Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học, lý luận của đề tài Cây bưởi được xếp vào loại cây ăn quả lâu năm, quá trình sinh trưởng, ra hoa kết quả chịu ảnh hưởng nhiều của các yếu tố nội tại (di truyền) và các yếu tố ngoại cảnh như nhiệt độ, ánh sáng, đất đai… biểu hiện qua sinh trưởng, ra hoa kết quả, năng suất và phẩm chất quả. Theo Menden thì sau khi thu được con lai ở đời F1 cho tự thụ hoặc hoặc giao phối với nhau và nghiên cứu con cái của chúng ở đời F2 ngoài những cá thể mang tính trạng lặn còn có những cá thể mang tính trạng trội. Tùy vào tuổi cây và điều kiện sinh thái nơi trồng trọt, mỗi giống có sự thích nghi khác nhau.
Vì thế việc đánh giá sự sinh trưởng, phát triển và chất lượng rất cần thiết trong công tác chọn giống, nhất là những loại cây mới được chọn tạo ra. Nguồn gốc, lịch sử và các vùng trồng cam quýt chủ yếu trên thế giới 1. Nguồn gốc và lịch sử Cây bưởi là loài thuộc họ cam quýt, theo nhiều báo cáo nói về nguồn gốc của cây bưởi, phần lớn đều nhất trí rằng cây bưởi có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, trải dài từ Ấn Độ qua Hymalaya Trung Quốc xuống vùng quần đảo Philippin, Malaysia, miền Nam Inđonesia hoặc kéo đến lục địa Úc [10], [23]. Song từ rất sớm cây bưởi đã được phát triển ra các châu lục khác.
Bưởi chùm (Citrus paradisis) được xác định là dạng đột biến hay dạng con lai tự nhiên của bưởi, nó xuất hiện sớm nhất ở vùng 4 Barbadas miền Tây Ấn Độ và được trồng lần đầu tiên ở Florida Mỹ năm 1809 và trở thành một trong những sản phẩm quả chất lượng cao ở châu Mỹ… Như vậy, cây bưởi có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, sự lan trải của cây bưởi trên thế giới gắn liền với lịch sử buôn bán đường biển và các cuộc chiến tranh trước đây. Cây bưởi được di chuyển đến châu Phi từ Ấn Độ bởi các đoàn thuyền buồm, di chuyển đến châu Mỹ bởi các nhà thám hiểm và thuyền buôn người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Các vùng trồng bưởi chủ yếu trên thế giới Trong nhiều năm qua năng suất, diện tích và sản lượng của bưởi không ngừng tăng. Vành đai trồng bưởi trải dài từ 400 vĩ Bắc xuống 400 vĩ Nam, có nghĩa là bưởi chỉ được trồng ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới.
Hiện nay vùng cây ăn quả nhiệt đới như: Việt Nam, Cu Ba, Thái Lan, Malayia và miền Nam Trung Quốc giáp Việt Nam đang gặp những khó khăn lớn về phát triển bưởi do một số bệnh hại trên bưởi của vùng nhiệt đới như bệnh greening gây nên. Sức tàn phá của các loại dịch bệnh này khiến cho diện bưởi của một số nước nằm trong vùng nhiệt đới bị thu hẹp hoặc không tăng lên được. Trái lại, khí hậu vùng á nhiệt đới không cho phép các loại bệnh hại bưởi điển hình là bệnh greening phát triển mạnh, chính vì thế vùng bưởi Á nhiệt đới có xu hướng ngày càng phát triển mạnh về diện tích, năng suất, sản lượng, chất lượng quả cũng như đầu tư các biện pháp kỹ thuật về giống, canh tác [14]. Các vùng trồng bưởi nổi tiếng thế giới hiện nay chủ yếu nằm ở những vùng khí hậu khá ôn hoà thuộc vùng á nhiệt đới hoặc vùng khí hậu ôn hoà ven biển chịu ảnh hưởng nhiều của khí hậu đại dương.
