Nghiên cứu tính đa dạng và quản lý bướm đêm Heterocera tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, Sơn La

Nghiên cứu tính đa dạng và biện pháp quản lý loài bướm đêm Heterocera tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La.

• Tác giả: Hoàng Long
• Người hướng dẫn: TS. Lê Bảo Thanh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số biện pháp quản lý các loài bướm đêm (Heterocera) tại KBTTN Xuân Nha, huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về bướm đêm tại nước ngoài
• 1.2. Nghiên cứu bướm đêm tại Việt Nam
• 1.3. Nghiên cứu tại khu Bảo tồn Xuân Nha
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, PHẠM VI NGHIÊN CỨU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung điều tra nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập, đánh giá thông tin, kế thừa tài liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra thực địa
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm tại Xuân Nha

Nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, Sơn La, là một phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển hệ sinh thái. Khu bảo tồn này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm mà còn là môi trường lý tưởng cho các loài bướm đêm phát triển. Việc nghiên cứu này nhằm mục đích đánh giá sự đa dạng sinh học và tìm hiểu vai trò của bướm đêm trong hệ sinh thái.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có diện tích rộng lớn với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Đặc điểm khí hậu và địa hình nơi đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài bướm đêm. Nghiên cứu cho thấy rằng sự đa dạng sinh học tại đây rất phong phú, với nhiều loài bướm đêm có giá trị sinh thái cao.

1.2. Vai trò của bướm đêm trong hệ sinh thái

Bướm đêm đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ là nguồn thức ăn cho nhiều loài chim và động vật khác mà còn tham gia vào quá trình thụ phấn cho nhiều loại cây. Sự đa dạng của bướm đêm cũng góp phần tăng cường tính bền vững của hệ sinh thái.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng loài bướm đêm

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc bảo tồn đa dạng loài bướm đêm. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và hoạt động khai thác rừng đang đe dọa đến sự tồn tại của các loài này.

2.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến bướm đêm

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi trong môi trường sống của bướm đêm, ảnh hưởng đến chu kỳ sống và sự phân bố của chúng. Nhiệt độ tăng cao có thể làm giảm số lượng bướm đêm, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học.

2.2. Ô nhiễm môi trường và tác động đến bướm đêm

Ô nhiễm không khí và nước từ các hoạt động nông nghiệp và công nghiệp có thể làm giảm chất lượng môi trường sống của bướm đêm. Các hóa chất độc hại có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và sự sinh sản của chúng.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm

Để nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, các phương pháp điều tra thực địa và phân tích số liệu đã được áp dụng. Việc sử dụng bẫy ánh sáng là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để thu thập mẫu bướm đêm.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu bướm đêm

Mẫu bướm đêm được thu thập bằng cách sử dụng bẫy ánh sáng, với các loại đèn khác nhau để thu hút bướm. Các mẫu vật sau đó được phân loại và xác định danh tính để đánh giá sự đa dạng loài.

3.2. Phân tích số liệu và đánh giá đa dạng sinh học

Số liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá mức độ đa dạng sinh học của bướm đêm tại khu bảo tồn. Các chỉ số như chỉ số Shannon-Wiener sẽ được sử dụng để đo lường sự phong phú và đồng đều của các loài.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có sự đa dạng phong phú về loài bướm đêm. Các loài bướm đêm không chỉ đa dạng về số lượng mà còn phong phú về hình thái và tập tính sinh sống.

4.1. Thành phần loài bướm đêm tại khu bảo tồn

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài bướm đêm khác nhau, trong đó có nhiều loài quý hiếm và có giá trị bảo tồn cao. Sự phong phú này cho thấy tầm quan trọng của khu bảo tồn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để đề xuất các biện pháp quản lý và bảo tồn bướm đêm tại khu bảo tồn. Việc này không chỉ giúp bảo vệ các loài bướm đêm mà còn góp phần bảo tồn hệ sinh thái rừng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu đa dạng loài bướm đêm tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha đã cung cấp những thông tin quý giá về sự phong phú của các loài bướm đêm. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về vai trò của chúng trong hệ sinh thái.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu bướm đêm

