Nghiên Cứu Đa Dạng Khu Hệ Thú Tại Khu Rừng Đặc Dụng Cham Chu

Chuyên khảo phân tích Luận văn nghiên cứu tính đa dạng khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng cham chu làm cở đề xuất giải pháp, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Hoàng Văn Diễn
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Văn Phúc
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Khu Hệ Thú Tại Rừng Đặc Dụng Cham Chu
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu thú trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu thú trong nước
• 2.3. Tổng quan điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.3.2. Điều kiện dân sinh, kinh tế - xã hội
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tính đa dạng về thành phần loài của khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.1.1. Tính đa dạng về thành phần loài thú
• 4.1.2. Tính đa dạng của khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu theo các bậc phân loại
• 4.1.3. So sánh thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu với một số khu BTTN và VQG ở miền Bắc
• 4.2. Đặc điểm phân bố sinh cảnh của các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.2.1. Sinh cảnh rừng núi đất
• 4.2.2. Sinh cảnh rừng núi đá vôi
• 4.2.3. Sinh cảnh làng bản nương rẫy
• 4.3. Nghiên cứu tính đa dạng về giá trị các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.3.1. Giá trị về mặt sinh thái
• 4.3.2. Giá trị về mặt kinh tế
• 4.3.3. Giá trị về khoa học và bảo tồn nguồn gen
• 4.4. Đa dạng nguồn gen quý hiếm
• 4.5. Thực trạng công tác quản lý nguồn tài nguyên thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.5.1. Săn bắn trái phép động vật hoang dã
• 4.5.2. Khai thác gỗ
• 4.5.3. Khai thác củi và lâm sản ngoài gỗ
• 4.5.4. Phá rừng làm nương rẫy
• 4.5.5. Tình hình quản lý của rừng đặc dụng
• 4.6. Những thuận lợi và khó khăn trong công tác quản lý tài nguyên rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.7. Đề xuất một số giải pháp cho công tác bảo tồn khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Cham Chu Giá Trị

Động vật rừng là một thành phần không thể thiếu của hệ sinh thái rừng, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp nguồn gen quý giá. Lớp Thú (Mammalia) đặc biệt quan trọng, vừa có giá trị kinh tế cao, vừa nhạy cảm với các tác động từ con người và môi trường. Việt Nam, với vị trí địa lý đặc biệt, được công nhận là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao, bao gồm cả khu hệ thú. Tuy nhiên, do chiến tranh, quản lý yếu kém và khai thác tài nguyên không bền vững, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp, đe dọa nơi cư trú của nhiều loài động vật quý hiếm. Việc nghiên cứu và bảo tồn khu hệ thú rừng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nghiên cứu này tập trung vào Rừng đặc dụng Cham Chu, một khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao, nhằm đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Đa Dạng Sinh Học Khu Hệ Thú

Thú rừng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng. Chúng tham gia vào quá trình vận chuyển vật chất và năng lượng, đồng thời là nguồn gốc của nhiều loài động vật chăn nuôi. Nguồn gen quý giá từ thú rừng có thể được sử dụng để lai tạo ra các giống vật nuôi có khả năng kháng bệnh cao và thích nghi tốt với điều kiện địa phương. Việc bảo tồn đa dạng sinh học khu hệ thú không chỉ bảo vệ các loài động vật mà còn đảm bảo sự ổn định của toàn bộ hệ sinh thái.

1.2. Thực Trạng Suy Giảm Đa Dạng Sinh Học Tại Việt Nam

Chiến tranh và các hoạt động khai thác tài nguyên không bền vững đã gây ra những tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học của Việt Nam. Diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp, dẫn đến mất môi trường sống của nhiều loài động vật quý hiếm. Tình trạng săn bắn bừa bãi cũng góp phần làm suy giảm số lượng các loài thú. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong công tác bảo tồn, nhưng vẫn cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn để đánh giá chính xác tình trạng và đề xuất các giải pháp hiệu quả.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Thách Thức Bảo Tồn Cham Chu Fauna

Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu, được thành lập năm 2001, có tổng diện tích 58.187 ha, với mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm núi thấp đặc trưng cho vùng Đông Bắc Việt Nam. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về khu hệ thú tại đây, nhưng chủ yếu tập trung vào các loài thú lớn và quý hiếm. Việc điều tra, khảo sát về các loài thú nhỏ còn hạn chế. Các nghiên cứu hiện tại thường chỉ dừng lại ở việc thống kê thành phần loài sơ bộ, chưa đi sâu vào nghiên cứu đặc điểm hình thái, phân bố và sinh thái của chúng. Tình trạng quần thể của các loài có tầm quan trọng bảo tồn cao cũng chưa được đánh giá đầy đủ, dẫn đến việc thiếu các biện pháp bảo tồn cụ thể và hiệu quả. Nguồn lợi thú tại Cham Chu đang suy giảm, đòi hỏi cần có những nghiên cứu hệ thống để đánh giá đúng đắn giá trị tài nguyên này và tìm ra các giải pháp bảo tồn phù hợp.

2.1. Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Khu Hệ Thú Rừng Cham Chu

Các nghiên cứu về khu hệ thú tại Cham Chu còn nhiều hạn chế, đặc biệt là đối với các loài thú nhỏ như thú ăn sâu bọ, thú gặm nhấm và dơi. Các công trình nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào thống kê thành phần loài, chưa đi sâu vào nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố của chúng. Điều này gây khó khăn cho việc đánh giá chính xác tình trạng quần thể và đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.2. Sự Suy Giảm Nguồn Lợi Thú và Thiếu Dữ Liệu Nghiên Cứu

Nguồn lợi thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu đang suy giảm, nhưng lại thiếu những dẫn liệu nghiên cứu có tính hệ thống để đánh giá một cách đúng đắn về nguồn tài nguyên quý giá này. Điều này gây khó khăn cho việc xác định nguyên nhân suy giảm và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Cần có những nghiên cứu toàn diện hơn để cung cấp thông tin chi tiết về thành phần loài, phân bố, sinh thái và tình trạng quần thể của các loài thú tại Cham Chu.

