Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu sự đa dạng cây gỗ và điều tra một số mô hình trồng rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên chạm chu tỉnh tuyên quang làm cơ sở cho công tác bảo tồn

Nghiên cứu sự đa dạng cây gỗ và mô hình trồng rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu, Tuyên Quang, hỗ trợ công tác bảo tồn hiệu quả.

• Tác giả: Hà Thị Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trung Thành
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Sự Đa Dạng Cây Gỗ Và Điều Tra Một Số Mô Hình Trồng Rừng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Chạm Chu, Tỉnh Tuyên Quang Làm Cơ Sở Cho Công Tác Bảo Tồn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu đa dạng thực vật trên thế giới
• 1.3. Nghiên cứu đa dạng thực vật ở Việt Nam
• 1.4. Nghiên cứu về các yếu tố địa lý
• 1.5. Nghiên cứu về phổ dạng sống của hệ thực vật
• 1.6. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội
• 1.6.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.6.2. Vị trí địa lý
• 1.6.3. Địa chất và thổ nhưỡng
• 1.6.4. Điều kiện kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.6.5. Lao động và tập quán
• 1.6.6. Cơ sở hạ tầng, giao thông
• 1.7. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
• 1.7.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.7.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.7.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7.3.1. Phương pháp kế thừa
• 1.7.3.2. Phương pháp chuyên gia
• 1.7.3.3. Phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật
• 1.7.3.4. Thu mẫu và xử lý
• 1.7.3.5. Xác định tên khoa học
• 1.7.3.6. Xây dựng bảng danh lục thực vật
• 1.7.3.7. Đánh giá đa dạng sinh học
• 1.7.3.8. Đánh giá đa dạng của các taxon bậc ngành, họ, chi
• 1.7.3.9. Đánh giá tính đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật
• 1.7.3.10. Đánh giá tính đa dạng về dạng sống
• 1.7.3.11. Đánh giá về giá trị tài nguyên và mức độ đe dọa
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đa dạng thành phần loài cây gỗ trong khu vực nghiên cứu
• 4.2. Đa dạng ở mức độ ngành
• 4.2.1. Tỷ trọng hai lớp trong ngành Hạt kín
• 4.2.2. Đánh giá đa dạng các taxon dưới ngành
• 4.3. Đa dạng ở mức độ họ
• 4.4. Đa dạng ở mức độ chi
• 4.5. Đa dạng các yếu tố địa lý của các loài
• 4.6. Đa dạng về dạng sống
• 4.7. Đa dạng về giá trị sử dụng nguồn tài nguyên cây gỗ ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu
• 4.7.1. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 4.7.2. Đa dạng về các loài quý hiếm
• 4.7.3. Các loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam
• 4.7.4. Các loài nằm trong danh sách của Nghị định 32-2006/CP
• 4.8. Các mô hình trồng cây ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu
• 4.8.1. Mô hình trồng Cam
• 4.8.2. Mô hình trồng Xoan
• 4.8.3. Mô hình trồng Luồng
• 4.8.4. Mô hình trồng Bương
• 4.8.5. Mô hình trồng Cọ
• 4.8.6. Mô hình trồng Lát hoa
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng cây gỗ tại Chạm Chu

Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu, tỉnh Tuyên Quang, là một trong những khu vực có sự đa dạng sinh học phong phú tại Việt Nam. Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp bảo tồn các loài cây gỗ mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững. Khu vực này có diện tích rừng tự nhiên lớn, với nhiều loài cây quý hiếm và đặc hữu. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài cây gỗ tại đây là rất cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái và phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và sinh thái của khu bảo tồn Chạm Chu

Khu bảo tồn Chạm Chu có địa hình đa dạng với nhiều kiểu hệ sinh thái khác nhau. Điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng tại đây rất thuận lợi cho sự phát triển của các loài cây gỗ. Nghiên cứu cho thấy khu vực này có khoảng 1500 - 2000 loài thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam.

1.2. Vai trò của cây gỗ trong hệ sinh thái Chạm Chu

Cây gỗ không chỉ cung cấp gỗ và các sản phẩm từ rừng mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học. Chúng tạo ra môi trường sống cho nhiều loài động vật và thực vật khác, đồng thời giúp cải thiện chất lượng đất và không khí.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng cây gỗ tại Chạm Chu

Mặc dù khu bảo tồn Chạm Chu có sự đa dạng sinh học phong phú, nhưng việc bảo tồn các loài cây gỗ đang gặp nhiều thách thức. Sự khai thác quá mức, biến đổi khí hậu và các hoạt động phát triển kinh tế đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài cây quý hiếm. Việc nhận thức và hành động kịp thời là rất cần thiết để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên này.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong môi trường sống của các loài cây gỗ. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh trưởng và phát triển của các loài cây, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học.