Nghiên cứu bướm đêm không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn có giá trị thực tiễn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các loài bướm đêm có thể là chỉ số cho sức khỏe của hệ sinh thái.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần mở rộng nghiên cứu về bướm đêm tại các khu vực khác và áp dụng các công nghệ mới để theo dõi và bảo tồn các loài này. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lớp Côn trùng trên thế giới có khoảng 8 đến 10 triệu loài, trong đó bộ Cánh vảy (Lepidoptera) sở hữu hơn 112.000 loài đã được công bố với bướm đêm (Heterocera) chiếm khoảng 90% tổng số lượng. Tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha thuộc tỉnh Sơn La, nơi có diện tích rừng đặc dụng lên đến 19.317 ha cùng hệ thực vật phong phú gồm 1.074 loài, các công trình trước đây chỉ mới thống kê được 63 loài bướm ngày mà chưa từng có dẫn liệu hệ thống nào về khu hệ bướm đêm. Thực trạng này tạo nên một khoảng trống khoa học lớn trong công tác quản lý tài nguyên rừng và dự tính dự báo sâu hại nông lâm nghiệp, nhất là khi địa phương có hơn 4.247 ha đất trồng ngô và 905 ha đất lúa nước phụ thuộc trực tiếp vào vùng đệm.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là điều tra, xác định thành phần loài bướm đêm, đánh giá tính đa dạng sinh học theo họ, theo sinh cảnh sống và theo các mốc thời gian, đồng thời phân tích mức độ phản ứng xu quang của từng nhóm loài dưới tác động của các nguồn sáng nhân tạo khác nhau. Phạm vi không gian nghiên cứu được tiến hành tại địa bàn các xã Chiềng Sơn, Chiềng Xuân và Xuân Nha thuộc huyện Mộc Châu và huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La trong khung thời gian từ tháng 4 năm 2014 đến tháng 8 năm 2014. Kết quả nghiên cứu đã bổ sung vào danh lục động vật của khu bảo tồn 90 loài bướm đêm thuộc 79 giống và 11 họ, cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp nâng cao năng lực bảo tồn sinh thái và kiểm soát nguy cơ bùng phát dịch hại mùa vụ cho hơn 795 hộ dân sinh sống tại khu bảo tồn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết sinh thái học quần xã côn trùng và lý thuyết tập tính xu quang học (phototaxis) làm nền tảng phân tích. Trong cấu trúc chuỗi thức ăn tự nhiên, bướm đêm giữ vai trò mắt xích sinh học quan trọng, vừa là đối tượng tiêu thụ thực vật, vừa là nguồn thức ăn chủ đạo của các loài chim ăn sâu và bò sát ăn thịt. Theo quy luật phản ứng quang phổ côn trùng học rừng, đa số các loài côn trùng bộ Cánh vảy nhạy cảm cao với bước sóng ngắn; nguồn sáng tia tử ngoại và tia tím có khả năng thu hút côn trùng gấp khoảng 20 lần so với nguồn sáng có bước sóng dài như ánh sáng vàng.

Các khái niệm then chốt được sử dụng xuyên suốt đề tài bao gồm:

1. Nhóm bướm đêm (Heterocera): Nhóm sinh vật chiếm tới 90% tổng số loài của bộ Cánh vảy, chủ yếu hoạt động kiếm ăn và giao phối về ban đêm, ban ngày ẩn nấp trong thảm thực vật rậm rạp.
2. Tập tính xu quang: Hiện tượng côn trùng định hướng bay và bị thu hút về phía nguồn sáng nhân tạo theo các phản ứng quang học khác nhau.
3. Tần suất bắt gặp (P%): Tỷ lệ phần trăm số điểm điều tra ghi nhận sự xuất hiện của một loài nhất định so với tổng số điểm đặt bẫy.
4. Cấu trúc sinh cảnh vùng đệm: Môi trường sống đa dạng gồm các trạng thái rừng tự nhiên, vườn đệm khu dân cư và đất canh tác nông nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập liên tục trong 5 tháng, từ tháng 4 đến tháng 8 năm 2014, với tần suất 15 đêm điều tra mỗi tháng trong khung giờ từ 18 giờ 00 tối đến 6 giờ 00 sáng hôm sau. Nghiên cứu thiết lập cỡ mẫu khảo sát gồm 16 điểm điều tra cố định bố trí dọc trên 4 tuyến đại diện với tổng chiều dài 18,5 km, đi qua 3 dạng sinh cảnh chính: khu dân cư tiếp giáp đất nông nghiệp, khu dân cư tiếp giáp rừng tự nhiên và trung tâm vườn đệm khu dân cư.