2.3. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Cham Chu

Nghiên cứu về đa dạng sinh học khu hệ thú tại Cham Chu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thông tin khoa học cho công tác bảo tồn. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp đánh giá đầy đủ về khu hệ thú tại khu RĐD Cham Chu, bổ sung các dẫn liệu về thú của tỉnh Tuyên Quang, tạo cơ sở cho đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài động vật hoang dã, đặc biệt là các loài thú quý hiếm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Động Vật Rừng Đặc Dụng Cách Nào

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định hiện trạng tài nguyên thú và tình hình quản lý tài nguyên thú rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Mục tiêu là cung cấp thông tin về tình hình khai thác, sử dụng tài nguyên thú ở khu vực nghiên cứu, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn tài nguyên rừng nói chung và khu hệ thú nói riêng, xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn tài nguyên thú rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng bao gồm: khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm, thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo và tài liệu liên quan. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chương trình giáo dục nâng cao nhận thức về công tác bảo tồn cho nhân dân và xây dựng các phương án quản lý, bảo tồn và phát triển các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu, Tuyên Quang.

3.1. Xác Định Tính Đa Dạng Sinh Học Thành Phần Loài Thú

Một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định tính đa dạng sinh học về thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc thống kê các loài thú hiện diện, đặc biệt là các loài quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen. Việc xác định thành phần loài là cơ sở quan trọng để đánh giá hiện trạng và đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp.

3.2. Phân Tích Đặc Điểm Phân Bố Sinh Cảnh và Yếu Tố Tác Động

Nghiên cứu cũng tập trung vào việc phân tích đặc điểm phân bố sinh cảnh của các loài thú và các yếu tố tác động của con người đến đa dạng sinh học khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loài thú và môi trường sống của chúng, cũng như tác động của các hoạt động khai thác tài nguyên và phá rừng đến sự tồn tại của chúng.

3.3. Đánh Giá Hiện Trạng và Đề Xuất Biện Pháp Bảo Tồn

Mục tiêu cuối cùng của nghiên cứu là đánh giá hiện trạng khu hệ thú, các giá trị bảo tồn nguồn gen, đồng thời đánh giá tình hình khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thú rừng. Dựa trên những đánh giá này, nghiên cứu sẽ đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả, nhằm bảo vệ và phát triển khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thống Kê Động Vật Rừng Cham Chu

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin chi tiết về thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu, bao gồm danh sách các loài, số lượng cá thể và phân bố của chúng. Nghiên cứu cũng sẽ xác định các loài thú quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen, đồng thời đánh giá mức độ đe dọa của chúng. Đặc điểm phân bố sinh cảnh của các loài thú sẽ được phân tích, giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa chúng và môi trường sống. Các yếu tố tác động của con người, như săn bắn, khai thác gỗ và phá rừng, cũng sẽ được đánh giá để xác định mức độ ảnh hưởng của chúng đến đa dạng sinh học khu hệ thú. Tình hình quản lý tài nguyên thú rừng tại khu vực nghiên cứu sẽ được đánh giá, bao gồm các hoạt động bảo tồn, kiểm soát săn bắn và khai thác tài nguyên. Dựa trên những kết quả này, nghiên cứu sẽ đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả, nhằm bảo vệ và phát triển khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu.

4.1. Tính Đa Dạng Sinh Học Về Thành Phần Loài Thú

Nghiên cứu sẽ xác định và thống kê chi tiết thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc xác định các loài thú hiện diện, số lượng cá thể của từng loài và phân bố của chúng trong khu vực nghiên cứu. Thông tin này là cơ sở quan trọng để đánh giá mức độ đa dạng sinh học của khu hệ thú và xác định các loài cần được ưu tiên bảo tồn.

4.2. Đặc Điểm Phân Bố Sinh Cảnh Của Các Loài Thú

Nghiên cứu sẽ phân tích đặc điểm phân bố sinh cảnh của các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc xác định các loại môi trường sống mà các loài thú ưa thích, như rừng núi đất, rừng núi đá vôi, thủy vực và làng bản nương rẫy. Thông tin này giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loài thú và môi trường sống của chúng, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp.

4.3. Đánh Giá Tác Động Của Con Người Đến Khu Hệ Thú

Nghiên cứu sẽ đánh giá các yếu tố tác động của con người đến khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc xác định các hoạt động khai thác tài nguyên, săn bắn và phá rừng, cũng như mức độ ảnh hưởng của chúng đến số lượng và phân bố của các loài thú. Thông tin này giúp xác định các mối đe dọa chính đối với khu hệ thú và đề xuất các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Đề Xuất Nào

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn sẽ được đề xuất nhằm bảo vệ và phát triển khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Các giải pháp này có thể bao gồm: tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, kiểm soát săn bắn trái phép, phục hồi môi trường sống, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học, và xây dựng các chương trình giám sát và nghiên cứu dài hạn. Các giải pháp này sẽ được thiết kế để phù hợp với điều kiện cụ thể của khu vực nghiên cứu và đảm bảo tính bền vững trong dài hạn. Sự tham gia của cộng đồng địa phương sẽ được khuyến khích để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của các hoạt động bảo tồn.

5.1. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Rừng

Một trong những giải pháp quan trọng nhất là tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng tại khu vực nghiên cứu. Điều này bao gồm việc tăng cường tuần tra, kiểm soát các hoạt động khai thác gỗ trái phép và ngăn chặn phá rừng làm nương rẫy. Việc bảo vệ rừng là yếu tố then chốt để bảo tồn môi trường sống của các loài thú và duy trì đa dạng sinh học.

5.2. Kiểm Soát Săn Bắn Trái Phép

Săn bắn trái phép là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Do đó, cần có các biện pháp kiểm soát săn bắn hiệu quả, bao gồm việc tăng cường tuần tra, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm và nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của săn bắn trái phép.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính bền vững của các hoạt động bảo tồn. Điều này có thể được thực hiện thông qua các chương trình giáo dục, tuyên truyền và vận động cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Hướng Phát Triển Sinh Thái Học Động Vật

Nghiên cứu này là một bước quan trọng trong việc đánh giá và bảo tồn khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc nghiên cứu chi tiết hơn về sinh thái học của các loài thú, đặc biệt là các loài quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. Việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến khu hệ thú cũng là một vấn đề quan trọng cần được quan tâm. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu về kinh tế học bảo tồn để đánh giá giá trị kinh tế của đa dạng sinh học và đề xuất các cơ chế tài chính bền vững cho công tác bảo tồn.

6.1. Nghiên Cứu Chi Tiết Về Sinh Thái Học Động Vật

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc nghiên cứu chi tiết hơn về sinh thái học động vật của các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc nghiên cứu về chế độ ăn, tập tính sinh hoạt, sinh sản và tương tác giữa các loài. Thông tin này là cơ sở quan trọng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

6.2. Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động ngày càng lớn đến các hệ sinh thái trên toàn thế giới, và khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu cũng không phải là ngoại lệ. Do đó, cần có các nghiên cứu để đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến phân bố, số lượng và sinh thái của các loài thú.

