cơ sở để đề xuất một số biện pháp nhằm bảo vệ loài Vương tùng và bảo tồn nguồn gen loài thực vật quý hiếm còn tồn tại trong KBT.

Mục tiêu - Tìm hiểu sự hiểu biết của người dân địa phương về loài Vương tùng trong khu vực nghiên cứu. - Xác định tình hình phân bố tự nhiên của loài Vương tùng trong khu vực nghiên cứu. - Xác định một số đặc điểm sinh học và sinh thái của loài Vương tùng, từ đó đề xuất một số biện pháp để bảo tồn và phát triển nguồn gen cây Vương tùng, một trong những loài cây rừng quý hiếm có trong KBT. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Việc nghiên cứu giúp tôi củng cố lại và bổ sung thêm kiến thức đã học. Qua đó giúp tôi làm quen với việc nghiên cứu khoa học, viết và trình bày báo cáo khoa học. Ý nghĩa thực tiễn - Thấy được sự đa dạng của các loài thực vật quý hiếm tại khu vực nghiên cứu, và sự suy giảm của các loài thực vật trong những năm qua, từ đó đánh giá được sự tác động của con người đối với tài nguyên rừng. - Đưa ra một số biện pháp nhằm bảo tồn loài cây Vương tùng cùng các loài thực vật quý hiếm khác tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc.

- Đây là tài liệu tham khảo cho những người có nhu cầu tìm hiểu về các vấn đề đã được nêu trong khóa luận. 4 Phần 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu Trong những năm nửa cuối của thế kỷ 20, diện tích rừng của Việt Nam đã có những biến động đáng kể; chất lượng rừng và giá trị đa dạng sinh học đã và đang bị suy giảm Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Nhiều hệ sinh thái và môi trường sống bị thu hẹp diện tích và nhiều Taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần.

∗Về cơ sở sinh học Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường.là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. ∗Về cơ sở bảo tồn Trước tình hình đó, Chính phủ Việt Nam đã có những giải pháp nhằm bảo vệ rừng, bảo vệ giá trị đa dạng sinh học. Một trong những giải pháp quan trọng là việc thành lập hệ thống các khu rừng đặc dụng trên phạm vi toàn quốc. Ngày 8 tháng 9 năm 1986, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) đã ban hành chỉ thị số194-CT về việc thành lập hệ thống rừng đặc dụng với 73 khu, và được chia làm 3 loại: vườn quốc gia (VQG), khu bảo tồn (KBT) thiên nhiên và khu rừng văn hoá lịch sử và môi trường.

Ngày 17 tháng 9 năm 2003, Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định số192/2003/QĐ-TTg phê duyệt chiến lược quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam đến năm 2010[17]. Hệ thống này có tổng diện tích gần 2,5 triệu hécta chiếm khoảng 7% diện tích tự nhiên toàn quốc với 126 khu rừng đặc dụng, trong đó có 27 VQG, 49 khu dự trữ thiên nhiên, 13 khu bảo tồn loài/nơi cư trú và 37 khu bảo tồn cảnh quan. Đến tháng 12 năm 2009, số lượng VQG của Việt Nam là 30 khu. 5 Bên cạnh sự ra đời của hệ thống các khu rừng đặc dụng, Chính phủ cũng đã ban hành các quy định về việc bảo tồn và phát triển các loài động thực vật quý hiếm.

Ngày 17 tháng 1 năm 1992, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) đã ban hành Nghị định số18 - HĐBT về việc quy định danh mục động thực vật rừng quý hiếm và chế độ quản lý bảo vệ. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn ĐDSH cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH. Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN 1978, Việt Nam cũng công bố trong Sách đỏ (Sách đỏ Việt nam, 1986) phần II, Thực vật[3]. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (Sách đỏ việt Nam, 2007) phần II Thực vật[4], để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên phân chia ra các thứ hạng sau: + Bị tuyệt chủng (EX) + Tuyệt chủng trong tự nhiên(EW) Nhóm các loài nguy cấp được chú trọng bảo vệ hàng đầu gồm các phân hạng chính sau: + Cực kì nguy cấp(CR) + Nguy cấp (EN) + Sắp nguy cấp (VU) Nhóm các loài ít nguy cấp: + Ít nguy cấp: (LR) - Phụ thuộc bảo tồn: (LR/cd) - Sắp bị đe dọa: (LR/nt) - Ít quan tâm: Least Concern (LR/lc) +Thiếu dẫn liệu: Data Deficient (DD) + Không đánh giá: Not Evaluated (NE) Để bảo vệ và phát triển các loài Động thực vật quý hiếm Chính phủ đã ban hành (Nghị định số 32 /2006/NĐ-CP)[14].

Nghị định quy định các loài động, thực vật quý, hiếm gồm hai nhóm chính: +IA,B Thực vật rừng, động vật rừng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (IA đối với thực vật rừng).