Phương pháp chọn mẫu sử dụng hệ thống bẫy đèn kết hợp màn trắng và vợt thu mẫu chuyên dụng theo quy chuẩn côn trùng học thực địa. Tại mỗi điểm điều tra, 3 loại đèn có thông số kỹ thuật khác biệt được bố trí đồng thời cách mặt đất 1,5 mét và cách nhau 50 mét để tránh giao thoa quang học, bao gồm: đèn tử ngoại công suất 65W phát ánh sáng tím, đèn Compact 60W phát ánh sáng trắng và đèn Neon 60W phát ánh sáng đỏ. Phương pháp phân tích dựa trên công thức xác định chỉ số tần suất xuất hiện P% nhằm phân loại khách quan 3 nhóm: loài thường gặp (P% lớn hơn 50%), loài ít gặp (P% từ 25% đến 50%) và loài ngẫu nhiên (P% dưới 25%). Phương pháp này được lựa chọn vì phản ánh chính xác mật độ phân bố tương đối và mức độ thích ứng quang phổ của từng loài trong tự nhiên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã thu thập và định danh được tổng cộng 90 loài bướm đêm thuộc 79 giống của 11 họ trong bộ Cánh vảy tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha. Phân tích cấu trúc phân loại học cho thấy họ Ngài trời (Sphingidae) chiếm tỷ lệ áp đảo với 23 loài (chiếm 25,56% tổng số loài) và 17 giống (chiếm 21,52% tổng số giống). Đứng thứ hai là họ Ngài đêm (Noctuidae) với 15 loài (chiếm 16,67%), tiếp theo là họ Sâu đo (Geometridae) với 14 loài (chiếm 15,56%), họ Ngài mắt nẻ (Saturniidae) với 11 loài (chiếm 12,22%), họ Ngài vân hổ (Arctiidae) với 9 loài (chiếm 10,00%). Các họ có số lượng ít nhất gồm Notodontidae, Lymantriidae và Uraniidae, mỗi họ chỉ ghi nhận duy nhất 1 loài (chiếm 1,11%).

Khả năng thu hút côn trùng của các loại đèn có sự phân hóa rất rõ nét. Đèn tử ngoại dẫn đầu về hiệu suất khi thu hút tới 84 loài (đạt tỷ lệ 93,33%), đèn Compact ghi nhận 80 loài (đạt 88,89%), trong khi đèn Neon đỏ chỉ thu được 28 loài (đạt 31,11%). Có 29 loài xuất hiện đồng thời ở cả 3 loại đèn, trong đó họ Sâu đo chiếm ưu thế với 10 loài. Đáng chú ý, có 15 loài chỉ bắt gặp duy nhất ở một loại đèn, điển hình là loài Bướm khế khổng lồ (Attacus atlas) chỉ ghi nhận 1 cá thể duy nhất vào đèn Compact trong đợt khảo sát tháng 7.

Về phân bố sinh cảnh, khu vực vườn đệm dân cư ghi nhận độ phong phú cao nhất với 83 loài (chiếm 92,22%), khu vực đất canh tác nông nghiệp đạt 65 loài (chiếm 72,22%), còn khu vực tiếp giáp rừng tự nhiên đạt 58 loài (chiếm 64,44%). Biến động số lượng loài theo mùa vụ đạt đỉnh cao nhất vào tháng 6 với 79 loài (chiếm 87,78%) và tháng 7 với 70 loài (chiếm 77,78%), trong khi tháng 4 ghi nhận mức thấp nhất với 35 loài (chiếm 38,89%).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự bùng nổ số lượng loài trong tháng 5, tháng 6 và tháng 7 là do các yếu tố nhiệt độ và độ ẩm đạt ngưỡng tối ưu của vùng nhiệt đới gió mùa Tây Bắc. Trong các tháng này, nền nhiệt dao động từ 20 đến 25 độ C và độ ẩm không khí đạt từ 80 đến 85%, tạo điều kiện cho thảm thực vật sinh trưởng mạnh mẽ, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào cho sâu non hoàn thành chu kỳ sinh trưởng và vũ hóa đồng loạt. Ngược lại, vào tháng 4, khi độ ẩm lên tới 91% và nhiệt độ bình quân khoảng 21,5 độ C, đa số các loài vẫn đang ở giai đoạn sâu non hoặc nhộng chưa hoàn thành chu trình biến thái.