6.3. Nghiên Cứu Về Kinh Tế Học Bảo Tồn

Bảo tồn đa dạng sinh học đòi hỏi nguồn lực tài chính đáng kể. Do đó, cần có các nghiên cứu về kinh tế học bảo tồn để đánh giá giá trị kinh tế của đa dạng sinh học và đề xuất các cơ chế tài chính bền vững cho công tác bảo tồn. Điều này có thể bao gồm việc phát triển du lịch sinh thái, chi trả dịch vụ hệ sinh thái và các cơ chế tài chính khác.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Khu vực Đông Nam Á là một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học toàn cầu, trong đó Việt Nam được ghi nhận có khu hệ thú phong phú với 312 loài và phân loài. Tuy nhiên, áp lực từ suy thoái sinh cảnh, săn bắt trái phép và chuyển đổi mục đích sử dụng đất đang đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của các hệ sinh thái rừng tự nhiên. Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang (thành lập theo Quyết định số 1536/QĐ-UBND và Quyết định số 408/QĐ-UBND) quản lý tổng diện tích 58.187 ha, trong đó quy hoạch đất rừng đặc dụng đạt 15.262,3 ha. Đây là mẫu chuẩn đại diện cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm núi thấp vùng Đông Bắc Việt Nam, đóng vai trò hành lang sinh thái cho nhiều loài nguy cấp.

Vấn đề cốt lõi tại Cham Chu là sự suy giảm quần thể động vật hoang dã do hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ, săn bẫy thú thương mại và mở rộng đất nương rẫy (với mật độ dân số 74 người/km², 85% lao động nông nghiệp phụ thuộc vào rừng). Trước đây, các nghiên cứu tại địa bàn chỉ dừng lại ở khảo sát nhanh thú lớn và linh trưởng, thiếu dữ liệu kiểm kê có hệ thống về thú nhỏ (bộ Gặm nhấm - Rodentia, bộ Dơi - Chiroptera, thú Ăn sâu bọ - Eulipotyphla), dẫn đến thiếu cơ sở khoa học định lượng để hoạch định phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Dự án nghiên cứu đặt ra các mục tiêu cụ thể:

1. Xác định cấu trúc thành phần loài và tính đa dạng phân loại học của khu hệ thú (Mammalia) tại Khu rừng đặc dụng (RĐD) Cham Chu.
2. Thống kê, định danh các loài thú quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen theo Sách đỏ Việt Nam (2007), Danh lục đỏ IUCN (2014) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
3. Phân tích đặc điểm phân bố của các loài thú theo 4 kiểu sinh cảnh đặc trưng và đánh giá áp lực nhân vi tác động lên sinh cảnh.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh, tuần tra kiểm soát và quản lý cộng đồng phục vụ bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên thú rừng.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 7 tuyến khảo sát thực địa tại 2 xã trọng điểm có diện tích rừng tự nhiên lớn nhất là Yên Thuận và Phù Lưu thuộc huyện Hàm Yên, kết hợp phỏng vấn sâu tại 5 xã vùng lõi và vùng đệm. Hạn chế của dự án là chưa áp dụng phương pháp bẫy ảnh tự động (camera trapping) liên tục và lưới mờ chuyên dụng bắt dơi do giới hạn thiết bị tại thời điểm khảo sát.

       +-------------------------------------------------------------+
       |             HỆ THỐNG QUẢN LÝ BẢO TỒN CHAM CHU              |
       +-------------------------------------------------------------+
                                      |
         +----------------------------+----------------------------+
         |                                                         |
         v                                                         v
+------------------+                                     +-------------------+
|  ĐIỀU TRA THỰC ĐỊA|                                     | ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC|
|  - 7 tuyến khảo sát|                                    | - 5 Kiểm lâm      |
|  - Dấu vết, mẫu vật|                                    | - 25 Thợ săn/Dân bản|
+------------------+                                     +-------------------+
         |                                                         |
         +----------------------------+----------------------------+
                                      |
                                      v
                   +------------------------------------+
                   |     CHUẨN HÓA DỮ LIỆU ĐA DẠNG      |
                   | - Phân loại học (Taxonomy)         |
                   | - Đánh giá IUCN / Sách Đỏ / NĐ 32 |
                   | - Phân tích sinh cảnh (4 loại)    |
                   +------------------------------------+
                                      |
                                      v
                   +------------------------------------+
                   |  KHÔNG GIAN HÓA & ĐỀ XUẤT BẢO TỒN  |
                   | - Bản đồ phân khu bảo vệ           |
                   | - Quy chế phối hợp liên xã (5 xã)  |
                   +------------------------------------+

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Phương pháp điều tra thú truyền thống tại khu vực miền núi phía Bắc thường gặp rào cản do địa hình chia cắt mạnh, độ dốc lớn (>25-35°) và các khối núi đá vôi tai mèo hiểm trở. Bảng so sánh dưới đây phân tích các cách tiếp cận hiện có:

Tiêu chí	Khảo sát thống kê nhanh (Rapid Survey)	Khảo sát thực địa đơn thuần	Phương pháp tích hợp đa nguồn (Đề tài áp dụng)
Độ phủ dữ liệu	Chỉ ghi nhận thú lớn, bỏ qua thú nhỏ	Bị giới hạn bởi khả năng tiếp cận địa hình	Toàn diện (Thú lớn + Thú nhỏ + Mẫu vật gia đình)
Độ tin cậy	Thấp (nhiều sai số do phỏng vấn sơ bộ)	Trung bình (bị ảnh hưởng bởi thời tiết/mùa)	Cao (đối chiếu chéo giữa dấu vết, mẫu vật và lời khai)
Chi phí & Nguồn lực	Thấp, thời gian ngắn	Rất cao, đòi hỏi trang thiết bị hiện đại	Tối ưu hóa chi phí thực địa, tận dụng tri thức bản địa
Phân tích sinh cảnh	Định tính, không rõ ràng	Định lượng cục bộ	Định lượng hóa theo 4 dạng sinh cảnh đặc thù

Yêu cầu kỹ thuật theo mô hình MoSCoW:

• Must have: Hoàn thành danh lục phân loại học (Taxonomic Checklist) chuẩn quốc tế; xác định chính xác danh mục loài nguy cấp (EN, CR, VU); định vị tọa độ 7 tuyến điều tra bằng GPS.
• Should have: Phân loại và lập ma trận phân bố thú theo 4 sinh cảnh; đối chiếu so sánh chỉ số tương đồng với 4 khu bảo tồn lân cận trong khu vực Đông Bắc.
• Could have: Đánh giá định lượng mật độ quần thể các loài thú kinh tế thông qua dấu vết di chuyển.
• Won't have: Giải trình tự gen phân tử (DNA barcoding) và mô hình hóa biến đổi quần thể bằng thuật toán MaxEnt.