2.2. Khai thác tài nguyên rừng và ảnh hưởng đến cây gỗ

Việc khai thác gỗ trái phép và không bền vững đang làm giảm diện tích rừng tự nhiên. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các loài cây gỗ mà còn đến toàn bộ hệ sinh thái trong khu vực. Cần có các biện pháp quản lý rừng bền vững để bảo vệ tài nguyên này.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng cây gỗ tại Chạm Chu

Để nghiên cứu sự đa dạng của các loài cây gỗ tại khu bảo tồn Chạm Chu, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng phương pháp thu mẫu, phân tích di truyền và đánh giá hệ sinh thái để xác định các loài cây và mức độ đa dạng của chúng. Những kết quả này sẽ là cơ sở cho các hoạt động bảo tồn trong tương lai.

3.1. Phương pháp thu mẫu và phân tích

Phương pháp thu mẫu được thực hiện bằng cách khảo sát trực tiếp tại hiện trường, ghi nhận các loài cây gỗ và thu thập mẫu vật để phân tích. Các mẫu này sẽ được xác định tên khoa học và đưa vào bảng danh lục thực vật.

3.2. Đánh giá đa dạng sinh học và giá trị tài nguyên

Đánh giá đa dạng sinh học được thực hiện thông qua việc phân tích các yếu tố như số lượng loài, mức độ phong phú và sự phân bố của các loài cây gỗ. Điều này giúp xác định giá trị tài nguyên và mức độ đe dọa của các loài cây trong khu vực.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Chạm Chu

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn Chạm Chu có sự đa dạng cao về các loài cây gỗ. Nhiều loài cây quý hiếm đã được ghi nhận, trong đó có những loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam. Những kết quả này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và phát triển bền vững khu vực.

4.1. Đa dạng thành phần loài cây gỗ

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài cây gỗ quý hiếm, trong đó có các loài như Hoàng Đàn, Pơ Mu, và Nghiến. Những loài này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học.

4.2. Ứng dụng mô hình trồng rừng bền vững

Các mô hình trồng rừng bền vững đã được áp dụng tại khu bảo tồn Chạm Chu, giúp tăng cường sự phục hồi của các loài cây gỗ và bảo vệ môi trường. Những mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho nghiên cứu tại Chạm Chu

Nghiên cứu về đa dạng cây gỗ tại khu bảo tồn Chạm Chu đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Những kết quả đạt được sẽ là cơ sở cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững trong tương lai. Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các biện pháp bảo vệ để duy trì sự đa dạng sinh học tại khu vực này.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ giúp duy trì các loài cây gỗ mà còn bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của khu vực và cộng đồng địa phương.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Trong tương lai, cần có các chương trình nghiên cứu và bảo tồn mạnh mẽ hơn, kết hợp với sự tham gia của cộng đồng địa phương. Việc nâng cao nhận thức về giá trị của rừng và đa dạng sinh học sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững của khu bảo tồn Chạm Chu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu thuộc tỉnh Tuyên Quang sở hữu tổng diện tích tự nhiên 58.000 ha, trải rộng trên địa bàn 10 xã thuộc hai huyện Hàm Yên và Chiêm Hóa. Khu vực này đóng vai trò là rừng phòng hộ đầu nguồn trọng yếu của hai hệ thống sông lớn là sông Lô và sông Gâm. Với cấu trúc địa hình karst núi đá vôi hiểm trở, độ cao đạt đỉnh 1.587 m cùng chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa có lượng mưa trung bình năm 1.661 mm, nơi đây lưu giữ quần thể sinh vật phong phú và nhiều hệ sinh thái rừng đặc trưng của vùng Đông Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, áp lực sinh kế từ 8.198 hộ dân với 44.519 nhân khẩu sinh sống tại vùng đệm cùng tập quán canh tác nương rẫy, khai thác lâm sản trái phép đã làm suy giảm chất lượng rừng và đe dọa nghiêm trọng đến tính đa dạng sinh thái.