Sinh cảnh khu dân cư có số loài cao nhất do cấu trúc cây trồng phong phú gồm vườn rau, cây ăn quả và thảm cây bụi, tạo môi trường đa dạng cho sâu non tích lũy dinh dưỡng. Sự vượt trội của đèn tử ngoại và đèn Compact hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu côn trùng học kinh điển về tính nhạy cảm quang học, chứng minh bước sóng ngắn kích thích cơ quan cảm nhận thị giác của bướm đêm mạnh hơn rất nhiều so với ánh sáng đỏ của đèn Neon. Các dữ liệu này được thể hiện rõ nét qua biểu đồ hình tròn tỷ lệ thành phần họ giống và biểu đồ cột biến động loài theo tháng, giúp mô tả trực quan bức tranh sinh thái khu hệ côn trùng tại khu bảo tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và bảo tồn hệ sinh thái bướm đêm tại địa phương:

1. Thiết lập hệ thống bẫy đèn dự báo dịch hại sinh thái: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha chủ trì phối hợp cùng Trạm Bảo vệ thực vật huyện Vân Hồ lắp đặt các trạm bẫy đèn Compact và tử ngoại giám sát định kỳ 2 lần mỗi tháng trong khung thời gian tháng 5 đến tháng 8 hàng năm. Mục tiêu nhằm phát hiện sớm và giảm thiểu khoảng 30% nguy cơ bùng phát dịch sâu đo, ngài chích hút trên 4.247 ha ngô và 905 ha lúa nước trong giai đoạn 2015-2020.

2. Tăng cường tuần tra bảo vệ nguyên vẹn sinh cảnh rừng: Hạt Kiểm lâm Xuân Nha tổ chức tối thiểu 12 đợt tuần tra chuyên đề mỗi tháng tại 7.821,4 ha diện tích rừng giàu thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Hoạt động này nhằm ngăn chặn triệt để tình trạng phá rừng làm nương rẫy, bảo vệ 100% nơi cư trú tự nhiên của các loài bướm đêm quý hiếm và có giá trị bảo tồn cao như Attacus atlas và Actias maenas từ năm 2015 trở đi.

3. Kiểm soát hóa chất nông nghiệp và thúc đẩy phòng trừ sinh học: Ủy ban nhân dân các xã Chiềng Xuân, Chiềng Sơn và Xuân Nha chỉ đạo các hội đoàn thể triển khai chương trình canh tác an toàn, đặt mục tiêu cắt giảm 40% lượng thuốc trừ sâu hóa học độc hại tại vùng đệm trong thời hạn 2 năm, ưu tiên sử dụng chế phẩm vi sinh nhằm duy trì nguồn thức ăn và bảo vệ mạng lưới thiên địch tự nhiên.

4. Quy hoạch ổn định nương rẫy gắn với hỗ trợ sinh kế bền vững: Ủy ban nhân dân huyện Vân Hồ và huyện Mộc Châu ban hành đề án quy hoạch ổn định 436 ha đất trồng sắn và nương định canh cho 795 hộ dân bản địa, phấn đấu hạ tỷ lệ hộ nghèo từ trên 40% xuống dưới 25% đến năm 2020, qua đó giảm thiểu áp lực khai thác tài nguyên rừng đặc dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính sau:

1. Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cán bộ quản lý có thể khai thác trực tiếp danh lục 90 loài bướm đêm và quy trình thiết lập bẫy đèn 3 bước sóng để xây dựng phương án kiểm kê đa dạng sinh học và lập quy hoạch bảo tồn tài nguyên rừng định kỳ.

2. Cán bộ ngành Bảo vệ thực vật và Khuyến nông: Các kỹ sư nông nghiệp có thể ứng dụng dẫn liệu về thời điểm vũ hóa cực đại trong tháng 6 và tháng 7 để thiết kế mô hình dự tính dự báo sâu hại trên diện tích hơn 5.000 ha cây lương thực tại các huyện vùng cao Tây Bắc.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Lâm sinh, Sinh thái học và Quản lý tài nguyên rừng: Đề tài cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra côn trùng ban đêm qua 16 điểm thực địa, kỹ thuật phân tích chỉ số P% và phương pháp định danh hình thái bộ Cánh vảy.