Thiết kế hệ thống

Khung nghiên cứu được thiết kế dạng pipeline xử lý dữ liệu động vật học:

1. Thu thập sơ cấp: Tọa độ GPS Garmin 60CSx (WGS84), nhật ký tuyến, ảnh chụp tiêu bản sọ, sừng, da, móng.
2. Chuẩn hóa phân loại học: Căn cứ hệ thống phân loại Mammalia theo Corbet & Hill (1992), Đặng Huy Huỳnh et al. (1994), Lê Vũ Khôi (2000).
3. Đánh giá tình trạng bảo tồn: Đối chiếu đồng thời 3 hệ quy chiếu: Danh lục đỏ IUCN (2014), Sách đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP (Nhóm IB, IIB).
4. Phân tích tương quan sinh thái: Lập ma trận hiện diện/vắng mặt (Presence/Absence Matrix) trên 4 dạng sinh cảnh: Rừng núi đất (A), Rừng núi đá vôi (B), Thủy vực suối (C), Làng bản nương rẫy (D).

Methodology

Phương pháp tiếp cận dựa trên quy trình nghiên cứu động vật rừng tiêu chuẩn:

• Kế thừa chọn lọc: Tích hợp dữ liệu điều tra thực vật học của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (906 loài thực vật) và số liệu quy hoạch 3 loại rừng tỉnh Tuyên Quang.
• Phỏng vấn dân tộc học động vật (Ethnozoological Interviews): Thiết kế phiếu điều tra bán cấu trúc, phỏng vấn 5 kiểm lâm địa bàn và 25 thợ săn/người dân bản địa am hiểu địa hình tại các xã Phù Lưu và Yên Thuận. Sử dụng bộ ảnh chuẩn nhận dạng linh trưởng của FFI và cẩm nang nhận dạng thú ăn thịt nhỏ của TRAFFIC để sàng lọc thông tin.
• Khảo sát theo tuyến (Line Transect Method): Thiết lập 7 tuyến điều tra thực địa (tổng thời gian đi bộ 31 giờ) đại diện cho các sinh cảnh từ đai thấp đến đỉnh núi Cham Chu (1.154m) và Khau Vuông (1.200m). Tiến hành cả ban ngày lẫn ban đêm bằng đèn chuyên dụng.
• Thu thập và hình thái trắc lượng mẫu vật: Giám định các tiêu bản lưu giữ trong dân (nanh lợn rừng, sừng sơn dương, sọ gấu, đuôi chồn) để xác thực sự hiện diện của loài.

       [KẾ THỪA DỮ LIỆU CŨ]            [PHỎNG VẤN 30 ĐỐI TƯỢNG]          [7 TUYẾN THỰC ĐỊA (31H)]
                 \                                |                                /
                  \                               |                               /
                   v                              v                              v
             +-------------------------------------------------------------------------+
             |                 TỔNG HỢP VÀ ĐỐI CHIẾU MẪU VẬT THỰC TẾ                  |
             |             (Ảnh tiêu bản, Dấu chân, Phân, Hang ổ, Tiếng kêu)           |
             +-------------------------------------------------------------------------+
                                                  |
                                                  v
             +-------------------------------------------------------------------------+
             |                 ĐỊNH DANH PHÂN LOẠI & LẬP DANH LỤC TAXA                 |
             |  Bộ (Order) -> Họ (Family) -> Chi (Genus) -> Loài (Species) -> Tình trạng |
             +-------------------------------------------------------------------------+
                                                  |
                                                  v
             +-------------------------------------------------------------------------+
             |                   MA TRẬN PHÂN BỐ SINH CẢNH & ĐỀ XUẤT                   |
             |                (Núi đất - Núi đá vôi - Thủy vực - Nương rẫy)            |
             +-------------------------------------------------------------------------+

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình nghiên cứu thực địa chia làm 2 đợt khảo sát chi tiết (từ 01/09/2014 đến 25/05/2015) trên địa bàn 7 tuyến đường chuẩn hóa:

Tuyến 1: Cao Đường - Đá Trắng (4h00)  --> Rừng nguyên sinh cây gỗ lớn trên núi đá vôi
Tuyến 2: Cao Đường - Khuổi Cùng (5h00) --> Rừng ven suối, thứ sinh & nguyên sinh núi đá vôi
Tuyến 3: Cao Đường - Nậm Tậu (4h00)   --> Rừng thứ sinh núi đất & nguyên sinh núi đá vôi
Tuyến 4: Cao Đường - Nà Trang (5h00)  --> Rừng thứ sinh núi đất & nguyên sinh núi đá vôi
Tuyến 5: Thôm Tấu - Kết Tử (4h00)     --> Rừng ven suối, thứ sinh & nguyên sinh núi đá vôi
Tuyến 6: Nặm Nương - Quan Ba (5h00)   --> Rừng thứ sinh núi đất & nguyên sinh núi đá vôi
Tuyến 7: Lăng Đán - Lũng Giàng (4h00) --> Rừng thứ sinh núi đất & nguyên sinh núi đá vôi

Thuật toán chuẩn hóa danh lục và phân tích chỉ số đa dạng sinh thái được tự động hóa bằng đoạn mã xử lý ma trận phân loại học và tính hệ số tương đồng Jaccard giữa Cham Chu và các khu bảo tồn lân cận:

import pandas as pd
import numpy as np

def calculate_jaccard_similarity(set_a, set_b):
    """Tính chỉ số tương đồng Jaccard giữa hai khu hệ động vật."""
    intersection = len(set_a.intersection(set_b))
    union = len(set_a.union(set_b))
    return (intersection / union) * 100 if union != 0 else 0.0

# Dữ liệu đối chiếu thành phần loài
taxa_data = {
    "Reserve": ["Cham Chu", "Na Hang", "Kim Hy", "Than Sa - Phuong Hoang", "Ba Be"],
    "Orders": [6, 8, 7, 8, 7],
    "Families": [18, 23, 23, 25, 23],
    "Species": [48, 62, 68, 56, 65]
}

df_reserves = pd.DataFrame(taxa_data)
df_reserves["Species_Ratio_to_ChamChu_%"] = (df_reserves["Species"] / 48) * 100

def ecological_habitat_distribution(species_matrix):
    """Tính toán tỷ lệ phân bố loài theo 4 dạng sinh cảnh chính."""
    total_species = len(species_matrix)
    distribution = {
        "Earth_Mountain_Forest (A)": np.sum(species_matrix["A"]) / total_species * 100,
        "Limestone_Forest (B)": np.sum(species_matrix["B"]) / total_species * 100,
        "Riparian_Aquatic (C)": np.sum(species_matrix["C"]) / total_species * 100,
        "Agro_Settlement (D)": np.sum(species_matrix["D"]) / total_species * 100
    }
    return distribution

