Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu đa dạng thành phần loài Myxosporea ký sinh trên cá ở Quảng Bình

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnua nghiên cứu đa dạng thành phần loài myxosporea myxozoa ký sinh trên một số loài cá ở vùng biển, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Chỉnh
• Người hướng dẫn: Phạm Ngọc Doanh
• Trường học: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Công nghệ sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng thành phần loài Myxosporea (Myxozoa) ký sinh trên một số loài cá ở vùng biển ven bờ tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ MYXOZOA
• 2.2. Sơ lược lịch sử nghiên cứu
• 2.3. Đặc điểm sinh học và vòng đời của myxozoa
• 2.4. Phân loại myxosporea
• 2.5. Phân loại hình thái học

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng loài Myxosporea ký sinh trên cá ven biển Quảng Bình

Nghiên cứu đa dạng loài Myxosporea ký sinh trên cá ven biển Quảng Bình là một lĩnh vực quan trọng trong sinh học biển. Myxosporea là một nhóm ký sinh trùng có ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và sản lượng cá. Việc hiểu biết về đa dạng loài này không chỉ giúp bảo vệ nguồn lợi thủy sản mà còn nâng cao giá trị kinh tế cho ngành thủy sản địa phương. Quảng Bình, với bờ biển dài và nguồn tài nguyên hải sản phong phú, là nơi lý tưởng để tiến hành nghiên cứu này.

1.1. Đặc điểm sinh học và phân loại Myxosporea

Myxosporea là một lớp ký sinh trùng thuộc ngành Myxozoa, có vòng đời phức tạp với hai vật chủ. Chúng thường ký sinh trong cơ, mang và các mô khác của cá. Phân loại Myxosporea dựa trên hình thái bào tử và mối quan hệ tiến hóa. Nghiên cứu cho thấy có nhiều loài Myxosporea mới được phát hiện trong khu vực này.

1.2. Tình hình nghiên cứu Myxosporea tại Việt Nam

Tình hình nghiên cứu Myxosporea tại Việt Nam còn hạn chế. Một số nghiên cứu đã chỉ ra sự hiện diện của các loài Myxosporea trong cá nước ngọt, nhưng chưa có nhiều thông tin về cá ven biển. Việc nghiên cứu Myxosporea trên cá ven biển Quảng Bình sẽ cung cấp dữ liệu quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu Myxosporea ký sinh trên cá

Nghiên cứu Myxosporea gặp nhiều thách thức, bao gồm việc xác định chính xác các loài ký sinh trùng và ảnh hưởng của chúng đến sức khỏe cá. Các yếu tố môi trường như ô nhiễm và biến đổi khí hậu cũng có thể làm gia tăng sự lây lan của Myxosporea. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của cá mà còn đến ngành thủy sản địa phương.

2.1. Ảnh hưởng của Myxosporea đến sức khỏe cá

Myxosporea có thể gây ra nhiều bệnh cho cá, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh sản của chúng. Một số loài Myxosporea có thể gây ra hiện tượng chết hàng loạt trong các quần thể cá, dẫn đến thiệt hại kinh tế lớn cho ngư dân.

2.2. Thách thức trong việc thu thập và phân tích mẫu

Việc thu thập mẫu cá và phân tích Myxosporea đòi hỏi kỹ thuật cao và trang thiết bị hiện đại. Nhiều mẫu có thể bị nhiễm trùng nặng, làm khó khăn trong việc xác định loài. Hơn nữa, việc phân tích di truyền cũng cần nhiều thời gian và chi phí.

III. Phương pháp nghiên cứu Myxosporea ký sinh trên cá ven biển Quảng Bình

Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu mẫu cá từ các cảng cá, sau đó tiến hành mổ khám để tìm kiếm Myxosporea. Các mẫu ký sinh trùng sẽ được phân tích hình thái học và di truyền để xác định loài. Phương pháp này giúp đảm bảo tính chính xác trong việc xác định các loài Myxosporea.

3.1. Quy trình thu mẫu và mổ khám cá

Mẫu cá được thu thập từ các cảng cá vào buổi sáng. Sau khi thu thập, cá sẽ được mổ khám để tìm kiếm Myxosporea trong các mô như mang, cơ và nội tạng. Quy trình này giúp đảm bảo mẫu được tươi và chất lượng tốt nhất.