Trước thực trạng đó, việc điều tra, kiểm kê có hệ thống thành phần loài cây gỗ và đánh giá các mô hình canh tác lâm nghiệp vùng đệm là yêu cầu cấp thiết. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Thực vật học của tác giả Hà Thị Hoa, dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư Nguyễn Trung Thành tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội, đã thực hiện mục tiêu kiểm kê toàn diện thành phần loài cây gỗ, phân tích cấu trúc phân loại học, phổ dạng sống, yếu tố địa lý và xác định các loài thực vật quý hiếm bị đe dọa. Kết quả nghiên cứu đã lập danh lục 308 loài cây gỗ, xác định 13 loài nguy cấp cần bảo vệ và khảo sát 6 mô hình trồng rừng kinh tế, cung cấp luận cứ khoa học then chốt phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học và hoàn thiện đề án nâng hạng Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu thành Vườn quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân loại học hình thái kết hợp tiến hóa thực vật hiện đại. Danh lục thực vật được xây dựng và chuẩn hóa theo hệ thống phân loại của tác giả Brummitt ban hành năm 1992 trong công trình Vascular Plant Families and Genera, đối chiếu đồng bộ với bộ sách Danh lục các loài thực vật Việt Nam và bộ Cây cỏ Việt Nam của tác giả Phạm Hoàng Hộ. Để đánh giá tính thích ứng sinh thái, luận văn áp dụng học thuyết phổ dạng sống của tác giả Raunkiaer đề xuất năm 1934 và bổ sung bởi tác giả Thái Văn Trừng năm 1978, phân chia các nhóm cây chồi trên từ cấp độ cây gỗ lớn đến dây leo gỗ.

Về mặt địa lý sinh vật học, công trình áp dụng khung phân loại các yếu tố địa lý thực vật của tác giả Nguyễn Nghĩa Thìn năm 2004 và quan điểm phân tích hệ thực vật nhiệt đới của tác giả Tolmachev. Luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm khoa học trọng tâm bao gồm: đa dạng taxon (mức độ phong phú ở các bậc ngành, họ, chi, loài), phổ dạng sống (phản ánh đặc tính thích nghi hình thái của loài với hoàn cảnh sinh thái), yếu tố địa lý thực vật (nguồn gốc phát sinh và lịch sử di cư của các bậc phân loại), và cấp độ đe dọa tuyệt chủng sinh học được quy định tại Sách đỏ Việt Nam năm 2007 cùng Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ đợt khảo sát thực địa kéo dài gần 3 tháng tại 10 xã thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hàng trăm tiêu bản đại diện cho 308 loài cây gỗ, trong đó mỗi cây được thu từ 3 đến 10 mẫu tiêu bản kèm việc ghi nhận chi tiết các đặc điểm hình thái thân, lá, hoa, quả ngoài thực địa. Về phương pháp chọn mẫu, do đặc thù địa hình núi cao dốc đứng bị chia cắt mạnh và thảm thực bì rậm rạp trên độ cao từ 800 m đến 1.587 m, nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến thay vì lập ô tiêu chuẩn cố định nhằm bao quát tối đa các sinh cảnh. Tuyến khảo sát chính được thiết lập cắt ngang các sườn núi; trung bình mỗi 1,5 km tuyến chính lại mở ra 2 tuyến phụ xương cá sang hai phía, thực hiện điều tra và thu thập mẫu tất cả các loài cây gỗ trong phạm vi 10 m mỗi bên tuyến.

Mẫu vật sau đó được xử lý ngâm cồn tại chỗ và sấy khô liên tục 7 ngày tại phòng thí nghiệm của Bảo tàng Sinh vật thuộc Khoa Sinh học. Phương pháp phân tích bao gồm giám định hình thái so sánh, tra cứu khóa định loại chuyên khảo, đối chiếu mẫu chuẩn thực vật và tính toán thống kê tỷ trọng phần trăm của các bậc taxon, phổ địa lý và phổ dạng sống.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và định loại chính xác 308 loài cây gỗ thuộc 197 chi và 81 họ, phân bố trong 2 ngành thực vật bậc cao có mạch. Thứ nhất, về cấu trúc ngành và lớp, ngành Hạt kín (Angiospermae) chiếm vị trí áp đảo tuyệt đối với 296 loài (chiếm 96,10% tổng số loài), 189 chi (95,94%) và 75 họ (92,59%); trong khi ngành Hạt trần (Gymnospermae) chỉ có 12 loài (3,90%), 8 chi (4,06%) và 6 họ (7,41%). Trong ngành Hạt kín, lớp Hai lá mầm chiếm ưu thế vượt bậc với 287 loài (chiếm 96,96%), 184 chi (97,35%) và 73 họ (97,33%), gấp 36,5 lần về số loài và 31,89 lần về số họ so với lớp Một lá mầm chỉ có 9 loài (3,04%).

