chương I “Những quy định chung”, điều 1 “Giải thích từ ngữ” của Nghị định 51/2002/NĐCP ban hành ngày 26/04/2002 nói “tác phẩm báo chí là tên gọi chung cho tất cả các thể loại tin, bài, ảnh… đã được đăng, phát trên báo chí” [4]. Ở công trình “Các thể loại báo chí thông tấn”, tác giả Đinh Văn Hường cho rằng: “Thể loại là hình thức biểu hiện cơ bản, thống nhất và tương đối ổn định của các tác phẩm, được phân chia theo phương thức phản ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác để chuyển tải nội dung sự kiện, vấn đề, con người mang tính tư tưởng, thẩm mỹ và ý đồ nhất định của người thể hiện…” [31;11]. Từ những ý kiến trên, chúng tôi cho rằng “thể loại báo chí” là khái niệm dùng để chỉ hình thức biểu hiện có tính đặc trưng của tác phẩm báo chí. Đó là các TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.chi 15 thể loại xã luận, bình luận, phỏng vấn, ghi nhanh, tường thuật, tin, phóng sự, điều tra… được sử dụng phổ biến, rộng rãi trên các loại hình báo chí hiện nay”.
Tác giả Đinh Văn Hường [31] đưa ra năm tiêu chí chung để nhận diện thể loại báo chí như sau: Thứ nhất là khả năng nắm bắt hiện thực đời sống xã hội (chọn sự kiện, vấn đề, nhân vật nào… để phản ánh, hay nói cách khác phản ánh cái gì trong thời điểm đó). Thứ hai là mức độ phản ánh, phân tích, lý giải vấn đề của người viết. Thứ ba là năng lực trình bày, triển khai tác phẩm về vấn đề mà người viết lựa chọn. Thứ tư là mức độ ảnh hưởng và tác động của tác phẩm đối với công chúng, đối với xã hội trong thời điểm đó hoặc lâu dài, hay còn gọi là hiệu quả tác động.
Thứ năm là tác phẩm đó có tên gọi cụ thể, có tính lý luận, khoa học, có tiêu chí, được thực tiễn kiểm nghiệm và tồn tại ổn định trong đời sống thực tiễn báo chí. Trong giới nghiên cứu báo chí ở Việt Nam, hiện có nhiều quan điểm phân chia các thể loại báo chí khác nhau. Chúng tôi chấp nhận cách phân chia thể loại trong công trình “Các thể loại báo chí thông tấn” [31]. Theo đó, tác giả này cho rằng hệ thống thế loại báo chí gồm ba nhóm: i) Nhóm các thể loại báo chí thông tấn gồm tin, phỏng vấn, tường thuật… có thế mạnh để phản ánh, thông báo kịp thời, nhanh chóng các sự kiện, vấn đề vừa xảy ra, đang xảy ra hoặc sắp xảy ra trong cuộc sống hằng ngày.
Các hiện tượng, quá trình, sự kiện hay nhân vật được phản ánh trong các thể loại này thường đơn lẻ, độc lập hoặc tập hợp một số sự kiện tiêu biểu cho cái mới, cái thật, cập nhật của xã hội. Thông tin sự kiện có yếu tố bình luận mức độ là tính trội của nhóm các thể loại báo chí thông tấn. ii) Nhóm các thể loại báo chí chính luận gồm xã luận, bình luận, chuyên luận, điều tra, bài phê bình,… với chất trí tuệ, tư duy, lý luận, lý lẽ, hùng biện trong tác phẩm. Tính trội của nhóm các thể loại báo chí chính luận là thông tin lý lẽ.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.chi 16 iii) Nhóm các thể loại báo chí chính luận – nghệ thuật gồm phóng sự báo chí, ký báo chí, tiểu phẩm báo chí, câu chuyện báo chí, ghi nhanh,… là những thể loại kết hợp yếu tố chính luận của báo chí (tư liệu, số liệu, sự kiện, nhân vật có thật, chất lý luận, hùng biện…) với các yếu tố của văn học nghệ thuật (ngôn ngữ, hình ảnh, cảm xúc, thái độ,…) để thể hiện tác phẩm sinh động, sâu sắc, mềm mại và hấp dẫn đối với công chúng. Thông tin sự kiện, lý lẽ và thẩm mỹ là tính trội của nhóm thể loại này. Tất nhiên, kết quả phân chia này cũng chỉ mang tính tương đối. Xu hướng chung của thể loại báo chí hiện nay là sự đan xen, hòa quyện và chuyển hóa giữa các nhóm và các thể loại.
