Nghiên Cứu Đa Dạng Khu Hệ Thú Tại Khu Rừng Đặc Dụng Cham Chu

Động vật rừng là một thành phần không thể thiếu của hệ sinh thái rừng, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân… 78 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Hoàng Văn Diễn
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Văn Phúc
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Khu Hệ Thú Tại Rừng Đặc Dụng Cham Chu
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu thú trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu thú trong nước
• 2.3. Tổng quan điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.3.2. Điều kiện dân sinh, kinh tế - xã hội
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tính đa dạng về thành phần loài của khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.1.1. Tính đa dạng về thành phần loài thú
• 4.1.2. Tính đa dạng của khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu theo các bậc phân loại
• 4.1.3. So sánh thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu với một số khu BTTN và VQG ở miền Bắc
• 4.2. Đặc điểm phân bố sinh cảnh của các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.2.1. Sinh cảnh rừng núi đất
• 4.2.2. Sinh cảnh rừng núi đá vôi
• 4.2.3. Sinh cảnh làng bản nương rẫy
• 4.3. Nghiên cứu tính đa dạng về giá trị các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.3.1. Giá trị về mặt sinh thái
• 4.3.2. Giá trị về mặt kinh tế
• 4.3.3. Giá trị về khoa học và bảo tồn nguồn gen
• 4.4. Đa dạng nguồn gen quý hiếm
• 4.5. Thực trạng công tác quản lý nguồn tài nguyên thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.5.1. Săn bắn trái phép động vật hoang dã
• 4.5.2. Khai thác gỗ
• 4.5.3. Khai thác củi và lâm sản ngoài gỗ
• 4.5.4. Phá rừng làm nương rẫy
• 4.5.5. Tình hình quản lý của rừng đặc dụng
• 4.6. Những thuận lợi và khó khăn trong công tác quản lý tài nguyên rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 4.7. Đề xuất một số giải pháp cho công tác bảo tồn khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Cham Chu Giá Trị

Động vật rừng là một thành phần không thể thiếu của hệ sinh thái rừng, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp nguồn gen quý giá. Lớp Thú (Mammalia) đặc biệt quan trọng, vừa có giá trị kinh tế cao, vừa nhạy cảm với các tác động từ con người và môi trường. Việt Nam, với vị trí địa lý đặc biệt, được công nhận là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao, bao gồm cả khu hệ thú. Tuy nhiên, do chiến tranh, quản lý yếu kém và khai thác tài nguyên không bền vững, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp, đe dọa nơi cư trú của nhiều loài động vật quý hiếm. Việc nghiên cứu và bảo tồn khu hệ thú rừng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nghiên cứu này tập trung vào Rừng đặc dụng Cham Chu, một khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao, nhằm đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Đa Dạng Sinh Học Khu Hệ Thú

Thú rừng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng. Chúng tham gia vào quá trình vận chuyển vật chất và năng lượng, đồng thời là nguồn gốc của nhiều loài động vật chăn nuôi. Nguồn gen quý giá từ thú rừng có thể được sử dụng để lai tạo ra các giống vật nuôi có khả năng kháng bệnh cao và thích nghi tốt với điều kiện địa phương. Việc bảo tồn đa dạng sinh học khu hệ thú không chỉ bảo vệ các loài động vật mà còn đảm bảo sự ổn định của toàn bộ hệ sinh thái.

1.2. Thực Trạng Suy Giảm Đa Dạng Sinh Học Tại Việt Nam

Chiến tranh và các hoạt động khai thác tài nguyên không bền vững đã gây ra những tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học của Việt Nam. Diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp, dẫn đến mất môi trường sống của nhiều loài động vật quý hiếm. Tình trạng săn bắn bừa bãi cũng góp phần làm suy giảm số lượng các loài thú. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong công tác bảo tồn, nhưng vẫn cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn để đánh giá chính xác tình trạng và đề xuất các giải pháp hiệu quả.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Thách Thức Bảo Tồn Cham Chu Fauna

Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu, được thành lập năm 2001, có tổng diện tích 58.187 ha, với mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm núi thấp đặc trưng cho vùng Đông Bắc Việt Nam. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về khu hệ thú tại đây, nhưng chủ yếu tập trung vào các loài thú lớn và quý hiếm. Việc điều tra, khảo sát về các loài thú nhỏ còn hạn chế. Các nghiên cứu hiện tại thường chỉ dừng lại ở việc thống kê thành phần loài sơ bộ, chưa đi sâu vào nghiên cứu đặc điểm hình thái, phân bố và sinh thái của chúng. Tình trạng quần thể của các loài có tầm quan trọng bảo tồn cao cũng chưa được đánh giá đầy đủ, dẫn đến việc thiếu các biện pháp bảo tồn cụ thể và hiệu quả. Nguồn lợi thú tại Cham Chu đang suy giảm, đòi hỏi cần có những nghiên cứu hệ thống để đánh giá đúng đắn giá trị tài nguyên này và tìm ra các giải pháp bảo tồn phù hợp.

2.1. Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Khu Hệ Thú Rừng Cham Chu

Các nghiên cứu về khu hệ thú tại Cham Chu còn nhiều hạn chế, đặc biệt là đối với các loài thú nhỏ như thú ăn sâu bọ, thú gặm nhấm và dơi. Các công trình nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào thống kê thành phần loài, chưa đi sâu vào nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố của chúng. Điều này gây khó khăn cho việc đánh giá chính xác tình trạng quần thể và đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.2. Sự Suy Giảm Nguồn Lợi Thú và Thiếu Dữ Liệu Nghiên Cứu

Nguồn lợi thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu đang suy giảm, nhưng lại thiếu những dẫn liệu nghiên cứu có tính hệ thống để đánh giá một cách đúng đắn về nguồn tài nguyên quý giá này. Điều này gây khó khăn cho việc xác định nguyên nhân suy giảm và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Cần có những nghiên cứu toàn diện hơn để cung cấp thông tin chi tiết về thành phần loài, phân bố, sinh thái và tình trạng quần thể của các loài thú tại Cham Chu.

