Luận án tiến sĩ hus nghiên cứu xác lập cơ sở địa lý cho việc sử dụng hợp lý lưu vực vịnh cửa lục tỉnh quảng ninh và bảo vệ môi trường62 85 15 01

Luận án tiến sĩ môi trường phân tích hus nghiên cứu xác lập cơ sở địa lý cho việc sử dụng hợp lý lưu vực vịnh cửa lục tỉnh quảng ninh và, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở địa lý cho quản lý bền vững lưu vực vịnh Cửa Lục, Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận án
• Địa điểm: Quảng Ninh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: C¬ SË LÝ LUËN Vµ PH-¬NG PH¸P NGHIªN CØU
• 1.1. Khái quát về khu vực nghiên cứu
• 1.2. Phân tích các kết quả nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án
• 1.3. Quan niệm về lưu vực vịnh Cửa Lục
• 1.4. Những khía cạnh cơ bản của nghiên cứu địa lý phục vụ tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường lưu vực vịnh Cửa Lục
• 1.5. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu của đề tài
• 1.5.1. Các quan điểm và tiếp cận nghiên cứu
• 1.5.2. Quy trình nghiên cứu
• 1.5.3. Các phương pháp ứng dụng trong nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA CÁC ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI ĐỐI VỚI SỰ HÌNH THÀNH CẤU TRÚC CẢNH QUAN VÀ SỬ DỤNG LÃNH THỔ LƯU VỰC VỊNH CỬA LỤC
• 2.1. Đặc điểm và vai trò của các điều kiện tự nhiên đối với sự hình thành cấu trúc cảnh quan và sử dụng lãnh thổ lưu vực vịnh Cửa Lục
• 2.1.1. Đặc điểm địa chất, địa mạo và vai trò hình thành nền rắn cảnh quan
• 2.1.2. Khí hậu, thuỷ- hải văn
• 2.1.3. Thổ nhưỡng và thực vật
• 2.1.4. Các dạng tài nguyên thiên nhiên chính
• 2.2. Các dạng hoạt động kinh tế khai thác tài nguyên tác động đến sự hình thành, biến đổi cảnh quan và sử dụng hợp lý lưu vực vịnh Cửa Lục
• 2.2.1. Dân số và lao động - Yếu tố tác động tới cảnh quan và môi trường thông qua các hoạt động phát triển
• 2.2.2. Hiện trạng sử dụng đất
• 2.2.3. Hoạt động khai thác khoáng sản
• 2.2.4. Hoạt động phát triển nông, lâm, ngư nghiệp
• 2.2.5. Phát triển hạ tầng giao thông, đô thị hoá và khu công nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CẢNH QUAN LƯU VỰC VỊNH CỬA LỤC
• 3.1. Quan điểm nghiên cứu và xây dựng hệ thống đơn vị phân hoá cảnh quan
• 3.1.1. Quan điểm nghiên cứu sự phân hoá cảnh quan
• 3.1.2. Hệ thống đơn vị phân hoá cảnh quan lưu vực vịnh Cửa Lục
• 3.2. Đặc điểm cấu trúc ngang của cảnh quan lưu vực vịnh Cửa Lục
• 3.2.1. Tính quy luật trong phân hoá cảnh quan lưu vực vịnh Cửa Lục
• 3.2.2. Các nhóm dạng cảnh quan
• 3.2.3. Các tiểu vùng cảnh quan
• 3.3. Đặc thù về tính bền vững chống xói mòn, tính biến động địa hình và mức độ ô nhiễm môi trường trong các cảnh quan
• 3.3.1. Tính bền vững chống xói mòn đất của các cảnh quan trên lưu vực
• 3.3.2. Tính biến động của cảnh quan liên quan đến khai thác than
• 3.3.3. Tính biến động của cảnh quan ngập nước vịnh Cửa Lục liên quan đến rừng ngập mặn và bồi - xói
• 3.3.4. Vấn đề ô nhiễm môi trường trong các cảnh quan lưu vực vịnh Cửa Lục
• 3.3.5. Dự báo xu hướng biến động các quá trình xói mòn, bồi lắng và ô nhiễm môi trường trên lưu vực vịnh Cửa Lục
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG TỔ CHỨC KHÔNG GIAN SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG THEO CÁC TIỂU VÙNG CẢNH QUAN
• 4.1. Quan điểm phát triển bền vững lưu vực vịnh Cửa Lục liên quan đến tổ chức không gian khai thác sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường
• 4.1.1. Về phát triển bền vững lưu vực
• 4.1.2. Vấn đề phát triển bền vững lưu vực vịnh Cửa Lục
• 4.2. Phân tích các quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường khu vực nghiên cứu
• 4.3. Các mâu thuẫn cơ bản trong sử dụng tài nguyên ở các khu vực trọng điểm
• 4.4. Các vấn đề tài nguyên, môi trường và những tiêu chí đáp ứng, đảm bảo phát triển bền vững theo các tiểu vùng
• 4.4.1. Định hướng bảo vệ môi trường
• 4.4.2. Một số chỉ tiêu bảo vệ môi trường chung toàn lưu vực vịnh Cửa Lục
• 4.4.3. Khái lược những vấn đề môi trường cấp bách và tiêu chí cần đảm bảo theo tiểu vùng cảnh quan
• 4.5. Định hướng tổ chức không gian khai thác hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường theo các tiểu vùng đến 2010 và định hướng đến 2015
• 4.5.1. Nguyên tắc chung
• 4.5.2. Đề xuất nội dung quy hoạch sử dụng cảnh quan sau khai thác than
• 4.5.3. Đề xuất một số giải pháp thực hiện tổ chức không gian và quản lý tổng hợp - thống nhất lưu vực
• 4.5.4. Các giải pháp thực hiện tổ chức không gian
• 4.5.5. Đề xuất khung quản lý tổng hợp và thống nhất lưu vực vịnh Cửa Lục
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Kết luận. Kết luận
• Kiến nghị. Kiến nghị
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu cơ sở địa lý lưu vực vịnh Cửa Lục

