Khóa Luận Tốt Nghiệp: Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Chim Tại Xã Nậm Xé, Vườn Quốc Gia Hoàng Liên

Nghiên cứu đa dạng loài chim tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu… 91 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2020.

• Tác giả: Đỗ Duy Khương
• Người hướng dẫn: ThS. Giang Trọng Toàn
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Thành Phần Loài Chim Tại Xã Nậm Xé Thuộc Địa Phận Vườn Quốc Gia Hoàng Liên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH LỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Phân loại chim ở Việt Nam
• 1.2. Một số nghiên cứu về đa dạng thành phần loài chim trong những năm gần đây
• 1.3. Một số nghiên cứu về khu hệ chim tại Vườn quốc gia Hoàng Liên
• 2. CHƯƠNG II: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Đặc điểm địa hình
• 2.1.3. Khí hậu, thuỷ văn
• 2.1.4. Đặc điểm đất đai
• 2.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 2.2.1. Dân số và lao động
• 2.2.2. Tăng trưởng, cơ cấu kinh tế và thu nhập
• 2.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 2.2.4. Đánh giá một số thuận lợi và khó khăn của khu vực
• 3. CHƯƠNG III: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3.1. Về địa điểm
• 3.3.2. Phạm vi về nội dung nghiên cứu
• 3.3.3. Về thời gian
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 3.5.2. Phương pháp phỏng vấn
• 3.5.3. Phương pháp điều tra theo tuyến
• 3.5.4. Phương pháp bắt thả chim bằng lưới mờ
• 3.5.5. Phương pháp xác định, đánh giá các mối đe dọa đến các loài chim tại khu vực nghiên cứu
• 3.5.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG IV: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần các loài chim tại khu vực xã Nậm Xé
• 4.1.1. Thành phần loài
• 4.1.2. Tình trạng bảo tồn các loài chim tại xã Nậm Xé
• 4.1.3. Loài chim bổ sung cho khu vực xã Nậm Xé
• 4.1.4. Mức độ đa dạng các loài chim tại xã Nậm Xé
• 4.1.5. Mức độ đa dạng giữa các bộ chim
• 4.1.6. Mức độ đa dạng giữa các họ chim tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.7. Các mối đe dọa tới khu hệ chim tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.7.1. Săn bắt trái phép
• 4.1.7.2. Khai thác gỗ củi và lâm sản ngoài gỗ
• 4.1.7.3. Hoạt động đốt nương làm rẫy
• 4.1.7.4. Xếp hạng các mối đe dọa
• 4.1.8. Đề xuất một số giải pháp quản lý bảo tồn hệ chim tại xã Nậm Xé
• 4.1.8.1. Giải pháp giảm thiểu các mối đe dọa
• 4.1.8.2. Giải pháp bảo tồn các loài chim quý hiếm trong khu vực nghiên cứu
• 4.1.8.3. Bảo vệ sinh cảnh sống
• 4.1.8.4. Giải pháp về kinh tế nâng cao đời sống người dân
• 4.1.8.5. Nâng cao nhận thức cộng đồng
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Chim Tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên

Nghiên cứu đa dạng loài chim tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu sinh học và bảo tồn thiên nhiên. Vườn Quốc gia Hoàng Liên, với hệ sinh thái phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài chim quý hiếm. Việc tìm hiểu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của thiên nhiên mà còn hỗ trợ các nỗ lực bảo tồn. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc Điểm Địa Lý Và Sinh Thái Của Vườn Quốc Gia Hoàng Liên

Vườn Quốc gia Hoàng Liên nằm ở độ cao từ 1000 đến 3000m so với mực nước biển, có khí hậu nhiệt đới gió mùa. Địa hình đa dạng với nhiều dãy núi và thung lũng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài chim. Hệ sinh thái phong phú này là nơi cư trú của nhiều loài chim đặc hữu và quý hiếm.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Chim

Nghiên cứu đa dạng loài chim không chỉ giúp xác định số lượng và thành phần loài mà còn đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng. Điều này rất quan trọng trong việc xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả, nhằm bảo vệ các loài chim đang bị đe dọa và duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Chim

Mặc dù Vườn Quốc gia Hoàng Liên có tiềm năng lớn về đa dạng sinh học, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc bảo tồn và nghiên cứu. Các hoạt động như săn bắn, khai thác gỗ, và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến môi trường sống của các loài chim. Việc nhận diện và giải quyết những vấn đề này là rất cần thiết để bảo vệ các loài chim và môi trường sống của chúng.