2.3. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Cham Chu

Nghiên cứu về đa dạng sinh học khu hệ thú tại Cham Chu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thông tin khoa học cho công tác bảo tồn. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp đánh giá đầy đủ về khu hệ thú tại khu RĐD Cham Chu, bổ sung các dẫn liệu về thú của tỉnh Tuyên Quang, tạo cơ sở cho đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài động vật hoang dã, đặc biệt là các loài thú quý hiếm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Động Vật Rừng Đặc Dụng Cách Nào

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định hiện trạng tài nguyên thú và tình hình quản lý tài nguyên thú rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Mục tiêu là cung cấp thông tin về tình hình khai thác, sử dụng tài nguyên thú ở khu vực nghiên cứu, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn tài nguyên rừng nói chung và khu hệ thú nói riêng, xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn tài nguyên thú rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng bao gồm: khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm, thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo và tài liệu liên quan. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chương trình giáo dục nâng cao nhận thức về công tác bảo tồn cho nhân dân và xây dựng các phương án quản lý, bảo tồn và phát triển các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu, Tuyên Quang.

3.1. Xác Định Tính Đa Dạng Sinh Học Thành Phần Loài Thú

Một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định tính đa dạng sinh học về thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc thống kê các loài thú hiện diện, đặc biệt là các loài quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen. Việc xác định thành phần loài là cơ sở quan trọng để đánh giá hiện trạng và đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp.

3.2. Phân Tích Đặc Điểm Phân Bố Sinh Cảnh và Yếu Tố Tác Động

Nghiên cứu cũng tập trung vào việc phân tích đặc điểm phân bố sinh cảnh của các loài thú và các yếu tố tác động của con người đến đa dạng sinh học khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loài thú và môi trường sống của chúng, cũng như tác động của các hoạt động khai thác tài nguyên và phá rừng đến sự tồn tại của chúng.

3.3. Đánh Giá Hiện Trạng và Đề Xuất Biện Pháp Bảo Tồn

Mục tiêu cuối cùng của nghiên cứu là đánh giá hiện trạng khu hệ thú, các giá trị bảo tồn nguồn gen, đồng thời đánh giá tình hình khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thú rừng. Dựa trên những đánh giá này, nghiên cứu sẽ đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả, nhằm bảo vệ và phát triển khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thống Kê Động Vật Rừng Cham Chu

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin chi tiết về thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu, bao gồm danh sách các loài, số lượng cá thể và phân bố của chúng. Nghiên cứu cũng sẽ xác định các loài thú quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen, đồng thời đánh giá mức độ đe dọa của chúng. Đặc điểm phân bố sinh cảnh của các loài thú sẽ được phân tích, giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa chúng và môi trường sống. Các yếu tố tác động của con người, như săn bắn, khai thác gỗ và phá rừng, cũng sẽ được đánh giá để xác định mức độ ảnh hưởng của chúng đến đa dạng sinh học khu hệ thú. Tình hình quản lý tài nguyên thú rừng tại khu vực nghiên cứu sẽ được đánh giá, bao gồm các hoạt động bảo tồn, kiểm soát săn bắn và khai thác tài nguyên. Dựa trên những kết quả này, nghiên cứu sẽ đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả, nhằm bảo vệ và phát triển khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu.

4.1. Tính Đa Dạng Sinh Học Về Thành Phần Loài Thú

Nghiên cứu sẽ xác định và thống kê chi tiết thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc xác định các loài thú hiện diện, số lượng cá thể của từng loài và phân bố của chúng trong khu vực nghiên cứu. Thông tin này là cơ sở quan trọng để đánh giá mức độ đa dạng sinh học của khu hệ thú và xác định các loài cần được ưu tiên bảo tồn.

4.2. Đặc Điểm Phân Bố Sinh Cảnh Của Các Loài Thú

Nghiên cứu sẽ phân tích đặc điểm phân bố sinh cảnh của các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc xác định các loại môi trường sống mà các loài thú ưa thích, như rừng núi đất, rừng núi đá vôi, thủy vực và làng bản nương rẫy. Thông tin này giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loài thú và môi trường sống của chúng, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp.

4.3. Đánh Giá Tác Động Của Con Người Đến Khu Hệ Thú

Nghiên cứu sẽ đánh giá các yếu tố tác động của con người đến khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc xác định các hoạt động khai thác tài nguyên, săn bắn và phá rừng, cũng như mức độ ảnh hưởng của chúng đến số lượng và phân bố của các loài thú. Thông tin này giúp xác định các mối đe dọa chính đối với khu hệ thú và đề xuất các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Đề Xuất Nào

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn sẽ được đề xuất nhằm bảo vệ và phát triển khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Các giải pháp này có thể bao gồm: tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, kiểm soát săn bắn trái phép, phục hồi môi trường sống, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học, và xây dựng các chương trình giám sát và nghiên cứu dài hạn. Các giải pháp này sẽ được thiết kế để phù hợp với điều kiện cụ thể của khu vực nghiên cứu và đảm bảo tính bền vững trong dài hạn. Sự tham gia của cộng đồng địa phương sẽ được khuyến khích để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của các hoạt động bảo tồn.

5.1. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Rừng

Một trong những giải pháp quan trọng nhất là tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng tại khu vực nghiên cứu. Điều này bao gồm việc tăng cường tuần tra, kiểm soát các hoạt động khai thác gỗ trái phép và ngăn chặn phá rừng làm nương rẫy. Việc bảo vệ rừng là yếu tố then chốt để bảo tồn môi trường sống của các loài thú và duy trì đa dạng sinh học.