Thứ hai, ở cấp độ họ và chi, 10 họ giàu loài nhất tập hợp 139 loài (chiếm 44,98%) và 69 chi (35,03%), nổi bật là họ Thầu dầu Euphorbiaceae với 28 loài (9,06%), họ Long não Lauraceae với 26 loài (8,41%) và họ Na Annonaceae với 20 loài (6,47%). Ở cấp độ chi, 10 chi phong phú nhất chiếm 17,42% tổng số loài của khu hệ, dẫn đầu là chi Ficus và chi Litsea với 8 loài mỗi chi (2,58%).

Thứ ba, về phổ địa lý và dạng sống, các loài mang yếu tố nhiệt đới chiếm 93,87%, trong đó yếu tố nhiệt đới châu Á chiếm 77,13% và có 38 loài đặc hữu chiếm 12,52% (20 loài đặc hữu Việt Nam và 1 loài đặc hữu riêng tại Chạm Chu). Về dạng sống, cây gỗ nhỏ chiếm tỷ trọng lớn nhất với 110 loài (35,71%), tiếp theo là cây gỗ vừa với 107 loài (34,62%), cây gỗ lớn có 48 loài (15,58%) và dây leo gỗ có 43 loài (14,09%).

Thứ tư, về giá trị tài nguyên, 164 loài được sử dụng làm thuốc (53,24%), 127 loài lấy gỗ (41,23%) và có 13 loài nguy cấp cần bảo vệ (chiếm 4,22%), bao gồm 11 loài trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (3 loài Nguy cấp EN, 8 loài Sẽ nguy cấp VU) và 9 loài thuộc danh mục Nghị định 32/2006/NĐ-CP (8 loài nhóm IA nghiêm cấm khai thác).

Thảo luận kết quả

Cơ cấu phân loại với sự thống trị của ngành Hạt kín và lớp Hai lá mầm khẳng định bản chất nguyên sinh nhiệt đới gió mùa của khu hệ thực vật Chạm Chu. Tỷ trọng 10 họ đa dạng nhất chiếm 44,98% tổng số loài và không có họ nào vượt quá 10% hoàn toàn nhất quán với định luật Tolmachev về tính đa dạng phân tán của các hệ thực vật nhiệt đới điển hình. Việc nhóm nhiệt đới chiếm 93,87% kết hợp cùng tỷ lệ loài đặc hữu 12,52% chứng minh địa hình karst núi đá vôi hiểm trở, chia cắt sâu với lượng mưa 1.661 mm đã tạo thành các ổ sinh thái vi khí hậu cô lập, trở thành nơi lưu giữ các loài thực vật cổ và thúc đẩy tiến hóa nội tại.

Các loài thân gỗ quý hiếm nhóm IA như Nghiến (Excentrodendron tonkinense), Sến mật (Madhuca pasquieri), Đinh vàng (Pauldopia ghorta) và Trai lý (Garcinia fagraeoides) đóng vai trò chỉ thị sinh thái cho rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nhưng đang chịu sức ép đe dọa rất lớn. Các dữ liệu định lượng này được trình bày trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tương quan taxon hai lớp Hạt kín, biểu đồ tròn phân bố phổ dạng sống từ cây gỗ lớn đến dây leo gỗ, cùng bảng ma trận phân loại giá trị tài nguyên theo 8 nhóm công dụng, giúp các cơ quan quản lý dễ dàng tra cứu và hoạch định chính sách bảo tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu thực địa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển bền vững:

• Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt và tăng cường tuần tra: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang cùng Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu cần hoàn thiện cắm mốc ranh giới phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, tập trung giám sát và bảo vệ tuyệt đối 13 loài cây gỗ quý hiếm bị đe dọa như Nghiến, Sến mật, Đinh vàng, Trai lý; hướng tới mục tiêu giảm 100% các vụ vi phạm khai thác gỗ trái phép trong giai đoạn 2024–2026.
• Thiết lập vườn ươm nhân giống loài bản địa nguy cấp: Trạm Khuyến nông và Hạt Kiểm lâm huyện Hàm Yên chủ trì ứng dụng kỹ thuật nhân giống hữu tính và vô tính cho các loài cây gỗ bản địa có giá trị kinh tế và sinh thái cao như Lát hoa (Chukrasia tabularis), Vàng tâm (Manglietia fordiana), Trám đen (Canarium tramdenum) và Rau sắng (Melientha suavis), phấn đấu sản xuất 50.000 cây giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn trong vòng 24 tháng.
• Nhân rộng các mô hình nông lâm kết hợp tại vùng đệm: Ủy ban nhân dân 10 xã vùng đệm phối hợp với ngành nông nghiệp địa phương mở rộng 6 mô hình trồng rừng kinh tế gồm Cam, Xoan, Luồng, Bương, Cọ và Lát hoa, đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân của 8.198 hộ dân thêm 25–30% đến năm 2027 nhằm giải quyết căn nguyên của tình trạng phá rừng làm nương rẫy.
• Hoàn thiện đề án nâng cấp thành Vườn quốc gia: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Tuyên Quang hoàn tất hồ sơ quy hoạch phân khu chức năng (vùng lõi, vùng đệm, vùng phục hồi sinh thái), trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chuyển hạng Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu thành Vườn quốc gia Chạm Chu với quy mô 58.000 ha trước năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại nguồn tư liệu khoa học giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp danh mục kiểm kê 308 loài cây gỗ và cơ sở dữ liệu định vị 13 loài nguy cấp, hỗ trợ đắc lực cho công tác tuần tra, giám sát diễn thế rừng và thiết lập hồ sơ quản lý rừng đặc dụng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Sinh học, Lâm sinh: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực vật học theo tuyến, kỹ thuật xử lý tiêu bản mẫu chuẩn, áp dụng hệ thống phân loại Brummitt 1992 và phân tích phổ dạng sống Raunkiaer.
• Cơ quan hoạch định chính sách và chính quyền địa phương tỉnh Tuyên Quang: Căn cứ khoa học xác đáng phục vụ quy hoạch mạng lưới rừng đặc dụng, thiết kế chiến lược phát triển vùng đệm và định hướng đầu tư các mô hình kinh tế lâm nghiệp như Cam, Xoan, Luồng, Lát hoa.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn sinh thái quốc tế: Nguồn tư liệu thực chứng về nguồn gen thực vật bản địa đặc hữu tại vùng núi Đông Bắc Việt Nam, tạo cơ sở xây dựng các dự án tài trợ bảo tồn loài nguy cấp và phát triển sinh kế cộng đồng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

• Mức độ đa dạng của hệ thực vật thân gỗ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu được thể hiện ra sao? Nghiên cứu đã thống kê được 308 loài cây gỗ thuộc 197 chi và 81 họ. Trong đó, ngành Hạt kín chiếm ưu thế vượt trội với 296 loài (chiếm 96,10%), còn ngành Hạt trần ghi nhận 12 loài (chiếm 3,90%). Cấu trúc này phản ánh tính phong phú và nguyên sinh của hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa trên núi đá vôi.

• Vì sao lớp Hai lá mầm lại chiếm tỷ lệ áp đảo trong thành phần cây gỗ tại khu vực nghiên cứu? Lớp Hai lá mầm ghi nhận 287 loài, chiếm tới 96,96% tổng số loài của ngành Hạt kín, trong khi lớp Một lá mầm chỉ có 9 loài (chiếm 3,04%). Sự chênh lệch 36,5 lần về số loài là đặc trưng phân hóa sinh thái tự nhiên của thảm rừng nhiệt đới mưa ẩm Đông Bắc, nơi các họ cây gỗ lớn thuộc Hai lá mầm như Euphorbiaceae, Lauraceae chiếm ưu thế cấu trúc tầng tán.

• Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu có bao nhiêu loài cây gỗ nguy cấp cần được bảo vệ đặc biệt? Khu hệ có 13 loài cây gỗ nguy cấp (chiếm 4,22%), bao gồm 11 loài trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (3 loài Nguy cấp EN như Nghiến, Đinh vàng, Sến mật; 8 loài Sẽ nguy cấp VU như Trám đen, Mạy châu, Rau sắng) và 9 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP (8 loài nhóm IA cấm khai thác thương mại và 1 loài Trai lý thuộc nhóm IIA).

• Các yếu tố địa lý thực vật tại Chạm Chu phản ánh điều gì về nguồn gốc hệ thực vật? Nhóm yếu tố nhiệt đới chiếm tỷ lệ vượt trội với 93,87%, khẳng định bản chất nhiệt đới gió mùa của khu hệ. Đáng chú ý, khu hệ có 38 loài đặc hữu (chiếm 12,52%), bao gồm 20 loài đặc hữu Việt Nam và 1 loài đặc hữu riêng cho Chạm Chu, chứng minh giá trị độc bản về nguồn gen và lịch sử phát sinh khu hệ thực vật nơi đây.

• Những mô hình trồng rừng nào đang phát huy hiệu quả giảm áp lực lên vùng đệm Chạm Chu? Nghiên cứu đã khảo sát 6 mô hình trồng cây phổ biến gồm Cam, Xoan, Luồng, Bương, Cọ và Lát hoa. Các mô hình này không chỉ tạo nguồn thu nhập ổn định cho 8.198 hộ dân thuộc 10 xã vùng đệm mà còn gia tăng độ che phủ đất, giảm thiểu tình trạng phá rừng làm nương rẫy và khai thác gỗ tự nhiên.