2.1. Các Mối Đe Dọa Từ Hoạt Động Con Người

Hoạt động săn bắn và khai thác tài nguyên rừng đang làm giảm số lượng loài chim tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên. Những hành động này không chỉ ảnh hưởng đến quần thể chim mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống của chúng.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Hệ Sinh Thái

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện khí hậu và môi trường sống của các loài chim. Sự thay đổi này có thể dẫn đến sự suy giảm số lượng và đa dạng loài chim, làm tăng nguy cơ tuyệt chủng cho nhiều loài.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Chim Tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên

Để nghiên cứu đa dạng loài chim tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm quan sát trực tiếp, phỏng vấn người dân địa phương, và thu thập mẫu vật. Việc sử dụng các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác và đầy đủ về thành phần loài chim trong khu vực.

3.1. Phương Pháp Quan Sát Trực Tiếp

Phương pháp quan sát trực tiếp cho phép ghi nhận số lượng và hành vi của các loài chim trong môi trường tự nhiên. Đây là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để đánh giá sự đa dạng và tình trạng của các loài chim.

3.2. Phỏng Vấn Người Dân Địa Phương

Phỏng vấn người dân địa phương giúp thu thập thông tin về các loài chim mà họ đã quan sát và những thay đổi trong quần thể chim qua thời gian. Thông tin này rất quý giá trong việc đánh giá tình trạng bảo tồn của các loài chim.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Chim Tại Nậm Xé

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu vực xã Nậm Xé có sự đa dạng cao về loài chim. Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài chim quý hiếm và đặc hữu, đồng thời đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng. Những thông tin này sẽ là cơ sở để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả hơn trong tương lai.

4.1. Thành Phần Loài Chim Tại Khu Vực Nghiên Cứu

Khu vực xã Nậm Xé đã ghi nhận được 123 loài chim thuộc nhiều họ khác nhau. Sự đa dạng này cho thấy tầm quan trọng của khu vực trong việc bảo tồn các loài chim tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên.

4.2. Tình Trạng Bảo Tồn Các Loài Chim

Nhiều loài chim tại khu vực Nậm Xé đang bị đe dọa do các hoạt động của con người. Việc đánh giá tình trạng bảo tồn của các loài chim là rất cần thiết để có những biện pháp bảo vệ kịp thời.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp bảo tồn hiệu quả cho các loài chim tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên. Các giải pháp như tăng cường quản lý, nâng cao nhận thức cộng đồng, và phát triển các chương trình bảo tồn là rất quan trọng để bảo vệ đa dạng sinh học tại đây.

5.1. Giải Pháp Quản Lý Bảo Tồn Hiệu Quả

Cần có các chính sách quản lý chặt chẽ hơn đối với các hoạt động khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường sống của các loài chim. Điều này sẽ giúp duy trì sự đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn các loài chim và môi trường sống của chúng là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền sẽ giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về giá trị của thiên nhiên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam sở hữu khu hệ chim đa dạng với 887 loài thuộc 88 họ và 20 bộ (Nguyễn Lân Hùng Sơn và Nguyễn Thanh Vân, 2011), chiếm khoảng 9% tổng số loài chim trên thế giới. Trong đó có 11 loài đặc hữu, 40 loài bị đe dọa tuyệt chủng toàn cầu (IUCN, 2020) và 76 loài bị đe dọa tuyệt chủng cấp quốc gia (Sách đỏ Việt Nam, 2007). Tuy nhiên, các quần thể chim tự nhiên đang chịu áp lực suy giảm nghiêm trọng do mất sinh cảnh sống, nạn săn bắt, khai thác rừng làm nương rẫy và nhu cầu nuôi chim cảnh, làm thực phẩm. Để xây dựng cơ sở dữ liệu bảo tồn chính xác, việc điều tra chi tiết tại từng khu vực địa phương là yêu cầu cấp thiết.

Xã Nậm Xé là một xã vùng III thuộc huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, nằm ở cửa ngõ phía Tây của huyện và có phần lớn diện tích rừng tự nhiên thuộc địa phận Vườn Quốc gia Hoàng Liên (tổng diện tích tự nhiên 17.133,00 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm 12.903,20 ha). Mặc dù Vườn Quốc gia Hoàng Liên đã có các nghiên cứu tổng thể về đa dạng sinh học, nhưng các khảo sát chủ yếu triển khai trên quy mô toàn diện tích Vườn mà chưa đi sâu chi tiết vào từng đơn vị hành chính xã nhỏ lẻ. Xuất phát từ thực tế đó, khóa luận tốt nghiệp ngành Quản lý tài nguyên rừng của sinh viên Đỗ Duy Khương (Trường Đại học Lâm nghiệp, 2020) đã thực hiện đề tài nhằm giải quyết 2 câu hỏi nghiên cứu:

1. Mức độ đa dạng thành phần các loài chim tại khu vực xã Nậm Xé như thế nào?
2. Làm thế nào để giảm thiểu các tác động tiêu cực của người dân địa phương tới thành phần các loài chim, và các phương án bảo tồn thích hợp tại khu vực xã Nậm Xé thuộc địa phận Vườn Quốc gia Hoàng Liên, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai là gì?

