Đặt vấn đề Các loài cây ăn quả thuộc họ cam quýt (cam, quýt, bưởi .) là những loại cây có giá trị dinh dưỡng và cho hiệu quả cao về kinh tế. Nhiều loài bưởi đang được trồng trên thế giới cho quả với các vị đặc trưng như: chua, ngọt và chua nhẹ, ngọt và rất ngọt gần như đã đáp ứng được nhu cầu thị hiếu rất khác nhau của người tiêu dùng ở mọi lứa tuổi. Bưởi vừa được dùng làm thức ăn bồi bổ sức khỏe, vừa dùng cho những người ăn kiêng, bưởi còn được dùng để làm vị thuốc. Cây bưởi (Citrus grandis L.Osbeck) là loại cây rất quen thuộc với người dân Việt Nam .Bưởi dễ vận chuyển và bảo quả nhưng vẫn giữ được hương vị, phẩm chất trong thời gian nhiều ngày.
Bưởi được ưa chuộng không chỉ vì có giá trị kinh tế cao mà còn có giá trị cao dinh dưỡng với đường tổng số : 6-12%, gluxit 7,3mg, lipit 0,1g, protein 0,9g, vitamin C 90mg, P2O5 12mg, xenluloza 0,2g, ngoài ra còn có các loại vitamin B1, B2,… caroten 0,2mg, các khoáng chất ở dạng vi lượng rất cần thiết cho cở thể con người (Trần Thế Tục và Cs,1998) [15]. Đặc biệt bưởi có tác dụng rất tốt trong việc chữa các bệnh về tim mạch, đường ruột cũng như chống ung thư. Do thích rộng nên cây bưởi có thể trồng được ở rất nhiều nơi và tạo nên những vùng đặc sản cho từng vùng sinh thái như bưởi Năm Roi, bưởi Da Xanh (Vĩnh Long, Tiền Giang, Đồng Nai), Bưởi Thanh Trà ( Thừa Thiên Huế), Bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), Bưởi Diễn (Hà Nội), Bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh). Trong đó có Bưởi Đại Minh (Yên Bái).
Qua thực tế sản xuất cho thấy việc nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và các biện pháp kỹ thuật, có mối liên hệ ảnh hưởng đến năng suất, phẩm chất cũng như khả năng phát triển của cây bưởi. n 2 Bưởi Đại Minh có nguồn gốc ở làng Khả Lĩnh, Xã Đại Minh, Huyện Yên Bình của Tỉnh Yên Bái. Giống bưởi này được trồng cách đây khoảng 300 năm. Diện tích Bưởi Đại Minh đang được mở rộng, tập trung ở các thôn Khả Lĩnh, Cát Lem, Đại Thân, Quyết tiến 12.với các đặc điểm quý về chất lượng, hương vị đặc trưng, tỷ lệ phần ăn được cao, Bưởi Đại Minh trở thành giống bưởi đặc sản nổi tiếng của huyện Yên bình nói riêng và của Tỉnh yên bái nói chung.
Những năm gần đây, năng suất Bưởi Đại Minh có xu hướng suy giảm đáng kể do nhiều năm khai thác liên tục, quá mức, sâu bệnh gây hại ngày càng nặng và đang có biểu hiện thái hóa giống nghiêm trọng, bón phân chưa hợp lý. Xuất phát từ mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng cây bưởi Đại Minh và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng bưởi tại Yên Bình, Tỉnh Yên Bái chúng tôi đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và biện pháp kỹ thuật tới năng suất, chất lƣợng Bƣởi Đại Minh”. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1. Mục đích của đề tài Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm nông sinh học của một số giống bưởi và cây bưởi Đại Minh trong điều kiện tự nhiên qua đó lựa chọn được tổ hợp phân bón phù hợp nhất nhằm nâng cao năng suất của bưởi Đại Minh.