Những nước trồng bưởi nổi tiếng hiện nay phải kể đến là: các nước vùng Địa Trung Hải và châu Âu như: Tây Ban Nha, Italia, Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Morocco, Ai Cập, Israel, Tunisia, Algeria; vùng bắc Mỹ như: Hoa Kỳ, Mexico; các hòn đảo châu Mỹ như: Cuba, Jamaica… vùng cam châu Á chủ yếu là Trung Quốc và Nhật Bản; ngoài ra còn có vùng trồng cam bắc Phi, Úc… 5 1.3 Tình hình sản xuất bưởi trên thế giới Trên thế giới, tính đến năm 2008 diện tích trồng bưởi đạt 119.697 triệu ha, năng suất bình quân đạt 105,558 tạ/ha và sản lượng đạt 88. Trong vòng từ 5 năm từ 2008 – 2012 diện tích trồng bưởi tăng khoảng 16.391ha, sản lượng tăng thêm 14.51 tấn, năng suất tăng khoảng 25. Diện tích, năng suất và sản lượng bưởi trên thế giới Chỉ tiêu 2008 2009 2010 2011 2012 Diện tích (triệu ha) 119,70 126,38 127,86 130,09 135,38 Năng suất (tạ/ha) 105,5 118,9 119,6 131,3 948,5 Sản lượng (Tấn) 8.318 (Nguồn: FAO, tháng 8 năm 2014) Trên thế giới hiện nay có 3 vùng trồng bưởi chủ yếu là vùng Địa Trung Hải, Châu Mỹ, Châu Á. Trong đó khu vực Bắc Mỹ là vùng trồng lớn nhất sau đó đến Châu Á và vùng Địa Trung Hải.
Một số quốc gia trồng bưởi chủ yếu trên thế giới gồm Châu Mỹ (Mỹ, Mêxico…) Châu Á gồm: Trung Quốc, Ấn Độ, Malayia, Philippin, Thái Lan…(bảng 1.1 ta thấy diện tích trồng bưởi liên tục tăng qua các năm năm 2008 diện tích trồng bưởi là 119,70 ha đến năm 2012 là 135,38 ha tăng 15,68 ha. Năng suất bưởi đều tăng qua các năm từ năm 2008 đến 2011 tăng từ 105,5 tấn /ha lên 131,5 tấn/ ha. Tuy nhiên đến năm 2012 năng suất bưởi lại giảm xuống còn 948,5 tấn/ ha. Sản lượng bưởi tăng qua các năm từ 2008 đến 2012 tăng hơn 4 nghìn tấn.
Năm 2012 tuy năng suất bưởi giảm nhưng do diện tích tăng nên sản lượng bưởi không giảm.2: Sản lượng bưởi của một số nước trên thế giới (ĐV: tấn) TT Nước Sản lượng 2009 2010 2011 1 Thế giới 9.139 (Theo FAO, tháng 5 năm 2014) Trung Quốc là nước luôn dẫn đầu cả về diện tích và sản lượng cây có múi. Ở đây bưởi được trồng nhiều ở các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Tứ Xuyên, Hồ Nam, Triết Giang… Sản lượng bưởi năm 2011 của Trung Quốc đạt 6.716 tấn, một số giống bưởi nổi tiếng như: Sa Điền, Văn Đán, Quân Khê… Trung Quốc là quốc gia có nhiều chính sách khuyến khích tăng sản xuất nông nghiệp nhằm đảm bảo tiêu dùng trong nước và một phần cho xuất khẩu. Thái Lan: Bưởi được trồng nhiều ở các tỉnh miền Trung, một phần Miền Bắc và một phần miền Đông. Nơi đây nổi tiếng với những giống bưởi như: Cao phuang, Cao fan… Ấn Độ: là nước phát triển mạnh về bưởi, năm 2008 Ấn Độ có 8.500 ha bưởi, đạt sản lượng 589.
Nhìn chung diện tích bưởi không cao bằng cam và chanh lai. Diện tích bưởi trên toàn thế giới còn thấp hơn nhiều so với cam, quýt. Trung Quốc cũng là nước có sản lượng và tốc độ tăng trưởng cao nhất. Với sản lượng năm 2011 đạt 617.171 tấn, tốc độ tăng trưởng đạt tấn cao hơn so với tốc độ tăng trưởng chung của toàn thế giới là 14.
Đứng thứ 2 là 7 Ấn Độ với sản lượng là 589.000 tấn và tốc độ tăng trưỏng là 48. Ngoài ra một số nước đạt tốc độ tăng trưởng nhẹ như Malaysia, Thailan… Một số nước có sản lượng bưởi giảm như Philippin, Mỹ…Trong đó Philippin giảm nhiều nhất từ 192. Nguyên nhân chủ yếu do giảm diện tích giảm. Tình hình sản xuất cây bưởi ở Việt Nam 1.