# Thực thi kiểm định ma trận sinh cảnh
# A: 31 loài (64.58%), B: 22 loài (45.83%), C: 4 loài (8.33%), D: 14 loài (29.17%)
print("Taxonomic comparison summary:")
print(df_reserves.to_string(index=False))

Testing và validation

Quá trình thẩm tra dữ liệu tuân thủ nguyên tắc kiểm chứng chéo 3 bên:

1. Mẫu vật vật lý: Khẳng định 100% sự có mặt của Sơn dương (Capricornis milneedwardsii) qua mẫu sừng tại xã Yên Thuận và Lợn rừng (Sus scrofa) qua tiêu bản nanh.
2. Dấu vết thực địa: Ghi nhận vết đào bới tìm kiếm thức ăn đặc trưng của Chồn vàng (Martes flavigula) và Dúi nâu (Cannomys badius).
3. Đánh giá độ tin cậy danh lục: Phân định rõ 46 loài có dẫn liệu xác thực và gắn cờ nghi ngờ (Nghi ngờ - NN) đối với 2 loài: Báo gấm (Neofelis nebulosa) và Dơi lá quạt (Rhinolophus paradoxolophus), cần bẫy ảnh chuyên sâu để tái khẳng định.

Kết quả đạt được

Đề tài đã kiểm kê và xác lập danh lục tổng thể khu hệ thú tại RĐD Cham Chu gồm 48 loài, thuộc 18 họ và 6 bộ:

STT	Bộ thú (Order)	Số họ (Families)	Tỷ lệ họ (%)	Số loài (Species)	Tỷ lệ loài (%)
1	Bộ Linh trưởng (Primates)	2	11,11%	7	14,58%
2	Bộ Tê tê (Pholidota)	1	5,56%	1	2,08%
3	Bộ Ăn thịt (Carnivora)	6	33,33%	18	37,50%
4	Bộ Guốc chẵn (Artiodactyla)	3	16,67%	5	10,42%
5	Bộ Gặm nhấm (Rodentia)	5	27,78%	14	29,17%
6	Bộ Dơi (Chiroptera)	1	5,56%	3	6,25%
Tổng	6 bộ	18 họ	100%	48 loài	100%

So với báo cáo điều tra năm 2014 của Hạt kiểm lâm Cham Chu (38 loài), nghiên cứu đã bổ sung mới 10 loài thú (tăng 26,3% số lượng loài ghi nhận), tập trung chủ yếu vào các loài thú nhỏ thuộc bộ Gặm nhấm (Rattus norvegicus, Rattus argentiventer, Rattus niviventer, Rattus remotus, Rattus sabanus, Rattus losea, Rattus flavipectus, Cannomys badius) và bộ Dơi (Rhinolophus macrotis, Rhinolophus pusillus).

Phân bố thú theo sinh cảnh thể hiện sự phân hóa sinh thái rõ rệt:

• Sinh cảnh rừng núi đất (A): 31 loài (chiếm 64,58%), ưu thế bởi các loài thú ăn thịt lớn, móng guốc và thú sống trong hang đất (Gấu ngựa, Lợn rừng, Nai, Dúi nâu).
• Sinh cảnh rừng núi đá vôi (B): 22 loài (chiếm 45,83%), là nơi sinh sống trọng yếu của các loài linh trưởng nguy cấp toàn cầu như Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi), Cu li lớn (Nycticebus bengalensis), Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus) và Dơi.
• Sinh cảnh làng bản nương rẫy (D): 14 loài (chiếm 29,16%), chủ yếu là các loài gặm nhấm thích nghi sinh thái rộng (họ Chuột Muridae, Sóc chuột Hải Nam).
• Sinh cảnh thủy vực suối (C): 4 loài (chiếm 8,33%), nơi sinh sống bắt buộc của Rái cá thường (Lutra lutra), Rái cá vuốt bé (Aonyx cinerea), Mèo cá và Tê tê ra uống nước.

PHÂN BỐ LOÀI THEO 4 DẠNG SINH CẢNH TẠI CHAM CHU:
+------------------------------------+--------------------------+
| Sinh cảnh                          | Số loài (Tỷ lệ %)        |
+------------------------------------+--------------------------+
| Rừng núi đất (A)                   | [31 loài] ====== 64.58%  |
| Rừng núi đá vôi (B)                | [22 loài] ==== 45.83%    |
| Làng bản nương rẫy (D)             | [14 loài] == 29.16%      |
| Thủy vực suối (C)                  | [4 loài]  = 8.33%        |
+------------------------------------+--------------------------+

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những bước tiến kỹ thuật và dữ liệu cụ thể:

1. Lấp đầy khoảng trống dữ liệu thú nhỏ: Chấm dứt tình trạng xem nhẹ nhóm thú gặm nhấm và dơi trong các đợt kiểm kê trước đây tại Tuyên Quang, cung cấp bản mô tả hình thái và phân loại 10 loài thú nhỏ bổ sung.
2. Định vị điểm nóng đa dạng linh trưởng: Ghi nhận sự tồn tại đồng thời của 2 loài linh trưởng thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp (CR) là Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) và Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi), nâng cao giá trị bảo tồn quốc tế của RĐD Cham Chu.
3. So sánh tương quan khu hệ thú liên vùng: Thiết lập bảng so sánh định lượng với các khu bảo tồn trọng điểm miền Bắc:

Khu BTTN / Vườn Quốc Gia	Số bộ	Số họ	Số loài	Tỷ lệ so sánh với Cham Chu (%)	Năm công bố
RĐD Cham Chu (Tuyên Quang)	6	18	48	100,00% (Chuẩn)	2015
KBTTN Na Hang (Tuyên Quang)	8	23	62	77,42%	2013
KBTTN Kim Hỷ (Bắc Kạn)	7	23	68	70,59%	2013
KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng (Thái Nguyên)	8	25	56	85,71%	2013
Vườn Quốc Gia Ba Bể (Bắc Kạn)	7	23	65	73,85%	2013