Kết luận

• Công trình đã kiểm kê và xác lập danh lục chuẩn hóa gồm 308 loài cây gỗ thuộc 197 chi, 81 họ của 2 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu, tỉnh Tuyên Quang.
• Khẳng định bản chất nhiệt đới gió mùa điển hình với 93,87% loài mang yếu tố nhiệt đới, lớp Hai lá mầm chiếm 96,96% và có 38 loài mang tính đặc hữu sinh học giá trị cao.
• Đánh giá toàn diện giá trị tài nguyên với 164 loài cây làm thuốc, 127 loài cho gỗ, đồng thời xác định 13 loài cây gỗ quý hiếm bị đe dọa cần được ưu tiên bảo tồn cấp bách.
• Đề xuất lộ trình giai đoạn 2024–2028 tập trung nhân giống 50.000 cây bản địa quý, nhân rộng 6 mô hình trồng rừng kinh tế vùng đệm và hoàn thiện hồ sơ nâng cấp thành Vườn quốc gia Chạm Chu.
• Kêu gọi các cấp quản lý lâm nghiệp, giới nghiên cứu sinh học và cộng đồng địa phương chung tay thực hiện các giải pháp bảo tồn nhằm gìn giữ vẹn nguyên nguồn tài nguyên rừng quý báu cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể.I cho rằng: “chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao trùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hóa về mặt địa lý”. Tác giả đã đưa ra nhận định một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường khoảng 1500 đến 2000 loài. Trong đó, ngành Hạt kín có 13477 chi, 454 họ và được chia ra làm hai lớp: lớp Hai lá mầm (Dicotyledoneae) bao gồm 10715 chi, 357 họ và lớp Một lá mầm (Môncotyledoneae) bao gồm 2762 chi, 97 họ. Từ thế kỷ XX, với các thành tựu của nhiều môn khoa học khác đã hỗ trợ nhiều cho các nghiên cứu về đa dạng thực vật, tạo cơ sở về dẫn liệu và phương pháp để xây dựng các bảng hệ thống tiến hóa.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu đa dạng thực vật ở Việt Nam Việt Nam là quốc gia có khí hậu nóng ẩm, lượng mưa hàng năm tương đối cao, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài thực vật phát triển, vì thế nước ta có mức độ đa dạng sinh học cao so với các nước trên thế giới. Việc nghiên cứu về hệ thực vật ở nước đã có từ lâu. Vào năm 1417, tác giả Tuệ Tĩnh đã đưa ra cuốn sách “Nam dược thần hiệu” mô tả 579 loài thuốc, năm 1595 Lý Thời Trân trong cuốn “Bản thảo cương mục” đã đề cập đến hơn 1000 vị thuốc thảo mộc.

Việc nghiên cứu hệ thực vật Việt Nam diễn ra với quy mô lớn vào thời Pháp thuộc, trước hết là công trình nghiên cứu “Thực vật chí Nam Bộ” của tác giả Leureiro; thực vật chí rừng Nam bộ của tác giả Pierre; công trình lớn nhất là bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương” của tác giả Lecomete trong đó phân loại, thống kê, mô tả các loài cây từ Dương xỉ cho đến thực vật Hạt kín toàn Đông Dương, trong nghiên cứu này thì toàn Đông Dương có hơn 7000 loài; cho đến nay bộ sách vẫn còn nguyên giá trị đối với những người nghiên cứu thực vật Đông dương nói chung và hệ thực vật Việt Nam nói riêng. Bên cạnh những nghiên cứu của các tác giả người Pháp, sau năm 1954 đã xuất hiện nhiều các nghiên cứu của các tác giả trong nước; có thể kể đến các công trình sau: “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của tác giả Đỗ Tất Lợi (1969, 1977); bộ “ Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam” do Lê Khả Kế chủ biên (1969, 1975); thảm thực vật rừng Việt Nam (1978) của Thái Văn Trừng, bộ “ Cây gỗ rừng Việt Nam” (1971-1988) gồm 7 tập và cuốn “Những loài thực vật rừng quý hiếm cần bảo vệ ở Việt Nam” do Viện điều tra qui hoạch rừng biên soạn. Năm 1984, Nguyễn Tiến Bân, Trần Bình Đại, Phan kế Lộc cùng tập thể các tác giả đã xuất bản tập “Danh lục thực vật Tây Nguyên” công bố 3754 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] loài thực vật bậc cao có mạch. Trong công trình “Thực vật ở đảo Phú Quốc ” (1985), tác giả Phạm Hoàng Hộ đã thống kê được 929 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có 112 loài cây trồng, 817 loài cây có phân bố tự nhiên và ghi nhận thêm 19 loài mới cho Việt Nam, không kể Nấm.