Tình hình sản xuất và nghiên cứu cây bưởi ở Việt Nam Nước ta là một trong những nơi khởi nguyên của nhiều loại cây trồng, do điều kiện khí hậu và địa hình bị chia cắt phức tạp, là một trong những nước có thể trồng được nhiều loại cây trồng, đặc biệt là cây ăn quả. Theo kết quả điều tra của tác giả Võ Hùng (1994) cho thấy ở nước ta có hàng ngàn giống cây ăn quả thuộc 130 loài của hơn 30 họ thực vật. Nhiều loại cây ăn quả thích ứng với các vùng khác nhau trong nước như: chuối, dứa, cam quýt. Nhiều loại cây ăn quả được trồng theo vùng sinh thái tạo thành các vùng đặc sản nổi tiếng như nhãn lồng Hưng Yên, vải thiều Thanh Hà, Lục Ngạn, các cây ăn quả đặc sản như sầu riêng, măng cụt, chôm chôm ở miền Nam [8].
Cây bưởi đã có lịch sử trồng trọt lâu đời ở nước ta. Các báo cáo của tác giả Tanaka (1954-Nhật Bản) trong chuyến đi khảo sát châu Á đã nhắc đến loài cam quýt đựơc trồng ở Việt Nam từ đầu thế kỷ 20. Hiện nay ở Nhật Bản có một số giống bưởi khá nổi tiếng, những giống bưởi này được Tanaka thu nhập từ vườn thực vật Sài Gòn mang về trồng thử nghiệm ở Nhật Bản [7], [22]. Tuy nhiên nghề trồng Bưởi mới chỉ thực sự phát triển mạnh trong thời kỳ sau 1954, thời kỳ xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, đặc biệt sau những năm 60 của thế kỷ 20 nhờ chính sách phát triển nông nghiệp của chính phủ, diện tích và sản lượng bưởi tăng nhanh, nhiều nông trường trồng bưởi được hình thành ở miền Bắc như nông trường Sông Lô, Cao Phong, Sông Bôi, Thanh Hà, Vân Du, Đông Hiếu, Sông Con, Phủ Quỳ, Bố Hạ.
với diện tích hàng ngàn ha 8 bưởi ở các nông trường quốc doanh này, cùng với các vùng trồng bưởi truyền thống như: bưởi Đoan Hùng, bưởi Phúc Trạch, cam Bố Hạ, quýt vàng Bắc Sơn, cam sành Hà Giang… nghề trồng bưởi được coi là một nghề sản xuất mang lại hiệu quả cao và được nhiều người quan tâm.3: Tình hình sản xuất bưởi của nước ta. Chỉ tiêu ĐVT 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Diện tích Ha 2000 2037 2056 2129 2224 2221 2300 Năng suất Tạ/Ha 115,0 111,9 104,7 110,7 114,8 117,6 119,6 26115 27500 Sản lượng Tấn 23000 22811 21532 23576 25538 (Theo Fao tháng 5 năm 2014) Trong những năm gần đây, măc dù năng suất và diện tích cây bưởi không tăng nhiều, người tiêu dung có xu hướng sử dụng bưởi quả làm thực phẩm thay cho các loại quả có múi khác. Theo tác giả Trần Thế Tục quả bưởi dễ bảo quản, vận chuyển, có thể để trên cây trong thời gian dài sau khi chín, được xác định là loại quả tương đối an toàn, vì thế giá bưởi quả luôn cao hơn các loại quả có múi khác [12]. Trong vòng 3 năm từ 2007 đến 2009, sản lượng bưởi quả ở Việt Nam tương đối ổn định, diện tích giữ ở mức 2037 - 2129 ha, năng suất khoảng từ 10 tới 12 tấn/ha và sản lượng đạt ở mức 23.
So với các loại cây ăn quả khác sản lượng bưởi đứng sau: chuối, dừa, cam, dứa, xoài, nho. Tuy nhiên giai đoạn 2010 - 2015, nhiều địa phương có xu hướng phát triển trồng bưởi tạo sản phẩm hàng hóa cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu [12]. Theo tác giả Nguyễn Văn Dũng nước ta có bộ giống cam quýt khá phong phú các giống bưởi hiện trồng ở Việt Nam chủ yếu được chọn lọc tự phát của người dân từ những vùng trồng bưởi truyền thống [3].