Yêu cầu của đề tài - Đánh giá đặc điểm được đặc điểm nông sinh học của các giống bưởi trồng trong điều kiện tự nhiên của xã Đại Minh, huyện Yên Bình, Tỉnh Yên Bái - Xác định ảnh hưởng của biện pháp bón phân tới sinh trưởng phát triển các đợt lộc, ra hoa, tỷ lệ đậu quả, năng suất, chất lượng của giống bưởi Đại Minh trồng tại huyện Yên Bình tỉnh Yên Bái.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Xác định được quy luật ra lộc, ra hoa, năng suất của giống bưởi bưởi Đại Minh và một số giống bưởi khác ở tỉnh Yên Bái làm cơ sở cho việc áp n 3 dụng các biện pháp kỹ thuật nâng cao tỷ lệ đậu quả, năng suất cũng như chất lượng quả. Từ kết quả những biện pháp kỹ thuật tác động sẽ góp phần bổ sung quy trình kỹ thuật chăm sóc bưởi Đại Minh đạt hiệu quả về năng suất cũng như chất lượng. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài sẽ hoàn thiện quy trình bón phân giúp cho việc tăng năng suất và phát triển giống bưởi Đại Minh – một giống cây trồng đặc sản, bản địa có giá trị kinh tế cao, ổn định.
n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.Cơ sở khoa học của đề tài Nghề trồng cây ăn quả có từ lâu đời, đến nay vẫn phát triển mạnh, đóng vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Cây ăn quả không những cung cấp quả tươi cho nội địa, xuất khẩu mà còn cung cấp nguyên liệu cho ngành công nghiệp nhẹ, công nghiệp sản xuất đồ hộp và sử dụng trong lĩnh vực mỹ phẩm, dược liệu. Từ những giá trị thực tế trên cây ăn quả ngày càng phát triển tại các địa phương, đóng vai trò quan trọng trong kinh tế hộ.Tuy nhiên khó khăn mà người sản xuất vấp phải là chưa ứng dụng được hiệu quả khoa học kỹ thuật vào sản xuất như thụ phấn, áp dụng biện pháp bao quả, bón phân hợp lý. Cây họ cam quýt được xếp vào cây ăn quả lâu năm, quá trình sinh trưởng phát triển chịu ảnh hưởng nhiều các yếu tố nội tại và ngoại cảnh như đất đai, khí hậu, ánh sáng.
mặt khác cây bưởi cũng có nhu cầu rất lớn về dinh dưỡng. Thiếu dinh dưỡng làm cho cây sinh trưởng còi cọc, sức sinh trưởng kém, quả nhỏ và chất lượng kém. Việc nghiên cứu đặc điểm nông sinh học từ đó có biện pháp kỹ thuật bón phân cho cây vào các giai đoạn hợp lý theo đúng nhu cầu dinh dưỡng của cây là rất cần thiết. Nguồn gốc, phân loại và các giống bƣởi chính 2.
Nguồn gốc và phân loại, phân bố Tên khoa học của cây bưởi là Citrus grandis (L). Bưởi trong hệ thống phân loại thuộc [3] Họ : Rutaceae Họ phụ: Aurantioi deae Chi : Citrus Chi phụ: Eucitrus Loài: Citrus maxima (grandis) n 5 Cây bưởi (Citrus grandis L. Osbeck) có tên tiếng anh là Pummelo, nói về nguồn gốc của cây bưởi thì hiện nay có rất nhiều các ý kiến khác nhau. Theo Chawalit Niyomdham, 1992 bưởi có nguồn gốc ở Malaysia, sau đó lan ra Indonesia, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Địa Trung Hải và nước Mỹ.
Tuy vậy, lại là loại cây ăn quả trồng nhiều ở các nước phương đông, nhiều giống bưởi ngon nổi tiếng được trồng ở Thái Lan. Giucopki cho rằng nguồn gốc của cây bưởi có thể là quần đảo Laxongdo (dẫn theo Bùi Huy Đáp,1960) [3]. Các tác giả (Vũ Công Hậu,1996) [6], (Tôn Thất Trình, 1995) [9] cho rằng cây bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc. Vậy nguồn gốc của bưởi cho đến nay chưa được thống nhất, bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc, Ấn Độ, Malaysia… Hiện nay trồng nhiều ở Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Philipines, Ấn Độ, Lào và Việt Nam.
Có một loài khác gọi là bưởi chùm (C. paradisi), có thể là biến dị hoặc một dạng lai của chúng. Bưởi chùm chủ yếu được sản xuất ở các nước thuộc châu Mỹ, vùng Địa Trung Hải, Úc và châu Phi. Các nước châu Á rất ít trồng loại bưởi này.