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm:

• Mục tiêu chung: Bổ sung cơ sở dữ liệu về đa dạng thành phần các loài chim phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Lập danh sách thành phần các loài chim tại xã Nậm Xé.
  2. Đánh giá tính đa dạng về thành phần các loài chim tại khu vực nghiên cứu.
  3. Đánh giá các tác động tiêu cực của cộng đồng địa phương tới các loài chim tại khu vực nghiên cứu.
  4. Đưa ra các giải pháp quản lý, bảo tồn các loài chim tại xã Nậm Xé có tính khả thi và phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Các loài động vật thuộc lớp Chim (Aves) sinh sống tại xã Nậm Xé.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Nậm Xé, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai (thuộc địa phận Vườn Quốc gia Hoàng Liên).
• Phạm vi thời gian: Đề tài thực hiện trong 5 tháng (từ tháng 02/2020 đến tháng 07/2020), trong đó thời gian thu thập số liệu thực địa ngoại nghiệp diễn ra từ ngày 02/03/2020 đến ngày 02/04/2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận áp dụng hệ thống phân loại học và các quy chuẩn bảo tồn quốc gia, quốc tế để định loại và đánh giá giá trị khu hệ chim:

• Khung phân loại học: Sử dụng tài liệu "Danh lục Chim Việt Nam" (Nguyễn Lân Hùng Sơn và Nguyễn Thanh Vân, 2011) sắp xếp theo hệ thống phân loại Sibley – Ahlquist – Monroe (SAM) và Danh lục chim thế giới của Clements (2007).
• Văn bản pháp lý và danh lục bảo tồn: Tra cứu vị thế bảo tồn qua Sách đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ thế giới (IUCN, 2020), Nghị định số 06/2019/NĐ-CP (NĐ06), Nghị định số 160/2013/NĐ-CP (NĐ160) và Thông tư số 04/2017/TT-BNN&PTNT (TT04 - CITES).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và khảo sát thực địa được triển khai đồng bộ qua các bước:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập số liệu khí tượng, thủy văn, địa hình, đất đai, kinh tế - xã hội xã Nậm Xé; kế thừa tài liệu "Báo cáo Đa dạng sinh học của Ban quản lý VQG Hoàng Liên" (2015) làm cơ sở đối sánh.
• Phương pháp phỏng vấn: Sử dụng phiếu điều tra kết hợp bộ ảnh màu nhận dạng từ cuốn "Chim Việt Nam" (Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải, Karen Phillipps, 2000) và "Chim Đông Nam Á" để phỏng vấn người dân địa phương, ghi nhận các loài chim bắt gặp hoặc đang được nuôi nhốt tại gia đình.
• Phương pháp điều tra theo tuyến: Thiết lập 5 tuyến điều tra đại diện qua các dạng sinh cảnh (rừng tự nhiên, đồng lúa, ven khe suối, nương rẫy, chân đèo Khau Cọ, khu nuôi cá tầm) với chiều dài mỗi tuyến từ 2,1 km đến 3,6 km, mở rộng quan sát sang hai bên 10 m theo dạng xương cá. Khảo sát vào 2 khung giờ hoạt động mạnh nhất của chim: sáng (06:00 - 09:00) và chiều (15:00 - 18:00); tốc độ di chuyển 1,3 - 2,5 km/h; mỗi tuyến lặp lại 2 lần; sử dụng mắt thường, ống nhòm, máy ghi âm tiếng hót và thiết bị GPS định vị.
• Phương pháp bắt thả chim bằng lưới mờ: Bẫy các loài chim nhỏ, sống ẩn dật tầng cây bụi qua quy trình 4 bước (chuẩn bị dụng cụ, phát băng dọn thực bì, mắc lưới mờ, gỡ chim - định loại, chụp ảnh, đo đạc và thả lại tự nhiên).
• Phương pháp đánh giá mối đe dọa (TRA - Threat Reduction Assessment): Áp dụng phương pháp của Margoluis & Salafsky (2001) để xếp hạng các mối đe dọa dựa trên 3 tiêu chí: Diện tích bị ảnh hưởng, Cường độ ảnh hưởng và Tính cấp thiết.
• Xử lý số liệu: Nhập và phân tích dữ liệu trên Microsoft Excel, xử lý bản đồ bằng MapInfo và đồ họa trên Photoshop.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương I tổng hợp lịch sử nghiên cứu phân loại học chim tại Việt Nam qua các giai đoạn: Võ Quý (1975, 1981: 773 loài); Võ Quý và Nguyễn Cử (1995, 1999: 828 loài, 81 họ, 19 bộ); Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải, Karen Phillipps (2000: 867 loài, 81 họ, 19 bộ) và Nguyễn Lân Hùng Sơn, Nguyễn Thanh Vân (2011: 887 loài, 88 họ, 20 bộ). Tác giả cũng tổng quan các nghiên cứu khu hệ chim tại một số khu bảo tồn phía Bắc như Bắc Mê - Hà Giang (Trần Văn Hà, 2015: 183 loài), Đồng Sơn - Kỳ Thượng - Quảng Ninh (Vũ Văn Mỳ, 2016: 185 loài), hồ Đồng Mô (Nguyễn Tuấn Anh, 2017: 113 loài), Tây Thiên - Tam Đảo (Lê Công Minh, 2019: 123 loài) và Ba Vì (Nguyễn Hồng Sơn, 2019: 164 loài). Tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên, các công bố của Ban Quản lý ghi nhận 310 loài chim (năm 2013) và 269 loài chim thuộc 47 họ, 14 bộ (năm 2015).