Dữ liệu cho thấy tính đa dạng của Cham Chu đạt mức trung bình - thấp so với các vùng lân cận (bằng 70,59% - 85,71% số loài). Nguyên nhân chính là do diện tích vùng lõi bị phân mảnh bởi 235,8 ha đất sản xuất nông nghiệp xen kẹt và áp lực săn bắt lịch sử.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Giải pháp kỹ thuật bảo tồn không gian

Dựa trên bản đồ phân bố sinh cảnh, đề tài đề xuất phân vùng quản lý nghiêm ngặt:

• Khu vực ưu tiên I (Hệ sinh thái núi đá vôi xã Yên Thuận & Phù Lưu): Nơi cư trú của 7 loài linh trưởng và Sơn dương. Thiết lập trạm kiểm soát lưu động tại dải rừng Cao Đường - Đá Trắng và Cao Đường - Nậm Tậu; nghiêm cấm tuyệt đối việc khai thác gỗ Nghiến, Trai Lý và săn bắn.
• Khu vực ưu tiên II (Hành lang sinh thái ven suối và thung lũng): Phục hồi thảm thực vật thủy vực (nơi sinh sống của Rái cá), kiểm soát xả thải thuốc bảo vệ thực vật từ vùng trồng Cam sành Hàm Yên.

       +-------------------------------------------------------------+
       |             MÔ HÌNH BẢO TỒN ĐỒNG QUẢN LÝ (5 XÃ)            |
       +-------------------------------------------------------------+
                                      |
         +----------------------------+----------------------------+
         |                                                         |
         v                                                         v
+------------------+                                     +-------------------+
| HẠT KIỂM LÂM RĐD |                                     | CỘNG ĐỒNG BẢN ĐỊA |
| - Tuần tra 7 tuyến|                                    | - Giao khoán 15.119ha|
| - GPS Tracking   |                                     | - Hương ước bảo vệ|
+------------------+                                     +-------------------+
         |                                                         |
         +----------------------------+----------------------------+
                                      |
                                      v
                   +------------------------------------+
                   | SINH KẾ BỀN VỮNG & CHI TRẢ DVMTR   |
                   | - Cam sành Hàm Yên hữu cơ (GAP)    |
                   | - Du lịch sinh thái khám phá hang động|
                   | - Trồng rừng nương rẫy bỏ hóa (Ib) |
                   +------------------------------------+

Mô hình phát triển sinh kế và quản lý cộng đồng

1. Giao khoán bảo vệ rừng: Thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng cho 6.832 hộ dân thuộc 8 dân tộc (Tày chiếm 52,3%, Dao chiếm 24,7%), ưu tiên trồng dặm cây bản địa trên 143,1 ha đất trống đồi trọc và nương rẫy bỏ hóa.
2. Chuyển đổi kỹ thuật nông nghiệp: Hạn chế tình trạng xâm canh cây ăn quả vào đất lâm nghiệp; hướng dẫn kỹ thuật thâm canh cam hữu cơ, giảm áp lực phá rừng mở rộng diện tích.
3. Thu hồi súng tự chế và công cụ bẫy: Phối hợp với chính quyền 5 xã tổ chức ký cam kết bảo vệ động vật hoang dã kết hợp xây dựng hương ước thôn bản.

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật: Chưa triển khai mạng lưới bẫy ảnh hồng ngoại (Infrared Camera Traps) tại các vách đá hiểm trở; chưa khảo sát bằng máy dò sóng siêu âm cho dơi (Bat Detector), dẫn đến 2 loài thú quý (Neofelis nebulosa, Rhinolophus paradoxolophus) chưa thu được tọa độ thời gian thực.
• Khó khăn nguồn lực: Địa bàn rộng (58.187 ha), đường giao thông tiếp cận thôn bản chủ yếu là đường đất (42% thôn chưa có đường ô tô kiên cố), gây khó khăn cho công tác tuần tra mùa mưa lũ.
• Định hướng nghiên cứu tiếp theo:
  1. Ứng dụng kỹ thuật phân tích DNA môi trường (eDNA) từ các thủy vực để xác định chính xác quần thể Rái cá và thú ăn thịt hiếm.
  2. Xây dựng bản đồ GIS trực tuyến giám sát biến động sinh cảnh rừng đặc dụng Cham Chu theo chu kỳ 6 tháng.
  3. Nghiên cứu sâu về tập tính dinh dưỡng và cấu trúc đàn của quần thể Voọc mũi hếch tại Cham Chu nhằm kết nối hành lang sinh thái với quần thể Voọc tại Khau Ca (Hà Giang).

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng / Lâm sinh: Tiếp cận bộ dữ liệu thực tế về phương pháp điều tra thú, phân loại học Mammalia và biểu mẫu ngoại nghiệp chuẩn.
• Lực lượng Kiểm lâm & Ban Quản lý Rừng đặc dụng Cham Chu: Sở hữu danh lục cập nhật 48 loài kèm ma trận phân bố sinh cảnh, phục vụ lập kế hoạch tuần tra trọng điểm và xây dựng hồ sơ bảo tồn.
• Chính quyền địa phương (2 huyện Hàm Yên & Chiêm Hóa): Có căn cứ khoa học phân định ranh giới giữa quy hoạch phát triển nông nghiệp (vùng cam đặc sản) và bảo vệ nghiêm ngặt tài nguyên rừng.
• Các tổ chức bảo tồn quốc tế (IUCN, FFI, WWF): Bổ sung dữ liệu phân bố của các loài linh trưởng nguy cấp toàn cầu phục vụ đánh giá hiện trạng bảo tồn cấp vùng.

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật tối thiểu để triển khai một đợt khảo sát kiểm kê thú rừng tương tự?
   Cần trang bị máy định vị vệ tinh GPS (độ chính xác < 5m), ống nhòm quang học độ phóng đại 8x42 hoặc 10x42, đèn pin đội đầu chuyên dụng cường độ sáng cao (>1000 lumens), tài liệu khóa phân loại thú chuẩn quốc gia, thước kẹp trắc lượng hình thái mẫu vật và phiếu điều tra bán cấu trúc.

2. Giải pháp nào xử lý sự mâu thuẫn giữa phân bố của thú và diện tích nương rẫy xâm canh (235,8 ha)?
   Áp dụng chính sách chuyển đổi mô hình nông lâm kết hợp, quy hoạch ranh giới cứng bằng cọc mốc thực địa, đồng thời áp dụng chính sách giao khoán khoanh nuôi tái sinh có hỗ trợ cây giống và kinh phí chăm sóc cho các hộ dân sống xen kẽ trong rừng.