3.2. Phân tích hình thái học và di truyền

Mẫu ký sinh trùng sẽ được nhuộm và phân tích dưới kính hiển vi để xác định hình thái. Đồng thời, phân tích di truyền sẽ được thực hiện để xác định mối quan hệ tiến hóa giữa các loài Myxosporea. Phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc về đa dạng loài.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy có 14 loài Myxosporea ký sinh trên cá ven biển Quảng Bình, trong đó có 4 loài mới được ghi nhận cho khoa học. Tỷ lệ nhiễm trùng dao động từ 26,6% đến 92,0% tùy thuộc vào loài cá. Những phát hiện này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc quản lý và bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

4.1. Đa dạng loài Myxosporea tại Quảng Bình

Nghiên cứu đã xác định được 14 loài Myxosporea, trong đó có 4 loài mới cho khoa học. Điều này cho thấy sự đa dạng sinh học cao của Myxosporea tại khu vực ven biển Quảng Bình, mở ra hướng nghiên cứu mới cho các nhà khoa học.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong quản lý thủy sản

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc quản lý và bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Việc hiểu biết về Myxosporea sẽ giúp ngư dân có biện pháp phòng ngừa và điều trị bệnh cho cá, từ đó nâng cao sản lượng và chất lượng cá khai thác.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu Myxosporea trong tương lai

Nghiên cứu đa dạng loài Myxosporea ký sinh trên cá ven biển Quảng Bình đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về sự hiện diện và ảnh hưởng của chúng đến sức khỏe cá. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về Myxosporea để hiểu rõ hơn về vòng đời và mối quan hệ ký sinh của chúng với các loài cá.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu Myxosporea

Nghiên cứu Myxosporea không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn trong việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Việc hiểu biết về Myxosporea sẽ giúp ngăn chặn sự lây lan của bệnh và bảo vệ sức khỏe cá.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần mở rộng nghiên cứu về Myxosporea ở các vùng biển khác và áp dụng công nghệ mới trong phân tích di truyền. Điều này sẽ giúp cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về sự đa dạng và ảnh hưởng của Myxosporea đến ngành thủy sản.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành thủy sản Việt Nam giữ vai trò trụ cột trong nền kinh tế với kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 7.836 triệu USD và tốc độ tăng trưởng sản lượng khai thác tự nhiên luôn duy trì trên 4,0%/năm. Tại tỉnh Quảng Bình, với chiều dài bờ biển 116 km, sản lượng khai thác hải sản đạt trên 53.323 tấn/năm, trong đó cá biển chiếm hơn 42.000 tấn. Theo Quyết định số 932/QĐ-UBND của Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Bình về quy hoạch tổng thể phát triển thủy sản, giá trị sản xuất toàn ngành đặt mục tiêu tăng trưởng bình quân 6,0%/năm, khẳng định vị thế mũi nhọn của kinh tế biển địa phương.

Tuy nhiên, sự phát triển của hoạt động khai thác và chế biến cá biển đang đối mặt với thách thức lớn từ các bệnh truyền nhiễm do ký sinh trùng, đặc biệt là trùng bào tử sợi thuộc lớp Myxosporea (phân ngành Myxozoa). Sự xâm nhiễm của các loài Myxosporea không chỉ làm suy giảm sức sinh trưởng, phá hủy mô bào cơ, gây nhão cơ thịt làm mất giá trị thương phẩm xuất khẩu mà một số loài như Kudoa septempunctata còn có khả năng giải phóng độc tố gây ngộ độc thực phẩm cấp tính ở người.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm mục tiêu xác định đa dạng thành phần loài, tỷ lệ nhiễm và đặc điểm khu hệ Myxosporea ký sinh trên các loài cá biển ven bờ tỉnh Quảng Bình. Phạm vi nghiên cứu được triển khai liên tục từ tháng 10 năm 2016 đến tháng 10 năm 2017 tại các ngư trường và cảng cá trọng điểm thuộc thành phố Đồng Hới. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học chuẩn xác, hỗ trợ nâng cao hiệu quả kiểm dịch thủy sản, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và gia tăng giá trị kinh tế cho chuỗi cung ứng hải sản Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng phân loại học hiện đại của ngành Cnidaria, phân ngành Myxozoa theo hệ thống của Lom & Dyková (1992) và mô hình phân loại tích hợp cập nhật của Fiala cùng cộng sự (2015). Khung lý thuyết phân loại học kết hợp chặt chẽ giữa các đặc điểm siêu cấu trúc hình thái học và cây phát sinh chủng loại phân tử dựa trên chỉ thị gen ribosome.