Tuy nhiên, quá trình này diễn ra có mức độ, do vậy không làm mất đi hoặc thay đổi bản chất của từng thể loại. Việc xem xét đặc điểm phong cách chức năng báo chí và phân loại thể loại báo chí chính là cơ sở để chúng tôi xem xét sự tương quan giữa phong cách văn bản thông cáo báo chí với phong cách của từng thể loại của báo chí. Các quan niệm về thông cáo báo chí Thông cáo báo chí (thuật ngữ tiếng Anh là News Release/ Media Release/ Press Release/ Press Statement) là một khái niệm mới, gắn với lĩnh vực truyền thông, được hình thành ở Việt Nam trong một vài năm gần đây. Do sự mới mẻ của nó, “thông cáo báo chí” chưa có tên trong các cuốn sách tiếng Việt nghiên cứu về thuật ngữ chuyên ngành báo chí, truyền thông.
Công trình “Thuật ngữ Báo chí – Truyền thông” của tác giả Phạm Thành Hưng [30] có nhắc đến một số khái niệm có liên quan như “bản tin thông báo”, “người phát ngôn”, “quan hệ công chúng”,… nhưng không đề cập đến thuật ngữ này. Chúng tôi cũng không tìm thấy một thuật ngữ khác tương đương để chỉ đối tượng là “các văn bản được gửi đến các cơ quan truyền thông nhằm mục đích công bố một thông tin nào đó” ở cuốn sách này. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.chi 17 Hiện nay, có hai cách hiểu phổ biến về thông cáo báo chí: Cách hiểu hẹp: Cho rằng chỉ các cơ quan nhà nước, các tổ chức quốc tế mới được quyền phát hành thông cáo báo chí. Trong “Từ điển Tiếng Việt”, “thông cáo” được định nghĩa là “văn bản, thường là của tổ chức, cơ quan nhà nước, báo cho mọi người biết tình hình, sự việc có một tầm quan trọng nhất định nào đó” [41].
TCBC, theo cách hiểu chiết tự này, có thể xem là dạng văn bản, thường là của tổ chức, cơ quan nhà nước, báo cho các cơ quan báo chí biết tình hình, sự việc có một tầm quan trọng nhất định nào đó. Từ điển này cũng không nêu cụm từ mở rộng “Thông cáo báo chí”. Trước đây, chỉ văn bản của các cơ quan nhà nước, các tổ chức lớn gửi đến các cơ quan truyền thông mới được xem là thông cáo báo chí. Với cách hiểu này, TCBC là dạng văn bản của các cơ quan nhà nước, các tổ chức quốc tế có vai trò quan trọng với xã hội gửi đến giới truyền thông nhằm công bố các thông tin liên quan đến toàn xã hội.
Cách hiểu rộng: Cho rằng mọi tổ chức chịu trách nhiệm trước pháp luật về các thông tin tổ chức đó cung cấp đều có thể phát hành thông cáo báo chí. Với cách hiểu này, thông cáo báo chí cũng được các tổ chức nhỏ hơn (về mặt hành chính) sử dụng như một công cụ hiệu quả để truyền thông. Đó là các dạng thông cáo báo chí do các tổ chức như doanh nghiệp, các hiệp hội,… phát hành. Ví dụ công ty Sữa Việt Nam Vinamilk phát hành TCBC “Về việc khẳng định uy tín thương hiệu Dielac” ngày 14/03/2007 sau sự cố hạt chống ẩm và mạt sắt nghi ngờ có thể bị lẫn trong thành phẩm sữa bột Dielac của công ty này.