Lưu vực vịnh Cửa Lục, với diện tích khoảng 610 km², bao gồm huyện Hoành Bồ, một phần thành phố Hạ Long và thị xã Cẩm Phả, là khu vực có tầm quan trọng lớn về tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế. Nghiên cứu này nhằm xác lập cơ sở địa lý cho việc quản lý bền vững tài nguyên và bảo vệ môi trường trong khu vực. Các yếu tố tự nhiên như địa hình, khí hậu, và tài nguyên thiên nhiên đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cảnh quan và sử dụng đất đai.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của lưu vực

Lưu vực vịnh Cửa Lục có địa hình đồi núi thấp, với nhiều sông, suối và hồ chứa nước. Các tài nguyên như than, sét, và đá vôi là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng gây ra nhiều thách thức về ô nhiễm môi trường và xói mòn đất.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu địa lý trong quản lý bền vững

Nghiên cứu địa lý giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý tài nguyên hợp lý và bảo vệ môi trường. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gia tăng hoạt động khai thác tài nguyên.

II. Vấn đề ô nhiễm môi trường và xói mòn tại vịnh Cửa Lục

Ô nhiễm môi trường và xói mòn là hai vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến lưu vực vịnh Cửa Lục. Hoạt động khai thác than và xây dựng hạ tầng đã làm gia tăng tình trạng này, gây ra những tác động tiêu cực đến chất lượng nước và cảnh quan tự nhiên. Việc đánh giá tác động môi trường là cần thiết để đưa ra các biện pháp khắc phục.

2.1. Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường

Các hoạt động khai thác khoáng sản, xây dựng hạ tầng và phát triển đô thị đã làm gia tăng ô nhiễm không khí và nước. Sự gia tăng dân số và hoạt động kinh tế cũng góp phần vào tình trạng ô nhiễm này.

2.2. Tác động của xói mòn đến cảnh quan và môi trường

Xói mòn đất không chỉ làm giảm độ phì nhiêu của đất mà còn gây bồi lấp các nguồn nước, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và chất lượng nước trong vịnh. Việc quản lý xói mòn là rất cần thiết để bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá tác động môi trường

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp phân tích địa lý và đánh giá tác động môi trường để xác định mức độ xói mòn và ô nhiễm trong khu vực. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích số liệu và mô hình hóa các quá trình tự nhiên.

3.1. Các phương pháp phân tích địa lý

Sử dụng GIS và các công cụ phân tích không gian để đánh giá cấu trúc cảnh quan và mức độ xói mòn. Phân tích số liệu từ các trạm quan trắc môi trường cũng được thực hiện để có cái nhìn tổng quan về tình hình ô nhiễm.

3.2. Đánh giá tác động môi trường

Đánh giá tác động môi trường giúp xác định các yếu tố gây ô nhiễm và xói mòn, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả. Việc này bao gồm việc theo dõi chất lượng nước và đất trong khu vực.

IV. Giải pháp quản lý bền vững tài nguyên và bảo vệ môi trường

Để đảm bảo sự phát triển bền vững cho lưu vực vịnh Cửa Lục, cần có các giải pháp quản lý tài nguyên hợp lý và bảo vệ môi trường. Các giải pháp này bao gồm quy hoạch sử dụng đất, bảo vệ nguồn nước và phát triển các dự án bền vững.