5.2. Kiểm Soát Săn Bắn Trái Phép

Săn bắn trái phép là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Do đó, cần có các biện pháp kiểm soát săn bắn hiệu quả, bao gồm việc tăng cường tuần tra, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm và nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của săn bắn trái phép.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính bền vững của các hoạt động bảo tồn. Điều này có thể được thực hiện thông qua các chương trình giáo dục, tuyên truyền và vận động cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Hướng Phát Triển Sinh Thái Học Động Vật

Nghiên cứu này là một bước quan trọng trong việc đánh giá và bảo tồn khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc nghiên cứu chi tiết hơn về sinh thái học của các loài thú, đặc biệt là các loài quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. Việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến khu hệ thú cũng là một vấn đề quan trọng cần được quan tâm. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu về kinh tế học bảo tồn để đánh giá giá trị kinh tế của đa dạng sinh học và đề xuất các cơ chế tài chính bền vững cho công tác bảo tồn.

6.1. Nghiên Cứu Chi Tiết Về Sinh Thái Học Động Vật

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc nghiên cứu chi tiết hơn về sinh thái học động vật của các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Điều này bao gồm việc nghiên cứu về chế độ ăn, tập tính sinh hoạt, sinh sản và tương tác giữa các loài. Thông tin này là cơ sở quan trọng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

6.2. Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động ngày càng lớn đến các hệ sinh thái trên toàn thế giới, và khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu cũng không phải là ngoại lệ. Do đó, cần có các nghiên cứu để đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến phân bố, số lượng và sinh thái của các loài thú.

6.3. Nghiên Cứu Về Kinh Tế Học Bảo Tồn

Bảo tồn đa dạng sinh học đòi hỏi nguồn lực tài chính đáng kể. Do đó, cần có các nghiên cứu về kinh tế học bảo tồn để đánh giá giá trị kinh tế của đa dạng sinh học và đề xuất các cơ chế tài chính bền vững cho công tác bảo tồn. Điều này có thể bao gồm việc phát triển du lịch sinh thái, chi trả dịch vụ hệ sinh thái và các cơ chế tài chính khác.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khu hệ thú (Mammalia) giữ vai trò then chốt trong việc duy trì cấu trúc và chức năng sinh thái của các hệ sinh thái rừng nhiệt đới, đồng thời là nhóm sinh vật chỉ thị nhạy cảm trước các tác động nhân sinh và biến đổi sinh cảnh. Tại Việt Nam, nhiều cuộc điều tra đã ghi nhận sự hiện diện của 312 loài và phân loài thú. Tuy nhiên, áp lực từ nạn săn bắt trái phép, suy giảm diện tích rừng tự nhiên và sự phân mảnh sinh cảnh đã đẩy nhiều loài thú quý hiếm vào tình trạng nguy cấp.

Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu được thành lập theo Quyết định số 1536/QĐ-UBND ngày 21/09/2001 và Hạt kiểm lâm rừng đặc dụng Cham Chu được thành lập theo Quyết định số 408/QĐ-UBND ngày 21/07/2008 của Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang. Khu bảo tồn quản lý tổng diện tích tự nhiên 58.187 ha, nằm trên địa bàn 5 xã thuộc 2 huyện: Yên Thuận, Phù Lưu (huyện Hàm Yên) và Trung Hà, Hà Lang, Hòa Phú (huyện Chiêm Hóa). Đây là khu vực lưu giữ mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm núi thấp có tính đa dạng sinh học cao đặc trưng cho vùng Đông Bắc.

Dù đã có một số đoàn khảo sát thực hiện nghiên cứu tại đây, các dữ liệu thu thập trước đó chủ yếu tập trung vào thú lớn và các loài linh trưởng quý hiếm như Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi). Nhóm thú nhỏ bao gồm thú ăn sâu bọ, dơi và gặm nhấm hầu như chưa được điều tra bài bản; các dẫn liệu về hình thái học, phân bố sinh cảnh và hiện trạng quần thể còn thiếu tính hệ thống. Nhằm cung cấp cơ sở khoa học phục vụ quản lý và bảo tồn, đề tài "Nghiên cứu tính đa dạng khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu làm cơ sở đề xuất giải pháp bảo tồn" đã được thực hiện.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể gồm 3 nhiệm vụ:

1. Xác định tính đa dạng về thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu, lập danh lục và thống kê các loài thú quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen.
2. Phân tích đặc điểm phân bố sinh cảnh của khu hệ thú và các yếu tố tác động từ hoạt động nhân sinh tại khu vực nghiên cứu.
3. Phân tích hiện trạng khu hệ thú, đánh giá các giá trị bảo tồn, kinh tế, sinh thái, đồng thời đánh giá tình hình khai thác, sử dụng tài nguyên thú rừng làm cơ sở đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Lớp Thú (Mammalia) phân bố tại Khu rừng đặc dụng Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lâm phận Khu rừng đặc dụng Cham Chu, tập trung khảo sát thực địa chuyên sâu trên địa bàn 2 xã Yên Thuận và Phù Lưu (huyện Hàm Yên), nơi có diện tích rừng tự nhiên tập trung lớn nhất.
• Phạm vi thời gian: Đề tài tiến hành thu thập số liệu ngoại nghiệp và xử lý nội nghiệp từ ngày 01/09/2014 đến ngày 25/05/2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên lý thuyết phân loại học động vật có xương sống, sinh thái học quần thái động vật rừng nhiệt đới và khung phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam của GS.TS Thái Văn Trừng. Hệ thống phân loại và danh lục thú đối chiếu theo "Danh lục các loài thú (Mammalia) Việt Nam", Sách đỏ Việt Nam (2007), Danh lục đỏ IUCN (2014) và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Để hỗ trợ định danh ngoại nghiệp, đề tài áp dụng các tài liệu chuyên khảo: "Hướng dẫn điều tra thú ngoại nghiệp nhận dạng các loài linh trưởng" của Tổ chức FFI, "Nhận dạng động vật hoang dã bị buôn bán" của Mạng lưới TRAFFIC và "Sổ tay kiểm lâm thú ăn thịt nhỏ ở Việt Nam".