Chương II: Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu

Chương này cung cấp dữ liệu nền tảng về địa bàn xã Nậm Xé:

• Tự nhiên: Địa hình núi cao hiểm trở, chia cắt mạnh, độ dốc trung bình 20 - 50°, độ cao biến thiên từ 700 m đến 2.913 m với các đỉnh Lang Cúng (2.913 m), Nam Kang Ho Tao (2.835 m). Khí hậu nhiệt đới gió mùa núi cao; nhiệt độ bình quân năm 22,9°C (thấp nhất 16,0°C vào tháng 1, cao nhất 27,7°C vào tháng 7); lượng mưa tập trung 90,67% vào mùa mưa (tháng 4 - 10) với 132 ngày mưa/năm; độ ẩm không khí trung bình 86% (thấp nhất vào tháng 2 là 25% gây nguy cơ cháy rừng cao). Hệ thống thủy văn gồm suối Nậm Khóa và suối Nậm Xây Luông đổ ra sông Nậm Chấn rồi chảy vào Sông Hồng. Đất đai chủ yếu là đất mùn Alit núi cao (>1.700 m), đất xám mùn núi trung bình (700 - 1.700 m) và đất xám feralit núi thấp (<700 m).
• Kinh tế - xã hội: Xã có 1.070 nhân khẩu, 191 hộ thuộc 4 dân tộc (Tày, Kinh, H’Mông, Dao), trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 98,7%. Mật độ dân số 3 người/km², tỷ lệ tăng dân số tự nhiên 2,02%. Lao động trên 500 người (hơn 90% làm nông lâm nghiệp). Cơ cấu kinh tế: nông lâm nghiệp chiếm 95,0%, tiểu thủ công nghiệp - xây dựng 3,0%, thương mại - dịch vụ 2,0%. Tỷ lệ hộ nghèo chiếm 54,72% (năm 2011), thu nhập bình quân khoảng 120.000 đồng/người/tháng. Đời sống nhân dân phụ thuộc nhiều vào khai thác tài nguyên rừng, tạo áp lực lớn cho công tác bảo tồn.

Chương III: Mục tiêu, đối tượng, phạm vi nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương III cụ thể hóa các mốc thời gian biểu triển khai 3 giai đoạn: xây dựng đề cương (10/02 - 30/02/2020), điều tra ngoại nghiệp (02/03 - 02/04/2020) và xử lý dữ liệu (02/05 - 05/07/2020). Mô tả chi tiết thông số tọa độ và sinh cảnh của 5 tuyến điều tra thực địa (tuyến 1: 2,2 km; tuyến 2: 3,6 km; tuyến 3: 2,1 km; tuyến 4: 2,8 km; tuyến 5: 2,7 km). Thiết lập quy trình bẫy lưới mờ chuẩn hóa, thiết kế hệ thống biểu mẫu ghi chép ngoại nghiệp và xác lập khung tính điểm đánh giá mối đe dọa TRA.