Bốn khái niệm chuyên ngành cốt lõi được vận dụng xuyên suốt bao gồm:

1. Plasmodia: Dạng hợp bào sinh dưỡng phát triển tự do trong dịch mô hoặc xoang cơ thể vật chủ, có khả năng phân chia tạo ra hàng loạt bào tử trưởng thành.
2. Bào tử (Spore): Cấu trúc lây nhiễm đa bào hoàn chỉnh, được bao bọc bởi các mảnh van cứng bảo vệ bào mầm bên trong.
3. Nang cực (Polar capsule) và sợi nang cực (Polar filament): Cơ quan bám đặc hiệu chứa sợi xoắn lò xo có khả năng phóng thích tức thì để neo giữ bào tử vào biểu mô vật chủ khi xâm nhập.
4. Hình thức ký sinh Histozoic và Coelozoic: Histozoic chỉ các loài ký sinh sâu trong mô bào đặc (như cơ thịt, mang, thận), trong khi Coelozoic chỉ các loài ký sinh tự do trong dịch xoang (như túi mật, bàng quang).

Cơ sở lý thuyết vòng đời chỉ ra rằng Myxosporea là nội ký sinh trùng bắt buộc, luân chuyển qua chu kỳ hai vật chủ gồm động vật không xương sống (chủ yếu là giun nhiều tơ đáy biển hoặc giun ít tơ) đóng vai trò vật chủ chính và cá biển đóng vai trò vật chủ trung gian truyền bệnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ 740 cá thể cá biển tươi sống thuộc 37 họ và 8 bộ phân loại khác nhau tại các cảng cá ven bờ thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình trong suốt chu kỳ 12 tháng (10/2016 - 10/2017). Phương pháp chọn mẫu phân tầng theo từng nhóm bộ và họ cá kinh tế được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho toàn bộ khu hệ sinh thái biển ven bờ.

Quy trình nghiên cứu kết hợp hai phương pháp phân tích bổ trợ nhằm khắc phục triệt để hiện tượng tương đồng hình thái giả định:

• Phương pháp giải phẫu và hình thái học hiển vi: Cá được mổ khám chi tiết các cơ quan như cơ thịt, túi mật, gan, thận, mang và bóng khí. Mẫu mô nghi ngờ được làm lát cắt mỏng, nhuộm Hematoxylin - Eosin theo quy trình 19 bước chuẩn hóa của Mayer, sau đó quan sát, đo đạc kích thước vi thể 25-40 cá thể bào tử trên kính hiển vi quang học Olympus CH-40 ở độ phóng đại 1.000x và dựng hình chuẩn xác bằng phần mềm đồ họa chuyên dụng.
• Phương pháp sinh học phân tử (DNA barcoding): Tách chiết DNA tổng số bằng bộ kít DNeasy Tissue Kit (Qiagen), tiến hành phản ứng chuỗi Polymerase (PCR) khuếch đại phân đoạn gen 18S rDNA (SSU rDNA) có độ dài từ 1.504 bp đến 1.967 bp với hai cặp mồi đặc hiệu 18e-Kud6R và Kud6F-18g. Sản phẩm PCR được tinh sạch, giải trình tự trực tiếp tại Macrogen (Hàn Quốc), so sánh độ tương đồng qua công cụ BLAST trên GenBank và xây dựng cây phát sinh chủng loại tiến hóa theo thuật toán Neighbor-Joining trên phần mềm MEGA 6.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp này là vì các loài Myxosporea có kích thước hiển vi rất nhỏ (từ 4,1 µm đến 35,1 µm) và hình thái bào tử có thể bị biến đổi theo điều kiện môi trường. Việc đối chiếu giữa dữ liệu đo đạc cấu trúc nang cực và trình tự nucleotide 18S rDNA là tiêu chuẩn vàng để xác định chính xác các loài mới cho khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích trên 740 cá thể cá biển đã ghi nhận 116 cá thể bị nhiễm trùng bào tử sợi Myxosporea, tương ứng với tỷ lệ nhiễm trung bình toàn diện là 15,6%. Tại các loài cá có ghi nhận nhiễm bệnh, tỷ lệ nhiễm dao động mạnh từ 26,6% đến 92,0%.

Đề tài đã định danh và mô tả chi tiết 14 loài Myxosporea thuộc 6 giống, 6 họ và 2 bộ (Bivalvulida và Multivalvulida), mang lại những đóng góp phân loại học nổi bật:

• Phát hiện 4 loài mới cho khoa học (chiếm 28,6% tổng số loài): Bao gồm Sphaeromyxa loài mới thứ nhất ký sinh túi mật cá Bò (Paramonacanthus japonicus) với kích thước bào tử 14,8 ± 0,4 µm; Sphaeromyxa loài mới thứ hai ký sinh túi mật cá Chai (Platycephalus indicus) với chiều dài bào tử 20,7 ± 0,8 µm và đoạn gen 18S dài 1.967 bp; Myxidium loài mới ký sinh túi mật cá Dưa xám (Muraenesox cinereus) với đoạn gen 18S dài 1.957 bp; và Auerbachia loài mới ký sinh túi mật cá Khế mõm ngắn (Carangoides malabaricus).
• Ghi nhận 5 loài lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam (chiếm 35,7%): Gồm có Auerbachia chakravartyi (ký sinh trên cá Sòng gió Megalaspis cordyla với tỷ lệ nhiễm 35,0%), Unicapsula andersenae, Kudoa monodactyli, Kudoa scomberomori, Kudoa megacapsula và Kudoa kenti.
• Xác định 4 dạng loài thuộc giống Ceratomyxa: Ký sinh trên túi mật của các loài cá Sòng chấm (Trachinotus baillonii), cá Ong (Terapon jarbua), cá Thờn bơn (Cynoglossus bilineatus) và cá Ngát sọc (Platosus canius).

Phân tích đặc tính sinh học cho thấy Myxosporea có tính thích ứng vật chủ rất hẹp. Hầu hết các loài chỉ ký sinh trên một loài cá duy nhất. Riêng cá Bò (Paramonacanthus japonicus) ghi nhận hiện tượng đồng nhiễm 2 loài ký sinh trùng khác nhau tại hai cơ quan riêng biệt (cơ thịt và túi mật). Ngược lại, loài Unicapsula andersenae thể hiện phổ vật chủ rộng hơn khi ký sinh đồng thời trên 3 loài cá khác nhau gồm cá Bò, cá Móm gai ngắn và cá Nạng bạc.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân tích di truyền phân tử khẳng định sự khác biệt sâu sắc giữa các loài mới phát hiện với các dữ liệu đã công bố trên cơ sở dữ liệu NCBI. Cụ thể, loài Sphaeromyxa mới thứ nhất có khoảng cách di truyền sai khác 7,1% (138 vị trí nucleotide) so với loài gần nhất; loài Sphaeromyxa mới thứ hai sai khác 5,8% (110 vị trí nucleotide) so với Sphaeromyxa zaharoni; khoảng cách di truyền giữa chính hai loài mới này lên tới 11,0%. Đối với loài Myxidium mới, mức độ sai biệt di truyền dao động từ 11,0% đến 14,0% so với các loài cùng giống trên thế giới dù có độ tương đồng cấu trúc vùng bảo tồn 99%.

Sự phân bố tỷ lệ nhiễm giữa các bộ vật chủ cho thấy tính phân hóa sinh thái rõ rệt. Trong 8 bộ cá nghiên cứu, bộ Perciformes (cá Vược) và bộ Tetraodontiformes (cá Nóc/cá Bò) có tỷ lệ nhiễm cao nhất, trong khi bộ Beloniformes (cá Nhói) hoàn toàn không phát hiện cá thể nhiễm bệnh (tỷ lệ 0,0% trên 44 mẫu mổ khám). Điều này phản ánh mối tương quan chặt chẽ giữa tập tính bắt mồi tầng đáy của cá (dễ tiếp xúc với giun nhiều tơ mang mầm bệnh) so với các loài cá tầng mặt thuộc bộ Beloniformes.

Trong thực tế nghiên cứu, toàn bộ các chỉ số về tỷ lệ nhiễm theo từng bộ vật chủ được trình bày trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ phần trăm lây nhiễm giữa 8 bộ cá biển. Đồng thời, cấu trúc sai biệt di truyền giữa 14 loài được hệ thống hóa qua bảng ma trận khoảng cách di truyền nucleotide 18S rDNA và cây phát sinh chủng loại phân tử nhánh Neighbor-Joining với giá trị bootstrap hỗ trợ từ 70% đến 100%, tạo nên bằng chứng khoa học vững chắc về sự tiến hóa của Myxosporea tại vùng biển nhiệt đới ven bờ miền Trung Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát rủi ro dịch bệnh ký sinh trùng và nâng cao chất lượng hải sản khai thác, bốn giải pháp trọng tâm được đề xuất thực hiện:

1. Thiết lập mạng lưới giám sát dịch tễ học ký sinh trùng Myxosporea định kỳ: Chi cục Thủy sản và Chi cục Quản lý Chất lượng Nông Lâm sản và Thủy sản tỉnh Quảng Bình cần chủ trì lấy mẫu kiểm tra định kỳ 100% các cảng cá lớn (như Nhật Lệ, Cửa Gianh) với tần suất 3 tháng/lần, hoàn thành thiết lập quy trình kiểm dịch chuẩn vào quý 4 năm 2024.
2. Ứng dụng quy trình chẩn đoán phân tử PCR đa mồi trong kiểm định xuất khẩu: Trung tâm Chất lượng Nông Lâm Thủy sản Vùng chủ trì triển khai kỹ thuật khuếch đại gen 18S rDNA để sàng lọc nhanh các lô hàng cá Bò, cá Thu, cá Dưa xuất khẩu, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ phát hiện nhiễm ký sinh trùng Kudoa và Unicapsula gây nhão cơ xuống dưới mức 1,0% trong giai đoạn 2024 - 2026.
3. Ban hành cẩm nang kỹ thuật xử lý và bảo quản lạnh sâu cho cơ sở chế biến: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với các hiệp hội chế biến thủy sản tổ chức tập huấn cho hơn 50 doanh nghiệp trên địa bàn, áp dụng bắt buộc quy trình cấp đông sản phẩm cá biển ở nhiệt độ từ -20°C trở xuống trong thời gian tối thiểu 24 giờ nhằm bất hoạt hoàn toàn 100% bào tử Kudoa, ngăn ngừa triệt để nguy cơ ngộ độc thực phẩm cho người tiêu dùng trước năm 2025.
4. Mở rộng phạm vi nghiên cứu sinh học phân tử và độc tính học trên diện rộng: Các viện nghiên cứu chuyên ngành và trường đại học cần xây dựng dự án điều tra liên tỉnh tại khu vực duyên hải miền Trung trong giai đoạn 2025 - 2030, tập trung đánh giá độc lực của các loài thuộc giống Kudoa và xác định vật chủ trung gian giun nhiều tơ trong các hệ sinh thái rạn san hô và bãi triều.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Công nghệ sinh học, Thủy sản, Bệnh học động vật: Tiếp cận phương pháp luận mẫu mực về tích hợp phân loại hình thái học hiển vi và phân tích di truyền phân tử 18S rDNA để giải quyết bài toán định danh sinh vật ký sinh.
2. Nhà khoa học, giảng viên và chuyên gia ký sinh trùng học biển: Sử dụng hệ thống mô tả phân loại chi tiết, bộ số đo vi thể chuẩn tắc và các trình tự gen của 4 loài mới cùng 5 loài ghi nhận mới làm dữ liệu đối sánh trong các nghiên cứu phân loại học quốc tế.
3. Cán bộ quản lý chất lượng, chuyên viên kiểm dịch động vật thủy sản: Khai thác dữ liệu về tỷ lệ nhiễm, vị trí ký sinh và phổ vật chủ để xây dựng tiêu chuẩn kiểm dịch an toàn sinh học đối với nguồn nguyên liệu cá biển khai thác tự nhiên.
4. Doanh nghiệp khai thác, chế biến và xuất khẩu thủy hải sản: Ứng dụng hiểu biết về đặc tính phá hủy cơ thịt của các giống Kudoa, Unicapsula để tối ưu hóa quy trình kiểm tra nguyên liệu đầu vào và hoàn thiện công nghệ bảo quản lạnh, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Ký sinh trùng Myxosporea trên cá biển có lây nhiễm sang người không? Hầu hết các loài Myxosporea không có khả năng ký sinh trực tiếp trên cơ thể người do tính đặc hiệu vật chủ nghiêm ngặt. Tuy nhiên, một số loài như Kudoa septempunctata ký sinh trong cơ cá có thể tiết độc tố bền nhiệt, gây viêm dạ dày - ruột và ngộ độc thực phẩm cấp tính nếu ăn cá sống hoặc chế biến chưa chín.

2. Tại sao phải kết hợp sinh học phân tử 18S rDNA với phương pháp hình thái học? Nhiều loài Myxosporea có kích thước hiển vi rất nhỏ (từ 4,1 µm đến 35,1 µm) và hình thái bào tử tương đồng cao giữa các loài. Việc giải trình tự đoạn gen 18S rDNA có độ dài trên 1.500 bp giúp xác định chính xác khoảng cách di truyền (sai khác từ 5,8% đến 11,0%), tránh nhầm lẫn giữa các loài đồng hình.

3. Loài cá nào có tỷ lệ nhiễm Myxosporea cao nhất trong khu vực nghiên cứu? Trong số các loài cá biển được mổ khám tại Quảng Bình, cá Dưa xám (Muraenesox cinereus) và cá Chai (Platycephalus indicus) có tỷ lệ nhiễm Myxosporea trong túi mật rất cao, lần lượt đạt 66,7% (10/15 mẫu) và 66,7% (2/3 mẫu), trong khi cá Bò (Paramonacanthus japonicus) đạt tỷ lệ nhiễm 40,0% (6/15 mẫu).