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa hồi cứu tư liệu, điều tra xã hội học và khảo sát thực địa:

1. Kế thừa chọn lọc tài liệu: Kế thừa dữ liệu điều kiện tự nhiên, tài nguyên rừng, kinh tế - xã hội giai đoạn 2013 - 2014; Báo cáo kết quả điều tra đánh giá hiện trạng các loài nguy cấp tại Rừng đặc dụng Cham Chu năm 2010 và Báo cáo điều tra đa dạng sinh học năm 2014 của Hạt kiểm lâm rừng đặc dụng Cham Chu.

2. Phương pháp phỏng vấn: Áp dụng quy trình phỏng vấn 3 bước đối với 5 cán bộ kiểm lâm và 25 người dân địa phương thường xuyên đi rừng (người có kinh nghiệm, thợ săn thuộc các nhóm dân tộc Tày, Dao):

• Bước 1: Người được phỏng vấn tự miêu tả các loài thú từng bắt gặp hoặc săn bắt, địa điểm, thời gian và tập tính ghi nhận.
• Bước 2: Sử dụng tranh ảnh, hình vẽ màu chuẩn hóa từ tài liệu của FFI, TRAFFIC để người dân đối chiếu, xác thực thông tin và bổ sung địa điểm xuất hiện.
• Bước 3: Quan sát, đo đếm và chụp ảnh các mẫu vật thú rừng được người dân lưu giữ trong nhà (hộp sọ, sừng, nanh, móng vuốt, da).

3. Phương pháp khảo sát thực địa theo tuyến: Thực hiện 2 đợt khảo sát tại 7 tuyến thuộc 2 xã Yên Thuận và Phù Lưu. Chiều dài mỗi tuyến tương đương 4 đến 5 giờ đi bộ qua các dạng sinh cảnh đặc trưng:

• Tuyến 1: Cao Đường - Đá Trắng (4 giờ; rừng nguyên sinh cây gỗ lớn trên núi đá vôi).
• Tuyến 2: Cao Đường - Khuổi Cùng (5 giờ; rừng ven suối, rừng thứ sinh, rừng nguyên sinh trên núi đá vôi).
• Tuyến 3: Cao Đường - Nậm Tậu (4 giờ; rừng thứ sinh núi đất, rừng nguyên sinh núi đá vôi).
• Tuyến 4: Cao Đường - Nà Trang (5 giờ; rừng thứ sinh núi đất, rừng nguyên sinh núi đá vôi).
• Tuyến 5: Thôm Tấu - Kết Tử, Bó Hon (4 giờ; rừng ven suối, rừng thứ sinh, rừng nguyên sinh trên núi đá vôi).
• Tuyến 6: Nặm Nương - Quan Ba, Thẩm Ký (5 giờ; rừng thứ sinh núi đất, rừng nguyên sinh núi đá vôi).
• Tuyến 7: Lăng Đán - Lũng Giàng (4 giờ; rừng thứ sinh núi đất, rừng nguyên sinh núi đá vôi).

Điều tra ban ngày thu thập dấu vết gián tiếp (dấu chân, vết ủi đất của Lợn rừng, vết đào bới của Chồn vàng, vết cắn, phân) và quan sát trực tiếp cá thể. Điều tra ban đêm thực hiện ở điều kiện cho phép. Riêng bộ Dơi được điều tra bằng đèn pin đội đầu trong hang đá vôi và quan sát bằng ống nhòm dưới tán rừng.

4. Phương pháp thu thập và định danh mẫu vật: Ghi nhận số lượng, năm săn bắt, chủ hộ lưu giữ mẫu vật (sừng Sơn dương, nanh Lợn rừng). Dữ liệu sau đó được tổng hợp nội nghiệp, tra cứu khóa phân loại để xác định bậc phân loại khoa học.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm số liệu thống kê quy hoạch đất lâm nghiệp tỉnh Tuyên Quang, hồ sơ quản lý của Hạt kiểm lâm Cham Chu và nguồn số liệu ngoại nghiệp thực chứng thu thập trong năm 2014 - 2015.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Nội dung chương đặt vấn đề về vai trò sinh thái và giá trị kinh tế của lớp Thú trong hệ sinh thái rừng; phân tích thực trạng suy giảm tài nguyên rừng tại Việt Nam và tính cấp thiết của công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại vùng núi Đông Bắc. Tác giả phân tích tính cấp bách tại Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu – nơi có diện tích rừng tự nhiên rộng lớn nhưng thiếu dữ liệu điều tra toàn diện về các nhóm thú nhỏ, dẫn đến khó khăn trong công tác lập kế hoạch bảo tồn. Từ đó, xác định rõ mục đích, mục tiêu, ý nghĩa học tập và ý nghĩa thực tiễn của khóa luận tốt nghiệp.

Phần 2: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng kết thành tựu nghiên cứu khu hệ thú trên thế giới (phát hiện các loài linh trưởng mới tại Nam Mỹ, thú ăn sâu bọ ở Tanzania, các nhóm gặm nhấm tại Peru) và lịch sử nghiên cứu khu hệ thú tại Việt Nam qua các giai đoạn:

• Thời kỳ phong kiến trước thế kỷ XVIII (ghi chép trong sách của Lê Quý Đôn, Đại Nam nhất thống chí).
• Giai đoạn thực dân Pháp (thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX với các đoàn khảo sát Pavie, Delacour, công trình danh lục của Osgood năm 1932 gồm 127 loài).
• Giai đoạn sau 1954 đến 1975 ở miền Bắc (công trình của Lê Hiền Hào, Đào Văn Tiến).
• Giai đoạn sau 1975 đến nay với các công trình toàn diện của Đặng Huy Huỳnh, Cao Văn Sung, Lê Vũ Khôi, Nguyễn Trường Sơn.