Trong luận văn, chúng tôi chấp nhận cách hiểu rộng hơn về thông cáo báo chí. Cách hiểu này sẽ giúp chúng tôi có sự so sánh đối chiếu trong quá trình phân tích và xử lý tư liệu TCBC của các cơ quan/tổ chức khác nhau. Trên thực tế, nhiều bộ, ngành, tổ chức ở Việt Nam đã sử dụng rộng rãi công cụ này. Tuy nhiên, ở Việt Nam, chỉ các công trình về Quan hệ Công chúng (Public TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.chi 18 Relations) mới có định nghĩa về TCBC [25] [32].
Điều này chứng tỏ thể loại văn bản này chưa được chú ý đúng mức. Các định nghĩa về TCBC thể hiện các quan điểm của từng tác giả, trường phái đối với loại hình văn bản này. Định nghĩa trên Từ điển Wordnet của Đại học Princeton (Mỹ) nhấn mạnh tính văn bản hóa của TCBC: “Thông cáo báo chí là thông báo gửi tới báo chí nhằm bổ sung hoặc thay thế ngôn ngữ nói” [55]. Định nghĩa của trang dictionary.com đề cập đến tính chính thống của chủ thể: “Thông cáo báo chí là thông báo do cơ quan như chính phủ hoặc tổ chức PR (quan hệ công chúng) soạn thảo và gửi đến báo chí” [56].
Nhấn mạnh tính thời sự của TCBC, TS. Đinh Thị Thúy Hằng trong cuốn “PR – Lý luận và ứng dụng” định nghĩa: “Thông cáo báo chí là một trong những công cụ thiết yếu để thu hút báo chí đưa tin nhằm thông tin chính sách, sáng kiến hay hoạt động của ngành đến với công chúng. Thông cáo báo chí thường được gắn với các sự kiện hoặc vấn đề hiện tại. Theo Hughes, nếu mọi việc diễn ra thuận lợi thì toà soạn báo sẽ đăng tải một bài báo về nội dung được nêu trong TCBC đó.
Như vậy định nghĩa của Tash Hughes tập trung vào phần “ích lợi”, tức là mục đích của TCBC. Chính vì vậy bà khuyên người viết TCBC (mà theo bà nên là nhân viên PR của công ty) cố gắng tạo những điểm thu hút rộng rãi dư luận quan tâm, có như vậy báo chí mới hào hứng đăng tải và công ty cũng đạt mục đích về truyền thông. Sullivan, tác giả của “Một văn phòng báo chí có trách nhiệm” nêu định nghĩa tương đối toàn diện: “Thông cáo báo chí là bản tóm tắt những sự thật về một chương trình hay một vấn đề mà bạn muốn giới truyền thông quan tâm. Chúng được viết theo một mẫu chuẩn.
Tiêu chí chính của một thông cáo báo chí là nó phải chứa tin” [69]. Định nghĩa của Sullivan đề cập đến một đặc điểm cốt tử của TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.chi 19 văn bản TCBC mà luận văn sẽ đề cập ở mục 4. của chương này, đó là tính trung thực, độ chính xác cao bắt buộc của TCBC. Điều này cũng cho thấy sự khác biệt với cách nhìn của Tash Hughes nêu ở trên, bởi Tash Hughes chỉ hướng tới việc gây sự chú ý, quan tâm của độc giả (hàm ý có thể làm bóng bẩy TCBC mà không phải quá bận tâm việc tôn trọng sự thật).
Trong khi đó, là nhà báo chuyên viết về công nghệ thông tin, Tom Foremski thể hiện quan điểm trên tờ Silicon Valley Watcher số ngày 27/2/2006, như sau: “TCBC là bản thông báo về một sản phẩm, dịch vụ, lễ khai trương văn phòng, báo cáo tài chính, đối tác, khách hàng và hàng loạt những hoạt động thương mại khác” [58]. Foremski nhấn mạnh văn phong của TCBC cần phải “đi thẳng vào vấn đề”, tránh lối diễn đạt “vòng vo” (Faremski sử dụng thuật ngữ mới, đó là “spintastic” để chỉ trích những TCBC viết quá dài).