Trong số đó, đáng chú ý nhất là bộ “Cây cỏ Việt Nam” lần đầu tiên xuất bản tại Canada (1991- 1993) đã thống kê được 10419 loài thực vật bậc cao có mạch ở Việt Nam. Trong hai năm 1999- 2000, tác giả đã chỉnh lí, bổ sung và tái bản tại Việt Nam. Bộ sách mới đã thống kê, mô tả 11611 loài thuộc 3179 chi, 295 họ và 6 ngành. Năm 1993, Trần Đình Lý và tập thể cũng công bố cuốn “1900 loài cây có ích của Việt Nam”.

Năm 1996, “Tên cây gỗ rừng Việt Nam” là kết quả đóng góp của nhiều tác giả đã được chỉnh lý và dịch sang tiếng Anh. Cùng năm này, Võ Văn Chi công bố cuốn “Từ điển cây thuốc Việt Nam” và gần đây là cuốn “Từ điển thực vật thông dụng” (2003). Nguyễn Tiến Bân công bố cuốn “Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật ở Việt Nam” (1997). Võ Văn Chi và Trần Hợp (1999) công bố cuốn “Cây cỏ có ích ở Việt Nam”.

Đỗ Tất Lợi giới thiệu “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” và các tài liệu do Viện dược liệu biên soạn như “Cây thuốc Việt Nam” (1990); “Tài nguyên cây thuốc Việt Nam”(1993); năm 1999, trong cuốn “Một số đặc điểm cơ bản của hệ thực vật Việt Nam”, tác giả Lê Trần Chấn đã thống kê được 10192 loài, 2298 chi và 285 họ thuộc 7 ngành thực vật bậc cao có mạch. Gần đây nhất, năm (2001- 2005), tập thể các tác giả thuộc trung tâm nghiên cứu tài nguyên và môi trường- Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật- Viện khoa học và công nghệ Việt Nam, đã xuất bản bộ sách gồm 3 tập đó là “Danh lục các loài thực vật Việt Nam”. Bộ sách này đã thông kê được đầy đủ nhất các loài thực vật có ở Việt Nam. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nghiên cứu về tính đa dạng thực vật tại các vườn Quốc gia và các khu bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam cho đến nay đã có nhiều công trình.

Điển hình phải kể đến các nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Thìn, Nguyễn Bá Thụ ở vườn quốc gia Cúc Phương (1995), Nguyễn Nghĩa Thìn, Nguyễn Thanh Nhàn ở vườn quốc gia Pù Mát (2004), Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự ở vườn quốc gia Bạch Mã (2003), Lê Thị Huyên ở Vườn quốc gia Cát Bà (1998). Bên cạnh các công trình nghiên cứu về toàn thể hệ thực vật thì còn phải kể đến các nghiên cứu về các họ thực vật riêng biệt trong cả nước như “Orchidaceae Đông Dương” của Seidenfaden (1992), “Orchidaceae Việt Nam” của Leionid Averyanov (1994), Nguyễn Nghĩa Thìn với “Euphorbiaceae Việt Nam” (1995, 1999, 2007), Nguyễn Tiến Bân với “Annonaceae Việt Nam” (2000), “Lamiaceae” của Vũ Xuân Phương (2000); “Myrsinaceae” của Trần Thị Kim Liên (2002), “Cyperaceae” của Nguyễn Khắc Khôi (2002), và Vũ Xuân Phương với “Verbenaceae” (2007)… Tuy chỉ đề cập đến một họ nhất định nhưng đây là những công trình nghiên cứu chuyên sâu, trình bày đầy đủ các thông tin cần thiết về các loài trong họ. Đây là những tài liệu quan trọng làm cơ sở cho việc đánh giá về đa dạng phân loại của các họ thực vật Việt Nam. Nghiên cứu về các yếu tố địa lý Yếu tố địa lí là một trong những yếu tố quan trọng trong việc đánh giá sự đa dạng của hệ thực vật.