4. Cơ quan hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp và lâm nghiệp miền núi: Các nhà quản lý có thể sử dụng dữ liệu đánh giá tương tác giữa sinh kế của hơn 795 hộ dân và tài nguyên rừng đặc dụng để xây dựng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Cấu trúc thành phần loài bướm đêm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha được ghi nhận như thế nào? Luận văn đã thống kê được 90 loài bướm đêm thuộc 79 giống và 11 họ khác nhau. Trong đó, họ Ngài trời (Sphingidae) chiếm tỷ lệ phong phú nhất với 23 loài (25,56%), tiếp đến là họ Ngài đêm (Noctuidae) với 15 loài (16,67%) và họ Sâu đo (Geometridae) với 14 loài (15,56%), tạo nên tính đa dạng sinh thái đặc trưng cho khu bảo tồn.

Loại bẫy đèn nào mang lại hiệu quả thu hút bướm đêm cao nhất trong thực tế điều tra? Đèn tử ngoại 65W phát ánh sáng tím đạt hiệu quả cao nhất khi thu hút được 84 loài (chiếm 93,33% tổng số loài), vượt trội hơn đèn Compact trắng với 80 loài (88,89%) và đèn Neon đỏ với 28 loài (31,11%). Điều này chứng minh côn trùng đêm phản ứng xu quang mạnh mẽ nhất với các nguồn sáng có bước sóng ngắn.

Tại sao sinh cảnh khu dân cư lại ghi nhận số lượng loài bướm đêm cao hơn khu vực gần rừng tự nhiên? Sinh cảnh khu dân cư ghi nhận tới 83 loài (92,22%) nhờ thảm thực vật đa dạng gồm cây ăn quả, vườn rau và cây bụi cung cấp thức ăn dồi dào cho sâu non. Ngược lại, sinh cảnh gần rừng tự nhiên ghi nhận 58 loài (64,44%) do tán rừng rậm rạp làm cản trở tầm chiếu sáng của bẫy đèn.

Thời điểm nào trong năm quần thể bướm đêm xuất hiện với mật độ cao nhất tại Xuân Nha? Tháng 6 ghi nhận số lượng loài đạt đỉnh với 79 loài (87,78%), tiếp tục duy trì ở mức cao trong tháng 7 với 70 loài (77,78%). Đây là giai đoạn nhiệt độ dao động 20-25 độ C và độ ẩm 80-85%, tạo điều kiện sinh thái lý tưởng cho sâu non hoàn thành vòng đời và vũ hóa đồng loạt.

Luận văn đã ghi nhận những loài bướm đêm quý hiếm nào có kích thước nổi bật cần bảo tồn? Nghiên cứu đã ghi nhận loài Bướm khế (Attacus atlas) thuộc họ Saturniidae với sải cánh rất lớn, chỉ bắt gặp duy nhất 1 cá thể vào đèn Compact trong tháng 7, cùng với loài Actias maenas ghi nhận 2 cá thể. Đây là các loài chỉ thị sinh học quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt nơi cư trú.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công danh lục 90 loài bướm đêm thuộc 79 giống và 11 họ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, trong đó họ Sphingidae chiếm ưu thế tuyệt đối với 23 loài (chiếm 25,56%).
• Thực nghiệm chứng minh bẫy đèn tử ngoại đạt hiệu suất thu hút cao nhất với 84 loài (đạt 93,33%), khẳng định quy luật côn trùng đêm đặc biệt nhạy cảm với bước sóng ánh sáng ngắn.
• Nghiên cứu làm rõ quy luật biến động theo mùa với số lượng loài đạt cực đại vào tháng 6 (79 loài) và phân bố tập trung nhiều nhất tại sinh cảnh vườn đệm dân cư (83 loài).
• Đóng góp bộ dữ liệu côn trùng học ban đầu vô cùng quan trọng, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu sinh học cho khu rừng đặc dụng quy mô 19.317 ha tại tỉnh Sơn La.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý dịch hại và bảo tồn đa dạng sinh học gắn kết hài hòa với sinh kế của 795 hộ dân bản địa.