Chương IV: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương IV trình bày các phân tích chuyên sâu về cấu trúc khu hệ chim, mức độ quý hiếm, loài bổ sung, áp lực sinh thái và các giải pháp quản lý:

• Phân tích thành phần loài, họ, bộ chim tại xã Nậm Xé.
• Thống kê chi tiết 34 loài chim quý hiếm và phân loại theo 5 khung danh lục bảo tồn.
• Xác định 3 loài chim ghi nhận mới cho khu vực nghiên cứu.
• Đánh giá các mối đe dọa chính: săn bắt trái phép, khai thác gỗ củi/lâm sản ngoài gỗ và hoạt động đốt nương làm rẫy.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp bảo tồn toàn diện từ giảm thiểu đe dọa, bảo vệ sinh cảnh đến nâng cao sinh kế và giáo dục nhận thức cộng đồng.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã ghi nhận được 165 loài chim thuộc 47 họ và 14 bộ tại xã Nậm Xé. Cấu trúc các bộ chim được tổng hợp cụ thể như sau:

STT	Tên Bộ chim	Tên khoa học	Số họ	Số loài	Tỷ lệ số loài trong khu hệ (%)
1	Bộ Gà	Galliformes	1	5	3,03%
2	Bộ Hạc	Ciconiiformes	1	5	3,03%
3	Bộ Cắt	Falconiformes	1	3	1,82%
4	Bộ Ưng	Accipitriformes	1	6	3,64%
5	Bộ Bồ câu	Columbiformes	1	5	3,03%
6	Bộ Vẹt	Psittaciformes	1	1	0,61%
7	Bộ Cu cu	Cuculiformes	1	10	6,06%
8	Bộ Cú	Strigiformes	1	4	2,42%
9	Bộ Cú muỗi	Caprimulgiformes	1	1	0,61%
10	Bộ Yến	Apodiformes	1	2	1,21%
11	Bộ Nuốc	Trogoniformes	1	1	0,61%
12	Bộ Sả	Coraciiformes	4	13	7,88%
13	Bộ Gõ kiến	Pisiformes	2	4	2,42%
14	Bộ Sẻ	Passeriformes	30	105	63,63%
Tổng	14 Bộ		47 Họ	165 Loài	100%

Trong 165 loài ghi nhận, có 70 loài được phát hiện trực tiếp ngoài thực địa qua các kênh dữ liệu tin cậy (chiếm 42,4% tổng số loài: 27 loài quan sát trực tiếp; 14 loài vừa quan sát vừa nghe tiếng kêu; 1 loài chỉ qua tiếng kêu; 1 loài qua mẫu vật; 4 loài qua quan sát và phỏng vấn; 9 loài kết hợp quan sát, tiếng kêu, phỏng vấn; 8 loài qua quan sát và tài liệu; 6 loài kết hợp quan sát, mẫu vật, tiếng kêu, phỏng vấn) và 95 loài được kế thừa từ báo cáo đa dạng sinh học năm 2015 của Ban Quản lý Vườn Quốc gia Hoàng Liên.

Đề tài đã thống kê 34 loài chim quý hiếm, có giá trị bảo tồn cao:

STT	Tên loài Việt Nam	Tên khoa học	NĐ 160 (2013)	NĐ 06 (2019)	TT 04 (2017)	SĐVN (2007)	IUCN (2020)
1	Gà so ngực gụ	Arborophila charltonii		IIB		LR	VU
2	Gà lôi trắng	Lophura nycthemera		IB		LR
3	Gà tiền mặt vàng	Polyplectron bicalcaratum	x	IB	PL II		VU
4	Gà rừng	Gallus gallus			PL II
5	Vạc hoa	Gorsachius magnificus	x	IB			EN
6	Cắt lưng hung	Falco tinnunculus		IIB	PL II
7	Cắt bụng hung	Falco severus		IIB	PL II
8	Cắt lớn	Falco peregrinus		IB	PL II
9	Diều mào	Aviceda leuphotes		IIB
10	Ưng xám	Accipiter badius		IIB
11	Diều ấn độ	Butastur indicus		IIB
12	Diều ăn ong	Pernis ptilorhynchus		IIB
13	Diều núi	Spizaetus nipalensis		IIB
14	Diều hâu	Milvus migrans		IIB
15	Vẹt ngực đỏ	Psittacula alexandri		IIB	PL II		NT
16	Cú lợn lưng xám	Tyto alba		IIB	PL II
17	Dù dì	Bulco nipalensis		IIB	PL II
18	Cú mèo khoang cổ	Otus bakkamoena		IIB	PL II
19	Cú vọ	Garrulax cuculoides		IIB	PL II
20	Hồng hoàng	Buceros bicornis	x	IB	PL II	VU	VU
21	Niệc mỏ vằn	Aceros undulatus	x	IB	PL II	VU	VU
22	Niệc nâu	Anorrhinus tickelli	x	IB	PL II	VU	NT
23	Cao cát bụng trắng	Anthracoceros albirostris		IIB	PL II
24	Bói cá lớn	Megaceryle lugubris				VU
25	Gõ kiến xanh đầu đỏ	Picus rabieri					NT
26	Thiên đường đuôi phướn	Terpsiphone paradisi			PL II
27	Khướu khoang cổ	Garrulax monileger		IIB
28	Bò chiêu	Garrulax sannio		IIB
29	Họa mi	Garrulax canorus		IIB	PL II
30	Khướu đuôi đỏ	Garrulax milnei		IIB
31	Đớp ruồi xanh xám	Eumyias thalassina			PL II
32	Trèo cây mỏ vàng	Sitta solangiae				LR	NT
33	Trèo cây lưng đen	Sitta formosa				EN	VU
34	Yểng	Gracula religiosa			PL II