Bưởi đôi khi còn gọi là Shaddock, là loại quả có múi to điển hình của vùng nhiệt đới. Một số nước như Thái Lan, Trung Quốc, Indonesia phân chia bưởi làm hai nhóm: nhóm quả ruột trắng và nhóm quả ruột hồng (sắc tố). Cũng cần phân biệt giữa bưởi Pummelo và Pummeloes, giống Pummeloes là những giống có quả cực lớn (bòng hoặc kỳ đà), hàm lượng axit thấp tương tự như nhóm cam không axit (hàm lượng axit khoảng 0,2%). Giống Pummelo là những giống có kích thước quả nhỏ hơn so với giống Pummeloes và hàm lượng axit cao hơn nên gọi là bưởi chua, phần lớn giống bưởi là bất tự tương hợp và lai với nhau một cách dễ dàng nên trong tự nhiên có rất nhiều giống bưởi đã được phát sinh do lai tạo.
Một số giống bưởi chủ yếu trên thế giới Mặc dù đa dạng về tính di truyền sinh học, song không phải tất cả các loại bưởi đều được trồng để ăn tươi hoặc sử dụng với mục đích thương mại, n 6 mà mỗi vùng, địa phương hoặc quốc gia chỉ có một vài giống đặc là đặc sản đặc trưng. Ở Thái Lan, theo kết quả điều tra, khảo sát của tác giả N.Chomchalaw và cộng sự thì bưởi có 51 giống trên toàn bộ lãnh thổ, trong đó có nhiều giống mới có triển vọng phát triển sản xuất. Các giống bưởi phổ biến trong sản xuất được trồng ở các tỉnh miền trung như Nakhon Pathom, Samut Sakhon, Samut songkhram, Ratchaburi và Nothaburi là: Khao Tongdee, Khao Phuang, Khao Phan, Khao Hawm, Khao nhan phung, Khao kheaw, Khao Jeeb, Khao Yai, Tubtim và Sai Nham Phung. Một số giống khác như: Khao Tangkwa, Som Krun, Khao Udom Sook và Manorom được trồng ở Chai Nat và Nakhon Sawan; giống Khao Uthai là giống đặc sản của tỉnh Uthai Thani; giống Takhoi và Som Pol được trồng phổ biến ở Phichit; giống Pattavia chỉ trồng ở vùng phía nam như ở tỉnh Surat Thani, Songkhla, Narathiwat và Pattani.
Philippines là một nước sản xuất nhiều bưởi. Tuy nhiên các giống bưởi ở Philippine đều là các giống nhập nội từ các nước như Trung Quốc, Thái Lan, giống Khao phuang từ Thái Lan, giống Amoy và Sunkiluk gốc Trung Quốc, chỉ có giống Fortich là giống địa phương. Tại trung tâm nghiên cứu cây trồng quốc tế Davao tác giả N.Estellena và cộng sự (1992) đã nghiên cứu khá sâu về tập đoàn giống bưởi, kết quả đã xác định được ở Philippin có 4 giống bưởi có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng chống chịu với sâu bệnh khá tốt như Delacruzp - Pink, Magallanes và Amoymanta, Siamese. Ở Malaysia có 24 giống được trồng phổ biến trong sản xuất, bao gồm cả giống trong nước và nhập nội.
Một số giống nổi tiếng là: Large red fleshed pomelo, Pomelo China. Ấn Độ bưởi được trồng chủ yếu ở các vườn gia đình thuộc bang Assam và một số bang khác. Một số giống được biết đến là: Dowali, Nowgong, Burni, Gagar, Zemabawk, Jorhat, Khanpara, Kamrup, Khasi, Bor Tanga, Hukma Tanga, Holong Tanga n 7 Trung Quốc có 3 giống bưởi ngon: bưởi Văn Đán, Sa Điền, bưởi ngọt Quan Khê. Đây là những giống đã được Bộ nông nghiệp Trung Quốc công nhận là hàng nông nghiệp chất lượng cao và cấp huy Phần vàng.
Trong đó có giống bưởi Văn Đán rất nổi tiếng ở Đài Loan, do có đặc tính tự thụ, phôi không phát triển nên không có hạt, chất lượng rất tốt được nhiều người ưa chuộng (Hoàng A Điền, 1999) [7].Zhang (1981) có 7 giống bưởi chùm là những giống có nguồn gốc từ cây lai.