Gagnepain là người đầu tiên phân tích các yếu tố địa lý của hệ thực vật Việt Nam với hai tác phẩm “Góp phần nghiên cứu hệ thực vật Đông Dương” (1926) và “Giới thiệu về hệ thực vật Đông Dương” (1944). Ông đã chia hệ thực vật Đông Dương thành 5 yếu tố. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố Trung Quốc 33,8% Yếu tố nhập nội và phân bố rộng 20,8% Yếu tố Xích Kim - Himalaya 18,5% Yếu tố Malaysia và nhiệt đới khác 15% Yếu tố đặc hữu bán đảo Đông Dương 11,9% Sau đó vào năm 1965, khi nghiên cứu về hệ thực vật Bắc Việt Nam, Pócs Tamás đã phân chia thành các nhóm yếu tố như sau: - Nhân tố bản địa đặc hữu 39,9% Của Việt Nam 32,55% Của Đông Dương 7,35% - Nhân tố di cư từ các vùng nhiệt đới: 55,27% Từ Trung Quốc 12,89% Từ Ấn Độ và Himalaya 9,33% Từ Malaysia - Indonesia 25,69% Từ các vùng nhiệt đới khác 7,36% - Nhân tố khác 4,83% Ôn đới 3,27% Thế giới 1,56% Trong nhân tố khác thì nhân tố nhập nội, trồng trọt chiếm 3,08% Tổng 100% Năm 1978, Thái Văn Trừng căn cứ vào bản thống kê của các loài thực vật Bắc Việt Nam đã cho rằng ở Việt Nam có 3% số chi và 27,5% số loài đặc hữu. Nhưng khi thảo luận tác giả đã gộp các nhân tố di cư từ nam Trung Hoa và nhân tố đặc hữu bản địa Việt Nam làm một và căn cứ vào khu phân bố hiện tại, nguồn gốc phát sinh của loài đó đã cho ra tỉ lệ như sau: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Nhân tố bản địa đặc hữu 50% - Nhân tố di cư 39% Từ Malaysia - Indonesia 15% Từ Himalaya - Vân Nam - Quí Châu 10% Từ Ấn Độ - Miến Điện 14% - Nhân tố khác 11% Nhiệt đới 7% Ôn đới 3% Thế giới 1% Trong nhân tố khác thì nhân tố nhập nội vẫn là 3,08%.

Tổng 100% Căn cứ các khung phân loại của Pócs Tamás (1965), Ngô Chinh Dật (1993), Lê Trần Chấn (1994) và trên cơ sở các công trình nghiên cứu của mình, Nguyễn Nghĩa Thìn (1999) đã xây dựng thang phân loại các yếu tố địa lý thực vật cho hệ thực vật Việt Nam và áp dụng cho việc sắp xếp các chi thực vật Việt Nam vào các yếu tố địa lý. Thang phân loại này đã được tác giả chỉnh sửa, bổ sung vào các năm 2004 trong “Hệ sinh thái rừng nhiệt đới” (Nxb ĐHQGHN, 2004) và năm 2008 trong cuốn “Các phương pháp nghiên cứu thực vật” theo đó hệ thực vật Việt Nam bao gồm các yếu tố chính sau: 1. Yếu tố toàn thế giới 2. Liên nhiệt đới 2.

Nhiệt đới châu Á, châu Úc và châu Mỹ 2. Nhiệt đới châu Á, châu Phi và châu Mỹ 2. Nhiệt đới châu Á và Mỹ 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cổ nhiệt đới 3.

Nhiệt đới châu Á và châu Úc 3. Nhiệt đới châu Á và châu Phi 4. Nhiệt đới châu Á (Inđô - Malêzi) 4. Đông Dương - Malêzi 4.

Đông Dương - Ấn Độ hay Lục địa châu Á nhiệt đới 4. Đông Dương - Himalaya hay lục địa Đông Nam Á (trừ Malêzi, Ấn Độ) 4. Đông Dương - Nam Trung Hoa 4. Ôn đới Bắc 5.

Đông Á - Bắc Mỹ 5. Ôn đới cổ thế giới 5. Vùng ôn đới Địa Trung Hải, châu Âu, châu Á 5. Đặc hữu Việt Nam 6.

Cận đặc hữu 7. Yếu tố cây trồng 8. Yếu tố không xác định: bao gồm các taxon không có đủ thông tin để xếp vào một trong các yếu tố ở trên. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Nghiên cứu về phổ dạng sống của hệ thực vật Dạng sống là một đặc tính biểu hiện sự thích nghi của thực vật với điều kiện môi trường. Vì vậy, việc nghiên cứu dạng sống sẽ cho thấy mối quan hệ chặt chẽ của các dạng với điều kiện tự nhiên của từng vùng và biểu hiện sự tác động của điều kiện sinh thái đối với từng loài thực vật. Nghiên cứu về phổ dạng sống chính là tìm hiểu bản chất sinh thái của hệ thực vật.