Tổng hợp giá trị bảo tồn theo từng khung phân hạng:

• 5 loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ (Nghị định 160/2013/NĐ-CP).
• 24 loài thuộc Nghị định 06/2019/NĐ-CP (7 loài nhóm IB - nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại; 17 loài nhóm IIB - hạn chế khai thác, sử dụng thương mại).
• 18 loài thuộc Phụ lục II của Công ước CITES (Thông tư 04/2017/TT-BNN&PTNT).
• 9 loài trong Sách đỏ Việt Nam 2007 (1 loài Nguy cấp - EN: Trèo cây lưng đen; 5 loài Sẽ nguy cấp - VU; 3 loài Ít nguy cấp - LR).
• 8 loài trong Danh lục Đỏ IUCN 2020 (1 loài Nguy cấp - EN: Vạc hoa; 4 loài Sẽ nguy cấp - VU: Gà so ngực gụ, Hồng hoàng, Niệc mỏ vằn, Trèo cây lưng đen; 4 loài Sắp bị đe dọa - NT: Vẹt ngực đỏ, Niệc nâu, Gõ kiến xanh đầu đỏ, Trèo cây mỏ vàng).

Đóng góp mới về thành phần loài: Khóa luận đã ghi nhận bổ sung 3 loài chim mới cho khu vực xã Nậm Xé so với các nghiên cứu trước đây tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên:

1. Bách thanh nhỏ (Lanius collurioides) thuộc họ Bách thanh (Laniidae), ghi nhận qua quan sát thực địa.
2. Khướu mỏ quặp cánh vàng (Pteruthius aenobarbus) thuộc họ Khướu (Timaliidae), ghi nhận qua quan sát thực địa.
3. Đuôi đỏ đầu xám (Phoenicurus fuliginosus) thuộc họ Đớp ruồi (Muscicapidae), ghi nhận qua quan sát và tiếng hót thực địa.

Giải pháp quản lý và bảo tồn đề xuất: Tác giả xây dựng 5 nhóm giải pháp:

1. Giảm thiểu các mối đe dọa: Kiểm soát chặt chẽ hoạt động săn bẫy chim, thu hồi súng tự chế, bẫy lưới tàng hình; quản lý nghiêm hoạt động đốt nương làm rẫy.
2. Bảo tồn các loài chim quý hiếm: Ưu tiên giám sát nghiêm ngặt các loài thuộc nhóm IB và danh mục NĐ 160 (Vạc hoa, Hồng hoàng, Niệc nâu, Niệc mỏ vằn, Trèo cây lưng đen).
3. Bảo vệ sinh cảnh sống: Duy trì tính toàn vẹn của các diện tích rừng tự nhiên, bảo vệ các dải rừng ven khe suối Nậm Khóa và Nậm Xây Luông.
4. Nâng cao đời sống và kinh tế hộ: Hỗ trợ vay vốn, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển kinh tế vườn rừng để giảm áp lực khai thác lâm sản phụ và săn bắt.
5. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tuyên truyền pháp luật bảo vệ động vật hoang dã cho người dân và đưa nội dung bảo tồn vào sinh hoạt thôn bản, trường học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ rõ các hạn chế xuất phát từ điều kiện thực tế:

• Hạn chế: Thời gian khảo sát thực địa ngắn (1 tháng ngoại nghiệp trong tổng thời gian 5 tháng làm đề tài); địa hình xã Nậm Xé hiểm trở, độ dốc lớn và chia cắt mạnh gây khó khăn cho việc tuần tra sâu vào các vùng rừng trên núi cao; điều kiện sương mù dày đặc và mưa lạnh vào mùa đông - xuân hạn chế tầm quan sát và nhận diện các loài chim nhỏ sống ẩn dật trong tán lá rậm rạp.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục tổ chức các đợt điều tra bổ sung vào các mùa khác nhau trong năm (đặc biệt là mùa chim di cư và mùa sinh sản); mở rộng phạm vi khảo sát lên các đai cao trên 2.000 m tại các đỉnh Lang Cúng và Nam Kang Ho Tao; tiến hành nghiên cứu sâu về tập tính sinh thái học và đánh giá quy mô quần thể của các loài nguy cấp như Vạc hoa (Gorsachius magnificus) và Trèo cây lưng đen (Sitta formosa).

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực đối với:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học, Bảo tồn đa dạng sinh học trong việc học tập phương pháp thiết kế tuyến khảo sát thực địa, kỹ thuật giăng bẫy lưới mờ chuẩn hóa và phương pháp định loại chim.
• Ban quản lý Vườn Quốc gia Hoàng Liên, Hạt Kiểm lâm huyện Văn Bàn và chính quyền xã Nậm Xé sử dụng danh lục 165 loài cùng bảng xếp hạng 34 loài quý hiếm làm căn cứ khoa học trực tiếp phục vụ công tác tuần tra, lập kế hoạch bảo tồn loài và thực thi pháp luật lâm nghiệp.
• Các nghiên cứu đánh giá tác động môi trường hoặc quy hoạch bảo tồn thiên nhiên có thể kế thừa phương pháp đánh giá áp lực TRA (Threat Reduction Assessment) và bộ dữ liệu sinh thái - xã hội tại địa bàn nghiên cứu.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận được tổng cộng bao nhiêu loài chim tại xã Nậm Xé và bộ chim nào chiếm ưu thế lớn nhất?
Nghiên cứu đã ghi nhận được tổng cộng 165 loài chim thuộc 47 họ và 14 bộ. Trong đó, Bộ Sẻ (Passeriformes) chiếm ưu thế tuyệt đối với 30 họ và 105 loài, chiếm 63,63% tổng số loài của toàn bộ khu hệ chim ghi nhận tại xã.

2. Đề tài đã phát hiện bổ sung được những loài chim nào mới cho khu vực nghiên cứu so với các báo cáo trước đây?
Đề tài đã ghi nhận bổ sung được 3 loài mới cho khu vực xã Nậm Xé, bao gồm: Bách thanh nhỏ (Lanius collurioides), Khướu mỏ quặp cánh vàng (Pteruthius aenobarbus) và Đuôi đỏ đầu xám (Phoenicurus fuliginosus).

3. Có bao nhiêu loài chim quý hiếm được ghi nhận và những loài nào có mức độ đe dọa cao nhất theo Sách đỏ Việt Nam và IUCN?
Có 34 loài chim quý hiếm được ghi nhận. Trong đó, loài có mức độ đe dọa cao nhất theo Sách đỏ Việt Nam (2007) là Trèo cây lưng đen (Sitta formosa - mức EN, Nguy cấp); loài có mức độ đe dọa cao nhất theo Danh lục Đỏ IUCN (2020) là Vạc hoa (Gorsachius magnificus - mức EN, Nguy cấp). Ngoài ra có 5 loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ của Nghị định 160/2013/NĐ-CP và 7 loài thuộc nhóm IB Nghị định 06/2019/NĐ-CP.

4. Phương pháp điều tra thực địa nào đã được áp dụng để khảo sát các loài chim khó quan sát ở tầng cây bụi?
Tác giả đã áp dụng phương pháp bắt thả chim bằng lưới mờ theo quy trình 4 bước: chuẩn bị dụng cụ, phát băng thực bì tránh vướng lưới, mắc lưới mờ và gỡ chim cẩn thận để định loại, chụp ảnh, đo đạc rồi thả lại sinh cảnh ban đầu.