Phần điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội mô tả địa hình núi Cham Chu với 3 đỉnh cao trung tâm (đỉnh Cham Chu 1.154 m, đỉnh Khau Vuông 1.050 m), chia cắt thành 3 kiểu địa hình: núi cao tỏa tia, dải đồng bằng thung lũng hẹp và địa hình ngập nước. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có nhiệt độ trung bình năm 22,9°C, lượng mưa trung bình 1.661 mm (tập trung 65,24% vào các tháng 6, 7, 8, 9). Mạng lưới thủy văn có mật độ 1,9 km/km² với hệ thống sông Lô, sông Khuổi Guồng. Thảm thực vật có 7 kiểu chính, trong đó rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp chiếm diện tích lớn nhất (6.071,5 ha), rừng kín thường xanh á nhiệt đới núi trung bình (5.648,9 ha) và rừng trên núi đá vôi (2.284,8 ha). Hệ thực vật có mạch ghi nhận 906 loài thuộc 425 chi, 136 họ. Động vật có xương sống trên cạn ghi nhận sơ bộ 38 loài thú, 47 loài chim, 11 loài bò sát.

Về kinh tế - xã hội, toàn khu có 29.703 nhân khẩu thuộc 6.832 hộ tại 83 thôn bản, gồm 8 dân tộc (Tày chiếm 52,3%, Dao 24,7%, Kinh 16,0%, các dân tộc khác 7,0%). Lao động nông nghiệp chiếm 85% dân số. Quỹ đất sản xuất nông nghiệp trong vùng lõi chỉ có 235,8 ha (chiếm 1,5% diện tích tự nhiên, bình quân đất trồng cây hàng năm đạt 0,195 ha/người), tạo áp lực xâm canh đất dốc và phát triển cam sành Hàm Yên vào phân khu phục hồi sinh thái.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết đối tượng, địa điểm, thời gian thực hiện đề tài; xây dựng hệ thống 5 nội dung nghiên cứu trọng tâm. Chương này mô tả chi tiết phương pháp kế thừa dữ liệu; thiết kế bộ câu hỏi và quy trình 3 bước phỏng vấn kiểm lâm, người dân; xác lập hải trình 7 tuyến điều tra ngoại nghiệp tại xã Yên Thuận và xã Phù Lưu với thời lượng đo bằng giờ đi bộ; kỹ thuật tìm kiếm dấu vết cơ học ngoài thực địa; cách thức ghi nhận và lưu giữ mẫu vật sinh học; phương pháp tổng hợp phân tích nội nghiệp theo chuẩn phân loại học hiện hành.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là phần nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn bộ kết quả điều tra nguyên sinh:

• Đã lập danh lục gồm 48 loài thú thuộc 18 họ, 6 bộ tại Khu rừng đặc dụng Cham Chu. Bổ sung 10 loài thú nhỏ (8 loài gặm nhấm, 2 loài dơi) so với báo cáo năm 2014 của khu bảo tồn. Nêu rõ 2 loài còn nghi ngờ về sự hiện diện là Báo gấm (Neofelis nebulosa) và Dơi lá quạt (Rhinolophus paradoxophus).
• Phân tích cấu trúc phân loại học: Bộ Ăn thịt chiếm ưu thế tuyệt đối (18 loài, 37,5%), kế tiếp là Bộ Gặm nhấm (14 loài, 29,17%), Bộ Linh trưởng (7 loài, 14,58%), Bộ Guốc chẵn (5 loài, 10,42%), Bộ Dơi (3 loài, 6,25%) và Bộ Tê tê (1 loài, 2,08%).
• So sánh đa dạng thành phần loài với 4 khu vực lân cận ở miền Bắc (Na Hang, Kim Hỷ, Thần Sa - Phượng Hoàng, VQG Ba Bể), chỉ ra chỉ số đa dạng loài của Cham Chu thấp hơn các khu bảo tồn này.
• Phân bố sinh cảnh: Thống kê số loài xuất hiện trên 4 sinh cảnh chính (Rừng núi đất: 31 loài; Rừng núi đá vôi: 22 loài; Làng bản nương rẫy: 14 loài; Thủy vực: 4 loài). Phân tích tập tính thích nghi sinh học và đặc điểm cấu trúc rừng ảnh hưởng đến sự phân bố của từng nhóm loài.
• Đánh giá giá trị khu hệ thú: Phân tích giá trị sinh thái (chuỗi thức ăn, cân bằng quần xã), giá trị kinh tế (cung cấp thực phẩm, dược liệu trước đây), giá trị khoa học và bảo tồn nguồn gen (nhiều loài linh trưởng và thú ăn thịt nằm trong Sách đỏ và các phụ lục bảo vệ nghiêm ngặt).
• Nhận diện các mối đe dọa trực tiếp: Tình trạng săn bắn bẫy bắt thú rừng bằng súng tự chế và bẫy dây thép; khai thác gỗ quý (Nghiến, Trai, Chò chỉ); khai thác củi đun và lâm sản ngoài gỗ; tình trạng phá rừng mở rộng nương rẫy trồng cam sành; chăn thả gia súc tự do trong rừng đặc dụng. Đánh giá những thuận lợi và khó khăn của Hạt kiểm lâm Cham Chu.
• Đề xuất hệ thống giải pháp: Bảo vệ nguyên vẹn sinh cảnh sống, tăng cường kiểm tra tuần tra rừng, tuyên truyền giáo dục môi trường, hỗ trợ sinh kế và quy hoạch vùng canh tác cây có múi cho người dân vùng đệm.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đưa ra kết luận tổng hợp về hiện trạng đa dạng thành phần loài, phân bố sinh cảnh và nguyên nhân suy giảm tài nguyên thú tại Rừng đặc dụng Cham Chu. Kiến nghị các cơ quan chức năng tỉnh Tuyên Quang và các tổ chức bảo tồn tiếp tục đầu tư kinh phí, thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái quần thể các loài nguy cấp, đặc biệt là nhóm thú nhỏ và linh trưởng.