3. Làm thế nào để tích hợp dữ liệu nghiên cứu này vào hệ thống thông tin địa lý (GIS) của Chi cục Kiểm lâm?
   Dữ liệu tọa độ 7 tuyến điều tra và điểm bắt gặp các loài quý hiếm trên bản đồ địa hình có thể chuyển đổi trực tiếp sang định dạng Shapefile (.shp) hoặc GeoJSON, tích hợp vào phần mềm QGIS/ArcGIS với hệ tọa độ VN2000 để quản lý và theo dõi diễn biến rừng.

4. Tại sao bộ Gặm nhấm (Rodentia) và Ăn thịt (Carnivora) lại chiếm tỷ lệ cao nhất trong khu hệ thú Cham Chu?
   Bộ Ăn thịt (18 loài, 37,5%) và Gặm nhấm (14 loài, 29,17%) chiếm ưu thế do đặc điểm địa hình núi đất xen kẽ núi đá vôi có cấu trúc rừng nhiều tầng, tạo ra sinh khối thực vật và nguồn con mồi dồi dào, đáp ứng ổ sinh thái đa dạng của hai nhóm động vật này.

5. Chi phí ước tính và lộ trình hoàn vốn khi đầu tư vào dự án bảo tồn tích hợp du lịch sinh thái tại Cham Chu?
   Kinh phí đầu tư phân kỳ 3-5 năm tập trung vào hạ tầng tuần tra và đào tạo cộng đồng; nguồn thu hoàn vốn gián tiếp thông qua chi trả dịch vụ môi trường rừng (nước sinh hoạt, thủy điện sông Lô), thương hiệu cam sành sinh thái đạt chuẩn và du lịch trải nghiệm khám phá rừng núi đá vôi.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã xây dựng thành công bộ cơ sở dữ liệu toàn diện về khu hệ thú tại Khu rừng đặc dụng Cham Chu với 48 loài thuộc 18 họ và 6 bộ, bổ sung 10 loài mới vào danh lục khu vực. Nghiên cứu khẳng định giá trị bảo tồn ngoại hạng của Cham Chu thông qua sự hiện diện của các loài linh trưởng và thú móng guốc nguy cấp toàn cầu (Rhinopithecus avunculus, Trachypithecus francoisi, Capricornis milneedwardsii).

Kết quả đề tài cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để Hạt kiểm lâm và chính quyền địa phương triển khai các giải pháp bảo tồn dựa vào sinh cảnh, cân bằng giữa phát triển kinh tế vùng đệm và bảo vệ nghiêm ngặt tài nguyên đa dạng sinh học. Độc giả, nhà nghiên cứu và các đơn vị quản lý tài nguyên có thể ứng dụng trực tiếp mô hình phân vùng sinh thái và danh mục taxa này vào công tác quản lý và hoạch định chính sách bảo tồn động vật hoang dã tại vùng Đông Bắc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Động vật rừng là một trong năm thành phần cấu tạo nên hệ sinh thái rừng (Khí hậu, Đất, Thực vật, Động vật và Vi sinh vật). Do vậy động vật rừng là một trong những thành phần cấu trúc để thực hiện các chức năng vận chuyển vật chất, năng lượng. Động vật rừng còn là nguồn gốc tất cả các loài động vật chăn nuôi hiện nay, nó chứa đựng nguồn gen quý giá mà chúng ta có thể tuyển chọn, lai tạo chúng thành loài vật nuôi có tính kháng bệnh cao, năng suất cao, lại thích nghi với điều kiện khí hậu của từng địa phương. Thú (Mammalia) là lớp động vật có vai trò rất quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng, có giá trị kinh tế cao và là đối tượng rất nhạy cảm đối với sự tác động của con người cũng như những biến đổi của môi trường nên chúng thường được ưu tiên quản lý bảo tồn hơn so với các nhóm loài động vật khác.

Việt Nam nằm trong khu vực Đông Nam Á, được các tổ chức quốc tế công nhận là một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa dạng sinh học cao trong đó có khu hệ thú (Mammalia) với 312 loài và phân loài đã được ghi nhận [11]. Tuy nhiên do chiến tranh cùng với sự yếu kém trong công tác quản lý bảo vệ rừng, do nhận thức của con người chưa đầy đủ và việc khai thác sử dụng nguồn tài nguyên rừng không hợp lý nên rừng Việt Nam đã bị tàn phá nghiêm trọng, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp đã làm mất dần nơi cư trú của các loài động vật quý hiếm, nhiều loài đang trong nguy cơ bị tiêu diệt. Nguồn lợi động vật rừng nói chung và thú nói riêng đã và đang bị săn bắn bừa bãi. Mặc dù công tác điều tra khảo sát về thú ở Việt Nam được tiến hành thường xuyên nhưng đến nay vẫn tiếp tục phát hiện nhiều loại thú mới như: Voọc mũi hếch, Sao La, Mang trường sơn…, đặc biệt là các loại thú nhỏ như: Thú ăn sâu bọ, thú Gặm nhấm, Dơi., chứng tỏ thú rừng Việt Nam vẫn là một nhóm đối tượng vẫn cần được quan tâm nghiên cứu.

Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu được thành lập từ năm 2001, theo quyết định số 1536/QĐ-UBND ngày 21/09/2001 của UBND tỉnh Tuyên Quang. Ngày 2 21/07/2008 UBND tỉnh Tuyên Quang ra Quyết định số số 408/QĐ-UBND thành lập Hạt kiểm lâm rừng đặc dụng Cham Chu trực thuộc Chi cục Kiểm lâm, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Tuyên Quang, với tổng diện tích 58.187 ha, nhằm bảo tồn mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm núi thấp có giá trị đa dạng sinh học cao và đặc trưng cho vùng Đông Bắc, Việt Nam. Khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Mặc dù vậy, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào thông kê các thành phần thú lớn và các loài thú quý hiếm, việc điều tra khảo sát về thú nhỏ ở khu RĐD Cham Chu vẫn còn rất ít.

Các công trình nghiên cứu về thú chủ yếu thống kê thành phần loài sơ bộ chứ chưa đi sâu nghiên cứu các đặc điểm hình thái phân loài, phân bố và sinh học sinh thái của chúng. Đặc biệt, là các loài thú nhỏ như: Thú ăn sâu bọ, thú Gặm nhấm, Dơi. hầu như chưa được nghiên cứu, cũng như chưa nghiên cứu sâu về tình trạng quần thể của các loài có tầm quan trọng bảo tồn cao nhằm đưa ra biện pháp bảo tồn cụ thể còn rất hạn chế. Nguồn lợi thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu đang suy giảm trong khi thiếu những dẫn liệu nghiên cứu có tính hệ thống để đánh giá một cách đúng đắn về nguồn tài nguyên quý giá này nhằm tìm ra nguyên nhân và giải pháp bảo tồn hiệu quả.