4. Myxosporea gây tác hại gì đối với chất lượng cá biển thương phẩm? Các loài Myxosporea thuộc bộ Multivalvulida (như giống Kudoa, Unicapsula) khi ký sinh histozoic trong các sợi cơ sẽ tiết enzyme phân giải protein sau khi cá chết, làm thịt cá bị nhão nát (hiện tượng myoliquefaction), chảy nước và mất hoàn toàn giá trị thương mại xuất khẩu.

5. Biện pháp nào hiệu quả nhất để loại bỏ rủi ro do Myxosporea trong chế biến? Biện pháp tối ưu là duy trì chuỗi bảo quản lạnh nghiêm ngặt: cấp đông sâu ở nhiệt độ -20°C trong tối thiểu 24 giờ hoặc nấu chín cá ở nhiệt độ tâm sản phẩm trên 75°C trong 5 phút. Quy trình này vô hoạt hoàn toàn tính lây nhiễm của bào tử và làm biến tính các kháng nguyên gây độc.

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thành khảo sát quy mô lớn trên 740 cá thể cá biển thuộc 37 họ và 8 bộ tại vùng biển ven bờ tỉnh Quảng Bình, xác định tỷ lệ nhiễm Myxosporea trung bình đạt 15,6%.
• Định danh và mô tả hoàn chỉnh 14 loài Myxosporea thuộc 6 giống và 6 họ, trong đó phát hiện 4 loài mới cho khoa học và ghi nhận 5 loài lần đầu tiên có mặt tại hệ sinh thái biển Việt Nam.
• Thiết lập cơ sở dữ liệu trình tự gen 18S rDNA chuẩn hóa (kích thước 1.504 - 1.967 bp) với độ tin cậy cao trên GenBank, đóng góp dữ liệu tiến hóa phân tử quan trọng cho phân ngành Myxozoa quốc tế.
• Chứng minh tính đặc hiệu vật chủ hẹp và mối liên hệ mật thiết giữa tập tính sinh thái của vật chủ với tỷ lệ lây nhiễm mầm bệnh ký sinh trùng trong tự nhiên.
• Kế hoạch tiếp theo trong 12 tháng tới tập trung công bố quốc tế các danh pháp loài mới và chuyển giao quy trình PCR chẩn đoán nhanh cho các cơ quan kiểm dịch thủy sản miền Trung.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp thủy sản quan tâm có thể khai thác chi tiết các mô tả giải phẫu hiển vi và dữ liệu phân tử trong toàn văn luận văn để ứng dụng vào công tác nghiên cứu và kiểm soát chất lượng an toàn thực phẩm thủy sản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN NGỌC CHỈNH NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI MYXOSPOREA (MYXOZOA) KÝ SINH TRÊN MỘT SỐ LOÀI CÁ Ở VÙNG BIỂN VEN BỜ TỈNH QUẢNG BÌNH Ngành: Công nghệ sinh học Mã: 60 42 02 01 Người hướng dẫn khoa học: 1. Phạm Ngọc Doanh 2. Nguyễn Hữu Đức NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2018 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Tất cả các số liệu, kết quả trong luận văn là hoàn toàn trung thực.

Tôi xin cam đoan các thông tin và số liệu được trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, Ngày 09 tháng 09 năm 2017 Tác giả luận văn Nguyễn Ngọc Chỉnh i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CẢM ƠN Nhân dịp hoàn thành luận văn thạc sỹ, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo trong Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giảng dạy và truyền đạt kiến thức và kinh nghiệm cho chúng tôi trong khóa học 2015-2017. Tôi xin chân thành cảm ơn thầy Phạm Ngọc Doanh và thầy Nguyễn Hữu Đức đã tận tình chỉ bảo giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này. Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.

Hà Duy Ngọ và TS. Nguyễn Văn Hà chủ nhiệm Dự án 47 (VAST.12/16-19) và đề tài Điều tra cơ bản đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi thực hiện nghiên cứu này. Tôi xin chân thành cảm ơn quỹ học bổng Nagao đã hỗ trợ một phần kinh phí trong 2 năm học để tôi hoàn thành khóa học này. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới TS.

Whipps, người đã giúp đỡ tôi trong phân tích di truyền. Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, bạn bè trong lớp CNSH CH24C, các đồng nghiệp trong phòng Ký sinh trùng học - Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thiện luận văn này. Hà Nội, Ngày 09 tháng 09 năm 2017 Tác giả luận văn Nguyễn Ngọc Chỉnh ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục.

ii Danh mục bảng. v Danh mục hình. vi Danh mục chữ viết tắt. vi Trích yếu luận văn.

viii Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Tổng quan tài liệu.