Trong giai đoạn 2015-2020 và những năm tiếp theo, các cơ quan chuyên môn cần tiếp tục mở rộng điều tra vào mùa khô và triển khai mô hình bẫy đèn sinh thái tại các vùng đệm. Hãy tham khảo và ứng dụng toàn diện các dữ liệu của luận văn để nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý bảo vệ thực vật tại các vườn quốc gia trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu về bướm đêm tại nước ngoài Các loài bướm đêm (Heterocera) hay còn gọi là Ngài đêm, là nhóm có số lượng loài lớn chiếm khoảng 9/10 tổng số loài trong bộ Cánh vảy (Lepidoptera). Hiện nay trên thế giới có khoảng 112000 loài thuộc bộ Cánh vảy trong đó Bướm ngày khoảng 10% còn lại là bướm đêm. Các loài bướm đêm có đặc điểm hình thái bên ngoài biến đổi rất lớn nên rất khó để mô tả, đa số các loài bướm đêm hoạt động vào ban đêm, có màu sắc cơ thể hơi tối, một số ít loài hoạt động vào ban ngày.

Côn trùng hoạt động ban đêm là những loài hoạt động chủ yếu về đêm khi này chúng bắt đầu hoạt động chính của mình trong nhóm này có rất nhiều loài thuộc nhiều bộ và họ khác nhau như một số loài bộ Cánh cứng (Coleoptera) và bộ Cánh vẩy (Lepidoptera). Giai đoạn những năm đầu thế kỷ 20, công trình nghiên cứu về Bộ Cánh vảy (Lepidoptera) có công trình nghiên cứu của J.de Joannis mang tên “Lepidopteres du Tonkin” xuất bản ở Paris năm 1930. Tác giả đã thống kê được 1798 loài thuộc 746 giống và 45 họ trong đó phần đa là bướm đêm. Năm 1920 – 1940, các nhà thu thập mẫu côn trùng nghiệp dư đã xuất bản một số tài liệu về phân loài bướm gồm 53 tập ở Niderlan.

Năm 1955, viện khoa học Liên Xô (cũ) xuất bản sách tra cứu sâu hại rừng. Năm 1962, nhà xuất bản báo tạp chí và tài liệu Nông nghiệp Mastscova đã xuất bản cuốn phân loại trứng, sâu non và nhộng sâu hại rừng của A. Năm 1965, ở Trung Quốc có xuất bản cuốn phân loại côn trùng của Charles-Brues.L Melander thuộc đại học tổng hợp Harvard. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Trong một số tài liệu đều có đề cập đến việc phân loại và phân biệt các loài côn trùng thuộc bộ Cánh vảy, nhưng đó mới chỉ đề cập đến các họ cơ bản, một số loài chưa thật phù hợp với Việt Nam.

Ngoài ra còn rất nhiều tài liệu đề cập đến nhận biết các loài côn trùng như: - Mô tả một số loài Ngài và Bướm của Manfred koch (7/1953); - Mô tả các loài côn trùng thường gặp của giáo sư Wolfgang Dierl (Đức,1959); - Mô tả các loài côn trùng thường gặp của giáo sư Gottricd Amannr. Gần đây, những năm 1970-1978 Donaldi:Borror và Richard E White cho xuất bản cuốn sách “Hướng dẫn về lĩnh vực côn trùng Bắc Mỹ thuộc Mexico”. Trong đó cũng đề cập đến phân loại và nhận biết các họ trong bộ cánh vẩy (Lepidoptera). Do số lượng loài côn trùng rất phong phú hầu như khắp địa cầu, tới các giới hạn của thực vật hiểm họa (Spitzberg).

Độ cao phân bố có thể lên tới 5000m (Hymalaya). Số lượng các loài giảm xuống ở các vùng lạnh và tăng lên đáng kể ở các vùng nóng ẩm và ẩm. “Quần thể các loài côn trùng quý hiếm Trung Quốc” của Hiệp hội Bảo vệ động vật hoang dã Trung Quốc (2005). Đã xác định được 24 loài Bướm đêm với 5 họ.