Xuất phát từ những lý do trên, tôi lựa chọn và thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tính đa dạng khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu làm cơ sở đề xuất giải pháp bảo tồn” để góp phần đánh giá một cách đầy đủ về khu hệ thú tại khu RĐD Cham Chu, để bổ sung các dẫn liệu về thú của tỉnh Tuyên Quang cũng như tạo cơ sở cho đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài động vật hoang dã trong đó có thú ở khu vực này. Mục đích nghiên cứu Nhằm xác định hiện trạng tài nguyên thú và tình hình quản lý tài nguyên thú rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Cung cấp những thông tin về tình hình khai thác sử dụng tài nguyên thú ở khu vực nghiên cứu đồng thời đề ra các giải pháp nhằm bảo tồn tài nguyên rừng nói chung và khu hệ thú nói riêng và xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn tài nguyên thú rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định được tính đa dạng về thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu.

Thống kê các loài thú quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen. - Phân tích được đặc điểm phân bố sinh cảnh và những yếu tố tác động của con người đến đa dạng khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. - Phân tích được đặc điểm hiện trạng khu hệ thú, các giá trị bảo tồn nguồn gen, đồng thới đánh giá tình hình khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thú rừng làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Góp phần củng cố phương pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên, giúp sinh viên vận dụng những kiến thức đã học trong trường vào công tác nghiên cứu khoa học ngoài thực tế để bảo tồn và phát triển tính đa dạng khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài này sẽ cung cấp thêm một số thông tin, hiện trạng tài nguyên động vật, thực vật nói chung và tài nguyên thú rừng nói riêng, cũng như sự tác động của con người lên môi trường sống của chúng, góp phần cung cấp dữ liệu khoa học, làm cơ sở khoa học cho khu rừng đặc dụng bảo tồn xây dựng các chương trình giáo dục nâng cao nhận thức về công tác bảo tồn cho nhân dân. Đồng thời làm cơ sở xây dựng các phương án quản lý bảo tồn và phát triển các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu, Tuyên Quang. 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Thú rừng có vai trò đặc biệt quan trọng trong các hệ sinh thái tự nhiên và đối với con người. Tuy nhiên, do hoạt động khai thác quá mức cùng với các nguyên nhân khác như mất rừng, ô nhiễm môi trường,… mà tài nguyên thú rừng đang bị suy giảm nghiêm trọng. Tổ chức IUCN đã xây dựng danh lục đỏ các loài nguy cấp quý hiếm trên thế giới và nhiều nước trong đó có Việt Nam cũng đã công bố sách đỏ quốc gia. Việc bảo tồn bền vừng nguồn tài nguyên sinh vật nói chung và tài nguyên thú rừng nói riêng đang trở nên cấp thiết đối với nhân loại.

Chính vì thế mà việc nghiên cứu các khu hệ thú đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước hết sức quan tâm. Nhiều công trình được công bố đã cung cấp những tư liệu quý giá về tài nguyên thú rừng Việt Nam góp phần hoàn thiện danh mục thú quốc gia. Động vật rừng nước ta không những phong phú về số lượng và thành phần loài mà còn có giá trị nhiều mặt như: Giá trị sinh thái, giá trị kinh tế, nghiên cứu khoa học và bảo tồn nguồn gen. Trong thực tiễn, động vật rừng nói chung và thú rừng nói riêng không chỉ có tầm quan trọng đặc biệt trong nền kinh tế quốc dân mà trong cả đời sống hàng ngày của nhân dân, nó là nguồn gen di truyền vô cùng quý giá mà thiên nhiên phải mất hàng triệu năm hình thành và tích lũy được.

Nếu chúng ta biết quản lý, giám sát để sử dụng một cách bền vững dựa trên cơ sở khoa học, pháp luật thì đây là kho tàng cung cấp các sản phẩm lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu, đồng thời đó cũng là cơ sở đảm bảo cho sự phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, du lịch bền vững, là di sản của nền văn hóa bản địa và là nền tảng của y dược truyền thống phương Đông. Có thể khạng định không một loài thú nào tồn tại trong thiên nhiên mà không có ý nghĩa. Với ý nghĩa và giá trị như vậy nhóm động vật này đã được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm. Trong những năm gần đây tài nguyên thú rừng đang bị suy giảm nghiêm trọng nguyên nhân chủ yếu là do con người chưa nhận thức hết ý nghĩa, vai trò và 5 tầm quan trọng của nó.

Để sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên này thì việc nghiên cứu về hiện trạng khu hệ thú, cách quản lý, bảo vệ và phát triển là việc làm cần thiết để từ đó xây dựng phương án quản lý, sử dụng có hiệu quả. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2. Tình hình nghiên cứu thú trên thế giới Động vật rừng nói chung và thú rừng nói riêng từ trước tới nay vẫn luôn được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, không ngừng phát hiện ra các loài mới. Sau gần 2 năm thám hiểm khắp rừng già Amazone ở Nam Mỹ để phát hiện ra các loài thú quý hiếm.

Vào cuối 05/2005, nhà động vật học người Hà Lan Marc van Roosmalin đã ghi nhận được 1 loài Khỉ nhỏ thuộc giống Marmouset trong khu rừng cách thành phố Manas của Brazil 300km [23]. Các nhà khoa học thuộc trường đại học quốc gia Colombia gần Peru và các nhà khoa học đã đặt tên cho loài Khỉ mới này là Titi Caqueta. Loài khỉ mới này, thuộc họ Titi, chỉ có kích thước nhỏ như con mèo và có lông màu nâu xám. Chúng có điểm khác biệt với các loài Khỉ Titi khác là chúng không có đốm trắng trên trán.

Loài khỉ mới được phát hiện này chỉ còn khoảng 250 cá thể đang sống trong các khu rừng nhiệt đới Amzone. Nạn chặt phá rừng để lấy đất canh tác nông nghiệp và lấy gỗ củi đã khiến môi trường sống của các loài khỉ Titi Caqueta ngày càng bị thu hẹp [24]. Gần đây các nhà động vật học vừa xác định được một sinh vật giống như Chuột chù, được gọi là Sengi mặt xám, sống ở Tanzania. Đây là phát hiện về một loài thú mới.

Sengi là nhóm những con thú ăn côn trùng nhỏ, có lông, sống trong các cánh rừng. Sengi hay còn được gọi là Chuột chù voi.