Khái quát chung về myxozoa. Sơ lược lịch sử nghiên cứu. Đặc điểm sinh học và vòng đời của myxozoa. Phân loại myxosporea.

Phân loại hình thái học. Mối quan hệ tiến hóa phân tử của myxozoa. Vai trò của myxosporea. Tình hình nghiên cứu myxozoa.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Tình hình nghiên cứu ở việt nam. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Đối tượng/vật liệu nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Các loài cá nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Thu mẫu vật chủ ngoài thực địa. 16 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Phương pháp thu thập mẫu ký sinh trùng. Nhuộm hematoxylin - eosin. Phân tích hình thái học. Phương pháp phân tích dna.

Kết quả và thảo luận. Thành phần loài trùng bào tử sợi myxosporea ở cá biển tại địa điểm nghiên cứu. Mô tả các loài myxosporea ký sinh trên cá biển vùng biển ven bờ tỉnh quảng bình. Tỷ lệ nhiễm và vị trí nhiễm các loài myxosporea.

Tình hình nhiễm myxosporea theo bộ vật chủ. Kết luận và kiến nghị. 62 Tài liệu tham khảo. 63 Danh sách công trình công bố liên quan đến nội dung nghiên cứu.

91 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC BẢNG Bảng 3. Thành phần các loài vật chủ nghiên cứu. Quy trình nhuộn Hematoxylin - Eosin. Bảng so sánh kích thước của một số loài trong giống Sphaeromyxa.

Bảng so sánh kích thước của một số loài trong giống Sphaeromyxa. Khoảng cách di truyền giữa các loài trong giống Sphaeromyxa. Bảng so sánh kích thước của một số loài trong giống Myxidium. Khoảng cách di truyền giữa các loài khác nhau của giống Myxidium.

Bảng so sánh kích thước của một số loài trong giống Auerbachia. Khoảng cách di truyền giữa các loài khác nhau của giống Auerbachia. Bảng so sánh đặc điểm của Unicapsula andersenae thu ở Úc và Việt Nam. Khoảng cách di truyền giữa các loài khác nhau của giống Unicapsula.

Bảng so sánh kích thước của loài Kudoa monodactyli. So sánh kích thước của loài K. Bảng so sánh kích thước của loài Kudoa megacapsula. Bảng so sánh kích thước của loài Kudoa kenti ở Việt Nam và Úc.

Khoảng cách di truyền giữa các loài khác nhau của giống Kudoa. Tỷ lệ nhiễm và vị trí nhiễm của các loài myxosporea. Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng myxosporea theo bộ vật chủ. 58 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC HÌNH Hình 2.

Vòng đời của trùng bào tử sợi. Quan hệ tiến hóa phân tử của myxozoa. Các số đo cần thiết để định loại ký sinh trùng myxosporea. Cây phát sinh chủng loại xây dựng dựa trên trình tự đoạn 18S của một số loài thuộc giống Sphaeromyxa.

Cây phát sinh chủng loại xây dựng dựa trên trình tự đoạn 18S của một số loài thuộc giống Sphaeromyxa. Loài Ceratomyxa sp. Loài Ceratomyxa sp. Loài Ceratomyxa sp.

Loài Ceratomyxa sp. Loài Auerbachia chakravartyi Narasimhamurti, Kalavati, Anuradha, Padma, 1990. Cây phát sinh chủng loại xây dựng dựa trên trình tự đoạn 18S của một số loài thuộc giống Auerbachia. Loài Unicapsula andersenae Miller and Adlard, 2013.

Cây phát sinh chủng loại xây dựng dựa trên trình tự đoạn 18S của một số loài thuộc giống Unicapsula. Loài Kudoa monodactyli Gunter, Cribb, Whipps and Adlard, 2006. Loài Kudoa scomberomori Adlard et al. Loài Kudoa megacapsula Yokoyama and Itoh, 2005.