Cũng một cuốn sách nữa là “Côn trùng rừng” của Lý Thành Đức được xuất bản vào năm 1992 đã mô tả rất chi tiết về hình thái của các họ côn trùng với 1368 loài trong đó riêng về bướm đêm (Heterocera) có 46 họ với 386 loài. Tập tranh về côn trùng thiên địch của Phòng Nghiên cứu động vật, Viện Khoa học Trung Quốc. Với 600 ảnh về các loài côn trùng được xuất bản vào tháng 12 năm 2004 đã mô tả hình thái và đặc điểm của các họ côn trùng với bướm đêm thì đã mô tả được đặc điểm chung của 16 họ và 50 loài LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Cuốn sách tiếng anh mang tên “Butterfilies and moths” của David Carter đã xuất bản năm 1992 và được tái bản vào năm 2002 đã mô tả chi tiết về đặc điểm hình thái sinh thái vùng phân bố của bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) trong đó riêng bướm đêm (Moths) có 22 họ hơn 200 loài được mô tả. Tại Trung quốc, Đinh Kiến Vân và cs đã thông kê được 173 loài côn trùng có tính xu quang, trong đó côn trùng bộ Cánh vẩy có 110 loài, bộ Cánh cứng 45 loài, bộ Cánh không đều có 9 loài, bộ cánh đều có 6 loài, bộ Cánh thẳng, bộ Cánh lưới, bộ Chuồn chuồn và bộ Gián có 1 loài.

Nghiên cứu bướm đêm tại Việt Nam Tại Việt Nam, các kết quả nghiên cứu về các loài bướm có tính xu quang còn ít, hầu như chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, cụ thể về chúng. Các kết quả nghiên cứu về bướm đêm chủ yếu được các nhà khoa học thông kê cùng với các loài côn trùng khác, với các mục đích khác nhau. Ở Việt Nam còn tồn tại các khu rừng tự nhiên, có số lượng phong phú về chủng loài của bộ Lepidoptera, các nhà khoa học trên thế giới và khu vực châu Á cũng như Việt Nam, đã có nhiều đoàn nghiên cứu đi sâu vào điều tra khảo sát giám định các loài côn trùng, như đoàn nghiên cứu tổng hợp mang tên “Mission pavie” đã tiến hành khảo sát ở Đông Dương trong vòng 16 năm (1879-1895) đã xác định được 8 bộ, 85 họ và 1040 loài. Năm 1921, Vitalisde salvara đã cho ra đời cuốn sách về “Khu hệ côn trùng đông dương” công bố với 3612 loài.

Về bộ Cánh vảy có công trình của Jde Joannis “Lepidopteres heteroceres dutondin” xuất bản tại Paris năm 1930. Trong đó tác giả đã thống kê được 1789 loài thuộc 746 giống của 45 họ Những tài liệu chi tiết cụ thể về phân loại côn trùng về bướm đêm thì chưa có, mà chỉ được thể hiện ở giáo trình chung như “Côn trùng Lâm Nghiệp” (1989) của Trần Quốc Loanh, “Côn trùng rừng” (1997) của Trần LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Công Loanh và Nguyễn Thế Nhã với 11 họ ngài đêm và một số loài hại nông nghiệp chính. Tuy vậy việc định tên khoa học cho các mẫu vật côn trùng chủ yếu dựa vào các tài liệu nước ngoài, cùng với sự giúp đỡ của các chuyên gia. Tất cả các tài liệu trên đã giúp tôi trong việc tham khảo và lựa chọn để thực hiện đề tài này.

Nghiên cứu tại khu Bảo tồn Xuân Nha Nghiên cứu về côn trùng nói chung bộ Cánh vẩy nói riêng tại khu Bảo tồn Xuân Nha mới chỉ có khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Thị Lam Hồng năm 2010 viết về bộ Cánh vảy (Lepidoptera) các loài Bướm ngày (Rhopalocera) đã liệt kê được 63 loài trong nhóm này với 7 họ. Cho đến nay chưa có nghiên cứu về bướm đêm tại KBTTN Xuân Nha. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Chương 2 MỤC TIÊU, PHẠM VI NGHIÊN CỨU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá được sự đa dạng phong phú và đưa ra được biện pháp quản lý loài bướm đêm tại KBTTN Xuân nha, huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La.