Kết quả và đóng góp

Cấu trúc phân loại khu hệ thú Rừng đặc dụng Cham Chu

Dữ liệu điều tra của khóa luận đã xác định khu hệ thú tại Rừng đặc dụng Cham Chu gồm 48 loài, thuộc 18 họ và 6 bộ. So với tổng số thú toàn quốc (ghi nhận 310 loài, 37 họ, 12 bộ trong các tài liệu phân loại được đối chiếu), Cham Chu chiếm 50,00% số bộ, 48,64% số họ và 15,48% số loài.

STT	Tên bộ thú (Bộ phổ thông / Tên khoa học)	Số họ	Tỷ lệ (%)	Số loài	Tỷ lệ (%)
1	Bộ Linh trưởng (Primates)	2	11,11	7	14,58
2	Bộ Tê tê (Pholidota)	1	5,56	1	2,08
3	Bộ Ăn thịt (Carnivora)	6	33,33	18	37,50
4	Bộ Guốc chẵn (Artiodactyla)	3	16,67	5	10,42
5	Bộ Gặm nhấm (Rodentia)	5	27,78	14	29,17
6	Bộ Dơi (Chiroptera)	1	5,56	3	6,25
Tổng	6 bộ	18	100,00	48	100,00

Trong các bộ, Bộ Ăn thịt (Carnivora) chiếm ưu thế lớn nhất về cả số họ (6 họ) và số loài (18 loài), đại diện bởi các họ Chó (Canidae), Gấu (Ursidae), Triết/Chồn (Mustelidae), Cầy (Viverridae), Cầy lỏn (Herpestidae), Mèo (Felidae). Đứng thứ hai là Bộ Gặm nhấm (Rodentia) với 5 họ và 14 loài. Bộ Tê tê (Pholidota) có tính đa dạng thấp nhất với duy nhất 1 họ và 1 loài Tê tê (Manis pentadactyla).

So sánh với các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia miền Bắc

Khóa luận đã so sánh mức độ phong phú khu hệ thú của Cham Chu với 4 khu rừng đặc dụng khác tại vùng Đông Bắc (số liệu năm 2013):

TT	Khu bảo tồn thiên nhiên / Vườn quốc gia	Số bộ	Số họ	Số loài	Tỷ lệ số loài Cham Chu so với khu vực (%)
1	Khu RĐD Cham Chu (Tuyên Quang, 2014)	6	18	48	100,00
2	Khu BTTN Na Hang (Tuyên Quang, 2013)	8	23	62	77,42
3	Khu BTTN Kim Hỷ (Bắc Kạn, 2013)	7	23	68	70,59
4	Khu BTTN Thần Sa - Phượng Hoàng (Thái Nguyên, 2013)	8	25	56	85,71
5	Vườn quốc gia Ba Bể (Bắc Kạn, 2013)	7	23	65	73,85

Kết quả so sánh cho thấy số lượng loài thú tại Khu rừng đặc dụng Cham Chu đạt mức độ đa dạng thấp hơn so với tất cả các khu BTTN và VQG lân cận được đối chiếu. Nguyên nhân được tác giả chỉ ra là do địa bàn Cham Chu chịu áp lực dân sinh lớn hơn, thiếu vắng các nghiên cứu bẫy bắt thú nhỏ quy mô lớn và mức độ phân mảnh sinh cảnh diễn ra nhanh chóng.

Đặc điểm phân bố theo sinh cảnh

Dựa trên kết quả điều tra tuyến và phỏng vấn, sự phân bố của 48 loài thú theo 4 dạng sinh cảnh được tổng hợp cụ thể:

Dạng sinh cảnh	Ký hiệu	Số loài ghi nhận	Tỷ lệ so với tổng số loài (%)	Nhóm loài ưu thế và đặc trưng
Rừng trên núi đất	A	31	64,58	Thú Ăn thịt (Báo lửa, Lửng chó, Cầy), Guốc chẵn (Lợn rừng, Nai, Hoẵng), Gặm nhấm (Dúi nâu, Nhím, Sóc)
Rừng trên núi đá vôi	B	22	45,83	Linh trưởng (Cu li, Khỉ mốc, Voọc đen má trắng, Voọc mũi hếch), Dơi (Rhinolophus), Mèo rừng
Làng bản nương rẫy	D	14	29,16	Các loài Chuột (Rattus), Sóc bay trâu, Sóc chuột hải nam, Cầy mác
Thủy vực	C	4	8,30	Rái cá thường, Rái cá vuốt bé, Tê tê, Mèo rừng kiếm ăn ven suối

Sinh cảnh rừng núi đất lưu giữ số loài cao nhất do cấu trúc thảm thực vật nhiều tầng tán, nguồn thức ăn dồi dào và điều kiện làm tổ dưới đất, trong hang hốc thuận lợi. Sinh cảnh thủy vực và làng bản nương rẫy có số lượng loài thấp nhất do diện tích manh mún và chịu tác động trực tiếp, thường xuyên từ các hoạt động sinh hoạt, canh tác của con người.

Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Bổ sung dẫn liệu khoa học: Đề tài đã bổ sung 10 loài thú vào danh lục khu hệ thú Rừng đặc dụng Cham Chu so với báo cáo điều tra năm 2014 của Hạt kiểm lâm (nâng tổng số từ 38 lên 48 loài). 10 loài bổ sung gồm: Chuột cống (Rattus norvegicus), Chuột bụng bạc (Rattus argentiventer), Chuột bụng trắng (Rattus niviventer), Chuột rừng (Rattus remotus), Chuột núi (Rattus sabanus), Chuột đồng bé (Rattus losea), Chuột nhà (Rattus flavipertus), Dúi nâu (Cannomys badius), Dơi lá tai dài (Rhinolophus macrotis), Dơi lá mũi nhỏ (Rhinolophus pusillus).
• Xác thực tình trạng phân loại: Xác định 2 loài thú quý hiếm chưa đủ căn cứ khẳng định chắc chắn sự tồn tại ngoài thực địa (chỉ ghi nhận qua lời kể hồi cứu), xếp vào diện nghi ngờ cần điều tra bổ sung: Báo gấm (Neofelis nebulosa) và Dơi lá quạt (Rhinolophus paradoxophus).
• Giải pháp bảo tồn tác giả đề xuất:
  1. Tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát rừng: Thành lập các tổ tuần tra liên ngành giữa Kiểm lâm và chính quyền xã Yên Thuận, Phù Lưu; xóa bỏ các điểm nóng săn bắn, tịch thu súng săn tự chế và bẫy cơ học.
  2. Quản lý sử dụng đất bền vững: Rà soát lại quy hoạch nương rẫy, khoanh định cụ thể diện tích trồng cam sành Hàm Yên, chấm dứt tình trạng lấn chiếm đất lâm nghiệp tại phân khu phục hồi sinh thái.
  3. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chiến dịch truyền thông về bảo vệ động vật hoang dã cho đồng bào dân tộc Tày, Dao; lồng ghép quy ước bảo vệ rừng vào hương ước thôn bản.
  4. Hỗ trợ sinh kế: Triển khai các chương trình giao khoán bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng; hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật chăn nuôi có kiểm soát để giảm bớt việc chăn thả gia súc tự do trong vùng lõi bảo tồn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận bộc lộ một số hạn chế do điều kiện thực hiện:

• Phạm vi khảo sát thực địa mới chỉ tập trung trên địa bàn 2 xã (Yên Thuận và Phù Lưu) trong tổng số 5 xã thuộc địa bàn rừng đặc dụng, chưa bao quát được các xã Trung Hà, Hà Lang và Hòa Phú thuộc huyện Chiêm Hóa.
• Thời gian khảo sát ngoại nghiệp kéo dài từ tháng 9/2014 đến tháng 5/2015, chưa đại diện đầy đủ cho các chu kỳ biến động mùa trong năm, đặc biệt là các giai đoạn di cư hoặc biến động sinh sản của thú nhỏ.
• Phương pháp điều tra nhóm thú nhỏ (Dơi, Gặm nhấm) chủ yếu dựa vào phỏng vấn, quan sát trực quan và tìm kiếm hang hốc; chưa áp dụng các kỹ thuật chuyên sâu như chăng lưới mờ (mist net) bắt dơi quy chuẩn, bẫy kẹp chuyên dụng (Sherman trap) bắt gặm nhấm hoặc hệ thống bẫy ảnh tự động (camera trap) để kiểm chứng sự có mặt của các loài thú ăn thịt lớn đang bị nghi ngờ như Báo gấm.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung:

• Mở rộng các tuyến khảo sát sang sườn Đông thuộc huyện Chiêm Hóa.
• Ứng dụng bẫy ảnh kỹ thuật số hiện đại tại các khu vực rừng núi đá vôi hiểm trở nhằm xác minh chắc chắn sự tồn tại của loài Báo gấm (Neofelis nebulosa) và các loài thú móng guốc nguy cấp.
• Nghiên cứu sâu về cấu trúc quần thể và sinh học sinh thái của hai loài linh trưởng đặc hữu: Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) và Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi).

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học và Đa dạng sinh học khi thực hiện các đề tài điều tra thực địa hoặc nghiên cứu phân loại động vật rừng.
• Cán bộ kỹ thuật, lực lượng kiểm lâm tại Ban quản lý Rừng đặc dụng Cham Chu và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang sử dụng làm cơ sở dữ liệu nền phục vụ công tác xây dựng phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn tiếp theo.

Các phần đáng tham khảo nhất trong công trình:

• Hệ thống bảng danh lục 48 loài thú có đối chiếu tên khoa học, nguồn thu thập thông tin và sinh cảnh phân bố.
• Thiết kế quy trình phỏng vấn 3 bước kết hợp hình ảnh chuẩn hóa và kiểm tra mẫu vật thực tế tại nhà dân bản địa, là phương pháp hiệu quả đối với các khu vực khó tiếp cận thú lớn.
• Mô tả chi tiết lộ trình, sinh cảnh và thời gian đi bộ của 7 tuyến điều tra thực địa tại khu vực Yên Thuận, Phù Lưu.

Câu hỏi thường gặp

1. Khu hệ thú tại Khu rừng đặc dụng Cham Chu có bao nhiêu loài và bộ nào chiếm tỷ lệ cao nhất?

Khóa luận đã ghi nhận tổng cộng 48 loài thú, thuộc 18 họ và 6 bộ. Trong đó, Bộ Ăn thịt (Carnivora) chiếm ưu thế cao nhất về cả số họ và số loài, với 6 họ (chiếm 33,33% tổng số họ) và 18 loài (chiếm 37,50% tổng số loài của khu hệ). Đứng thứ hai là Bộ Gặm nhấm (Rodentia) với 5 họ (27,78%) và 14 loài (29,17%).

2. Khóa luận đã bổ sung bao nhiêu loài thú mới cho Khu bảo tồn Cham Chu so với báo cáo điều tra năm 2014?

So với Báo cáo điều tra năm 2014 của Hạt kiểm lâm Cham Chu (khi đó chỉ ghi nhận 38 loài thú), tác giả khóa luận đã bổ sung thêm 10 loài mới vào danh lục, nâng tổng số lên 48 loài. 10 loài này gồm 8 loài gặm nhấm: Chuột cống, Chuột bụng bạc, Chuột bụng trắng, Chuột rừng, Chuột núi, Chuột đồng bé, Chuột nhà, Dúi nâu; và 2 loài dơi: Dơi lá tai dài, Dơi lá mũi nhỏ.

3. Hai loài thú nào trong danh lục được ghi nhận ở trạng thái nghi ngờ sự có mặt?

Hai loài thú ghi nhận ở trạng thái nghi ngờ (ký hiệu NN trong danh lục) và cần có thêm các cuộc điều tra thực địa chuyên sâu để khẳng định chắc chắn là Báo gấm (Neofelis nebulosa) thuộc họ Mèo (Felidae) và Dơi lá quạt (Rhinolophus paradoxophus) thuộc họ Dơi lá mũi (Rhinolophidae). Thông tin về hai loài này chủ yếu thu nhận gián tiếp qua phỏng vấn người dân.