Loài Kudoa kenti Burger and Adlard, 2009. Cây phát sinh chủng loại xây dựng dựa trên trình tự đoạn 18S của một số loài thuộc giống Kudoa. 56 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt bp  Cặp bazơ nitơ (Base pair) DNA  Deoxyribonucleic Acid dNTP  Deoxy Nucleic Triphosphate GENBANK  Ngân hàng gen quốc tế ITS  Internal transcribed spacer LSU rDNA  Large subunit ribosomal DNA MEGA  Phần mềm phân tích di truyền tiến hóa phân tử NCBI  Trung tâm thông tin công nghệ sinh học quốc gia  (National Center for Biotechnology Information) n.sp  Loài mới (New species) RNA  Ribonucleic Acid rDNA  Ribosome DNA SSU rDNA  Small subunit ribosomal DNA PCR  Phản ứng chuỗi polymerase (Polymerase Chain Reaction) sp  Mẫu, cá thể (specimen) spp  Các loài (species) QĐ-UBND  Quyết định - Ủy ban Nhân dân rpm  Số vòng quay trên phút (Revolutions Per Minute) SLMK  Số lượng mổ khám SLN  Số lượng nhiễm TAE  Tris-Acetate-EDTA UV  Tia tử ngoại (Ultraviolet) vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả: Nguyễn Ngọc Chỉnh Tên luận văn: Nghiên cứu thành phần loài myxosporea (Myxozoa) ký sinh trên một số loài cá ở vùng biển ven bờ tỉnh Quảng Bình Ngành: Công nghệ sinh học Mã số: 60 42 02 01 Tên cơ sở đào tạo: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam Mục đích nghiên cứu - Hiểu biết được đa dạng thành phần loài myxosporea ký sinh trên các loài cá. - Biết được một số đặc điểm khu hệ myxosporea ký sinh trên cá.

Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu thu mẫu vật chủ bằng cách thu mua tại các cảng cá. Vật chủ sau đó được chụp ảnh, ghi lại các thông tin và định loại. Vật chủ được mổ khám tìm kiễm ký sinh trùng myxosporea trên mang, cơ. Mẫu ký sinh trùng myxosporea được định loại bằng phương pháp hình thái học theo khóa phân loại của Lom and Diková (1992) và của Fiala et al., (2015) kết hợp với phân tích di truyền.

Kết quả chính và kết luận - Trong số 740 cá thể thuộc 37 họ, 8 bộ cá tại Quảng Bình được nghiên cứu có 116 (15,6%) cá thể thuộc 14 loài bị nhiễm trùng bảo tử sợi myxosporea, tỷ lệ nhiễm ở các loài cá dao động từ 26,6-92,0% - Kết hợp phương pháp định loại hình thái và phân tử đã định loại mô tả được 14 loài myxosporea. Trong đó có 4 loài được ghi nhận là loài mới cho khoa học, 5 loài là ghi nhận mới cho Việt Nam và có 4 loài thuộc giống Ceratomyxa mới xác định đến giống. - Các loài trùng bào tử sợi có tính thích nghi vật chủ hẹp, mỗi loài myxosporea ký sinh trên các loài vật chủ cá khác nhau, riêng loài cá Bò Paramonacanthus japonicus bị nhiễm 2 loài ở hai vị trí khác nhau. andersenae được ghi nhận ký sinh trên 3 loài vật chủ: Cá Bò Paramonacanthus japonicus, Cá Móm gai ngắn Gerres limbatus, Cá Nạng bạc Otolithes ruber.

- Trong số 8 bộ cá nghiên cứu, chỉ có bộ cá Nhói Beloniformes chưa phát hiện nhiễm trùng bào tử sợi. viii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] THESIS ABSTRACT Master candidate: Nguyen Ngoc Chinh Thesis title: Study on the diversity of the composition of myxosporea (Myxozoa) from some coastal marine fishes in Quang Binh province. Major: Biotechnology Code: 60 42 02 01 Educational organization: Vietnam National University of Agriculture (VNUA) Research Objectives - Understanding the diversity of the composition of myxosporean infecting in some marine fishes. - Know the features of the Myxosporean parasites on fish.

Materials and Methods - The fresh fishes were bought on the market port in the morning. Then, these fishes was taken photo and identified. It was opened by cut for collecting myxosporean in muscle, gallbladder, skin, kidney, gill, brain,… - The myxosporean was identified by the morphological and molecular methods. Main findings and conclusions - Out of 740 fishes in 37 families, 8 oder of marine fishes in Quang Binh were studied.

One hundred and sixteen of fishes (15.6%) in 14 species was infected by myxosporean with the intensity of infection was from 26. - The study described 14 species of myxosporean with 4 new species and 5 species were new records for Vietnam. - Each species of myxosporea parasitizes on different host species. However, the species Hairfinned leatherjacket (Paramonacanthus japonicus) was infected by 2 species of myxosporea in muscle and gallbladder.

And the species U. andersenae was found in three species of fishes: Paramonacanthus japonicus, Gerres limbatus, Otolithes ruber - In this study, the myxosprea was not found on order of Beloniformes. ix LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Trong những năm gần đây, ngành thủy sản đã không ngừng phát triển, sản lượng thủy sản luôn đạt trên 4%/năm, mang lại nhiều sản phẩm, hàng hóa xuất khẩu có giá trị kinh tế cao.

Kinh ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 7.