Phạm vi nghiên cứu Đối tượng: Các loài bướm đêm thu bắt được bằng bẫy ánh sáng; Địa điểm: KBTTN Xuân nha, Vân hồ, Mộc châu; Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 4/2014 đến tháng 8/2014. Nội dung điều tra nghiên cứu 1. Xác định được thành phần loài bướm đêm tại khu vực nghiên cứu; 2. Đánh giá tính đa dạng theo họ bướm đêm; + Theo sinh cảnh + Theo thời gian (tháng nghiên cứu, Khoảng thời gian) 3.

Ảnh hưởng của ánh sáng đến hoạt động của bướm đêm; + Số loài theo họ bướm đêm xuất hiện theo loại đèn + Mức độ xu quang các loài theo họ vào đèn 4. Mô tả hình thái, phân loại, nhận xét đặc tính sinh học để của một số loài chủ yếu; 5. Đề xuất biện pháp quản lý bướm đêm. Phương pháp nghiên cứu 2.

Phương pháp thu thập, đánh giá thông tin, kế thừa tài liệu Kế thừa các tài liệu về quá trình hình thành và xây dựng KBTTN Xuân Nha, kết quả điều tra khu hệ động thực vật bổ sung trong thời gian gần đây, thu thập bản đồ hiện trạng, địa hình của KBT. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phương pháp điều tra thực địa 2. Thiết lập các tuyến khảo sát và các điểm điều tra 1, Xác định sinh cảnh trong khu vực Điều tra Khu hệ Bướm đêm tại khu vực do điều kiện điều tra ban đêm vì vậy cần có nguồn điện cho đèn vì vây đề tài được thực hiện đặt đèn tại nơi có sẵn nguồn điện tại nhà dân hay trung tâm vườn trạm kiểm lâm nơi tiếp giáp gần nhất với những sinh cảnh cần điều tra nên để có thể so sánh được thành phần loài xuất hiện tại các dạng sinh cảnh cụ thể gồm 3 địa điểm như sau: Sinh cảnh 01: Khu dân cư tiếp giáp với khu vực trồng và canh tác Nông nghiệp (Nhà tiếp giáp và sát đồng ruộng để có thể kéo dây đèn đặt tại nơi canh tác trồng lúa, ngô); Sinh cảnh 02: Khu dân cư tiếp giáp với khu vực rừng tự nhiên (Nhà tiếp giáp hoặc gần rừng tự nhiên có thể đưa đèn đặt vào bìa rừng tại đây chủ yếu cây bụi và cây gỗ lớn cây tái sinh); Sinh cảnh 03: Trung tâm khu dân cư (Đặt đèn tại nhà dân cư nơi chủ yếu là trồng rau và các cây ăn quả).

2, Thiết lập các tuyến khảo sát và điểm điều tra Qua quá trình khảo sát và xác định được sinh cảnh chủ yếu tại khu vực điều tra. Và để xác định được thành phần loài và so sánh được các loài bướm đêm tại nhiều sinh cảnh trong khu vực nghiên cứu tôi thực hiện lập tuyến điều tra đi qua nhiều sinh cảnh khác nhau. Tôi đã lựa chon được 4 tuyến đại diện cho 3 sinh cảnh trên: Khu vực xã Chiềng Sơn (Huyện Mộc Châu) có 1 tuyến điều tra, xã Chiềng Xuân (Huyện Vân Hồ) có 1 tuyến điều tra, xã Xuân Nha (Huyện Vân hồ) có 2 tuyến điều tra, thông tin cụ thể từng tuyến như sau: - Tuyến 1: Tại xã Chiềng Sơn xuất phát từ UBND xã tới bản Khò Hồng sau đó tới bản Pha Luông với chiều dài 2 km sinh cảnh chủ yếu là: Trảng cỏ cây bụi, khu vực dân cư sinh sống và canh tác nông nghiệp. Bố trí 2 điểm điều tra; - Tuyến 2: Tại xã Chiềng Xuân xuất phát từ bản Khò Hồng tới bản Chiềng Hin với chiều dài 6 km đi qua hầu hết các sinh cảnh nhưng chủ yếu là rừng lá rộng.

Bố trí 5 điểm điều tra; LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 - Tuyến 3: Tại xã Xuân Nha xuất phát từ bản Thín tới Tây Tà Lào chiều dài 4 km cũng đi qua hầu hết các sinh cảnh.