4. Dạng sinh cảnh nào tại Rừng đặc dụng Cham Chu có số lượng loài thú phân bố nhiều nhất?

Sinh cảnh rừng trên núi đất (ký hiệu A) có số lượng thú phân bố phong phú nhất với 31 loài, chiếm 64,58% tổng số loài của toàn khu hệ. Tiếp theo là rừng trên núi đá vôi (22 loài, chiếm 45,83%), làng bản nương rẫy (14 loài, chiếm 29,16%) và thấp nhất là sinh cảnh thủy vực (4 loài, chiếm 8,30%).

5. Yếu tố nhân sinh nào đang tạo ra áp lực suy giảm lớn nhất đối với khu hệ thú tại địa phương?

Áp lực lớn nhất xuất phát từ việc thiếu hụt quỹ đất sản xuất lương thực (đất nông nghiệp trong vùng lõi chỉ có 235,8 ha, bình quân cây hàng năm đạt 0,195 ha/người), dẫn đến tình trạng người dân phá rừng làm nương rẫy và mở rộng vùng trồng cam sành Hàm Yên xâm lấn vào rừng đặc dụng. Bên cạnh đó là nạn săn bắn trộm thú bằng súng tự chế, bẫy cơ học và khai thác gỗ quý (gỗ Nghiến, Trai lý).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Văn Diễn đã phản ánh hiện trạng khu hệ thú tại Rừng đặc dụng Cham Chu với 48 loài thuộc 18 họ và 6 bộ, trong đó bổ sung được 10 loài thú nhỏ so với dữ liệu điều tra năm 2014. Nghiên cứu đã làm rõ đặc trưng phân bố của các nhóm thú trên 4 dạng sinh cảnh chính, chỉ ra sinh cảnh rừng núi đất là nơi tập trung đa dạng loài cao nhất nhưng cũng chịu nhiều tác động nhân sinh tiêu cực. Những số liệu về hiện trạng săn bắn, canh tác nương rẫy và sự thu hẹp sinh cảnh được trình bày trong đề tài là cơ sở thực tiễn phục vụ Hạt kiểm lâm Cham Chu và các cơ quan hữu quan xây dựng phương án quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Động vật rừng là một trong năm thành phần cấu tạo nên hệ sinh thái rừng (Khí hậu, Đất, Thực vật, Động vật và Vi sinh vật). Do vậy động vật rừng là một trong những thành phần cấu trúc để thực hiện các chức năng vận chuyển vật chất, năng lượng. Động vật rừng còn là nguồn gốc tất cả các loài động vật chăn nuôi hiện nay, nó chứa đựng nguồn gen quý giá mà chúng ta có thể tuyển chọn, lai tạo chúng thành loài vật nuôi có tính kháng bệnh cao, năng suất cao, lại thích nghi với điều kiện khí hậu của từng địa phương. Thú (Mammalia) là lớp động vật có vai trò rất quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng, có giá trị kinh tế cao và là đối tượng rất nhạy cảm đối với sự tác động của con người cũng như những biến đổi của môi trường nên chúng thường được ưu tiên quản lý bảo tồn hơn so với các nhóm loài động vật khác.

Việt Nam nằm trong khu vực Đông Nam Á, được các tổ chức quốc tế công nhận là một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa dạng sinh học cao trong đó có khu hệ thú (Mammalia) với 312 loài và phân loài đã được ghi nhận [11]. Tuy nhiên do chiến tranh cùng với sự yếu kém trong công tác quản lý bảo vệ rừng, do nhận thức của con người chưa đầy đủ và việc khai thác sử dụng nguồn tài nguyên rừng không hợp lý nên rừng Việt Nam đã bị tàn phá nghiêm trọng, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp đã làm mất dần nơi cư trú của các loài động vật quý hiếm, nhiều loài đang trong nguy cơ bị tiêu diệt. Nguồn lợi động vật rừng nói chung và thú nói riêng đã và đang bị săn bắn bừa bãi. Mặc dù công tác điều tra khảo sát về thú ở Việt Nam được tiến hành thường xuyên nhưng đến nay vẫn tiếp tục phát hiện nhiều loại thú mới như: Voọc mũi hếch, Sao La, Mang trường sơn…, đặc biệt là các loại thú nhỏ như: Thú ăn sâu bọ, thú Gặm nhấm, Dơi., chứng tỏ thú rừng Việt Nam vẫn là một nhóm đối tượng vẫn cần được quan tâm nghiên cứu.

Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu được thành lập từ năm 2001, theo quyết định số 1536/QĐ-UBND ngày 21/09/2001 của UBND tỉnh Tuyên Quang. Ngày 2 21/07/2008 UBND tỉnh Tuyên Quang ra Quyết định số số 408/QĐ-UBND thành lập Hạt kiểm lâm rừng đặc dụng Cham Chu trực thuộc Chi cục Kiểm lâm, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Tuyên Quang, với tổng diện tích 58.187 ha, nhằm bảo tồn mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm núi thấp có giá trị đa dạng sinh học cao và đặc trưng cho vùng Đông Bắc, Việt Nam. Khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Mặc dù vậy, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào thông kê các thành phần thú lớn và các loài thú quý hiếm, việc điều tra khảo sát về thú nhỏ ở khu RĐD Cham Chu vẫn còn rất ít.

Các công trình nghiên cứu về thú chủ yếu thống kê thành phần loài sơ bộ chứ chưa đi sâu nghiên cứu các đặc điểm hình thái phân loài, phân bố và sinh học sinh thái của chúng. Đặc biệt, là các loài thú nhỏ như: Thú ăn sâu bọ, thú Gặm nhấm, Dơi. hầu như chưa được nghiên cứu, cũng như chưa nghiên cứu sâu về tình trạng quần thể của các loài có tầm quan trọng bảo tồn cao nhằm đưa ra biện pháp bảo tồn cụ thể còn rất hạn chế.