5. Phương pháp nào được sử dụng để phân tích và xếp hạng các áp lực nhân sinh lên khu hệ chim tại địa phương?
Nghiên cứu sử dụng phương pháp Đánh giá giảm thiểu mối đe dọa (TRA - Threat Reduction Assessment) của Margoluis & Salafsky (2001), chấm điểm và xếp loại dựa trên 3 tiêu chí: Diện tích bị ảnh hưởng, Cường độ ảnh hưởng và Tính cấp thiết.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đỗ Duy Khương đã cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa về khu hệ chim tại xã Nậm Xé thuộc Vườn Quốc gia Hoàng Liên với 165 loài, 47 họ, 14 bộ, trong đó xác định được 34 loài có giá trị bảo tồn và ghi nhận mới 3 loài cho khu vực. Nghiên cứu đã kết hợp phương pháp điều tra tuyến, bắt thả bằng lưới mờ và đánh giá áp lực TRA để làm rõ cấu trúc đa dạng sinh học cùng các nguy cơ từ săn bắn, phá rừng làm nương rẫy. Các nhóm giải pháp quản lý, bảo vệ sinh cảnh và nâng cao sinh kế cộng đồng được đề xuất có tính khả thi cao, đóng góp thiết thực cho công tác bảo tồn tài nguyên rừng tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam có khu hệ chim đa dạng và phong phú với 887 loài thuộc 88 họ và 20 bộ (Nguyễn Lân Hùng Sơn và Nguyễn Thanh Vân, 2011), chiếm 9% tổng số các loài chim trên thế giới (9800 loài) (James, Clements F, 2007). Trong số các loài chim ở Việt Nam có 11 loài đặc hữu, 40 loài bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn thế giới (IUCN, 2020), 76 loài bị đe dọa tuyệt chủng tại quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2007). Tuy nhiên, số lượng loài tại Việt Nam còn có thể nhiều hơn nếu có những nghiên cứu chi tiết và tỷ mỷ hơn tại tất cả các vùng miền trên cả nước, đặc biệt là các loài chim nhỏ vì chúng thường sống trong các bụi rậm khó phát hiện, những khu vực sâu trong rừng nơi con người khó tiếp cận hoặc ít qua lại. Hiện nay, các chuyên đề nghiên cứu khoa học, dự án bảo tồn cũng như phát hiện các loài chim mới được diễn ra khắp các vùng trên cả nước từ Bắc vào Nam.

Vì vậy, để xây dựng được đầy đủ dữ liệu về nguồn tài nguyên chim tại Việt Nam ta cần phải có thời gian và tích lũy từ các hoạt động nghiên cứu trên cả nước. Cũng giống như các loài động vật khác, các loài chim ở nước ta đang bị đe dọa nghiêm trọng do sự phá hoại và lấn chiếm môi trường sống của con người qua các hoạt động: săn bắn, chặt phá rừng để tăng diện tích cach tác và xây dựng; biến đổi khí hậu toàn cầu cũng như xả rác bừa bãi làm thay đổi môi trường sống làm nhiều loài chim không kịp thích nghi dẫn đến suy giảm kích thước quần thể, dần bị tuyệt chủng. Bên cạnh đó thú vui chim cảnh và làm thức ăn cũng ảnh hưởng rất lớn đến số lượng loài chim ngoài tự nhiên, đặc biệt là các loài quý hiếm. Vì vậy, việc điều tra thành phần các loài chim tại các vùng miền trên cả nước để xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác bảo tồn các loài chim là rất cần thiết.

Xã Nậm Xé có diện tích rừng tự nhiên thuộc địa phận Vườn Quốc gia Hoàng Liên, là một xã vùng III của huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai. Tổng diện tích tự nhiên 17.133,00 ha; trong đó, diện tích rừng tự nhiên 12.903,20 ha, rừng trồng 153,10 ha, đất chưa có rừng 846,20 ha, diện tích ngoài lâm nghiệp (trụ sở) 1 0,35 ha (báo cáo “Quy hoạch bảo tồn và phát triển bền vững Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn, tỉnh Lào Cai giai đoạn 2013 – 2020”). Mặc dù hiện nay đã có nhiều nghiên cứu về thành phần các loài chim tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên nhưng chủ yếu được thực hiện trên toàn bộ diện tích của Vườn nên không được chi tiết và tỉ mỉ. Việc thực hiện các đề tài tại các xã nhỏ lẻ trong khu vực của Vườn góp phần bổ xung chi tiết và rõ hơn về thành phần các loài chim cho cả Vườn.

Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu đa dạng thành phần loài chim tại xã Nậm Xé thuộc địa phận Vườn Quốc gia Hoàng Liên, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai”. Mục đích của nghiên cứu này nhằm trả lời 2 câu hỏi: (1). Mức độ đa dạng thành phần các loài chim tại khu vực xã Nậm Xé như thế nào? (2). Làm thế nào để giảm thiểu các tác động tiêu cực của người dân địa phương tới thành phần các loài chim, các phương án bảo tồn thích hợp tại khu vực xã Nậm Xé thuộc địa phận Vườn Quốc gia Hoàng Liên, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai? 2 CHƢƠNG I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.