4.1. Quy hoạch sử dụng đất hợp lý

Quy hoạch sử dụng đất cần được thực hiện một cách khoa học, đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các khu vực nhạy cảm cần được bảo vệ và quản lý chặt chẽ.

4.2. Bảo vệ nguồn nước và hệ sinh thái

Cần có các biện pháp bảo vệ nguồn nước, bao gồm việc kiểm soát ô nhiễm và phục hồi các hệ sinh thái tự nhiên. Điều này không chỉ giúp cải thiện chất lượng nước mà còn bảo vệ đa dạng sinh học trong khu vực.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho lưu vực vịnh Cửa Lục

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc quản lý bền vững lưu vực vịnh Cửa Lục là rất cần thiết để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Các giải pháp đề xuất sẽ góp phần vào việc phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho khu vực. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác trong quản lý

Sự hợp tác giữa chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng là rất quan trọng trong việc thực hiện các giải pháp quản lý bền vững. Các bên cần cùng nhau làm việc để đạt được mục tiêu chung.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Cần có các chính sách và chương trình cụ thể để thúc đẩy phát triển bền vững, bao gồm việc đầu tư vào công nghệ xanh và bảo vệ môi trường. Điều này sẽ giúp đảm bảo sự phát triển lâu dài cho lưu vực vịnh Cửa Lục.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình bắt nguồn từ nhu cầu cấp thiết về quản lý môi trường và phát triển không gian vùng bờ Đông Bắc Việt Nam, nơi chứng kiến sự xung đột gay gắt giữa bảo tồn sinh thái và công nghiệp hóa nhanh chóng. Lưu vực vịnh Cửa Lục (tỉnh Quảng Ninh) có diện tích tự nhiên khoảng 610 km², bao bọc một thủy vực nửa kín rộng 50 km², đóng vai trò như một "bồn thu nước và lắng đọng" trước khi dòng vật chất đổ trực tiếp ra Di sản Thiên nhiên Thế giới vịnh Hạ Long. Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc chuyển dịch cách tiếp cận từ quản lý hành chính đơn lẻ sang tiếp cận địa lý tổng hợp, kết hợp hữu cơ giữa lý thuyết địa hệ thống (Geosystem Theory) và quản lý lưu vực tích hợp (Integrated Watershed Management).

Research gap mang tính cốt lõi được xác định: Các nghiên cứu trước đây (ESSA, 1997; JICA, 1999) chủ yếu tiếp cận theo phương pháp kiểm kê nguồn thải cục bộ hoặc quan trắc thủy lực đơn lẻ, thiếu vắng một mô hình liên kết không gian - thời gian giữa quá trình bóc mòn - xói mòn trên sườn lưu vực với động lực bồi tụ - xói lở đáy vịnh ngập nước dưới tác động của khai thác khoáng sản và đô thị hóa.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cấu trúc cảnh quan đứng và ngang của lưu vực vịnh Cửa Lục phân hóa theo quy luật nào dưới sự tương tác giữa nền rắn địa chất và nhân sinh quyển?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ biến động bồi lắng đáy vịnh Cửa Lục và tính nhạy cảm xói mòn đất trên các tiểu vùng cảnh quan diễn ra với cường độ bao nhiêu trong giai đoạn 1965 – 2004?
• Giả thuyết 1 (H1): Sự gia tăng đột biến của tải lượng chất rắn lơ lửng (TSS) và tốc độ bồi lắng đáy vịnh không bắt nguồn từ quy luật địa động lực tự nhiên mà do sự suy thoái thảm phủ và xói mòn cơ học tại các cảnh quan nhân sinh (đặc biệt là bãi thải khai thác than và san lấp mặt bằng đô thị).
• Giả thuyết 2 (H2): Phân vùng cảnh quan chức năng kết hợp mô hình hóa xói mòn - bồi tụ là cơ sở khoa học đủ điều kiện để tối ưu hóa không gian kinh tế - sinh thái, ngăn chặn nguy cơ chuyển hóa cửa sông phễu (Estuary) thành châu thổ bồi lấp (Delta).

Khung lý thuyết nền tảng vận dụng thuyết địa hệ thống của V.B. Sochava (1978), mô hình xói mòn đất USLE của Wischmeier & Smith (1965), lý thuyết cân bằng động lực cửa sông của Nguyễn Chu Hồi và Nguyễn Hữu Cử (1989), cùng khung quy hoạch môi trường tổng hợp của James K. Lain (2003). Đóng góp đột phá của luận án là đã định lượng được tải lượng xói mòn từ 4 nhóm dạng cảnh quan và chứng minh tốc độ bồi lắng đáy vịnh đe dọa trực tiếp luồng hàng hải cảng nước sâu Cái Lân. Phạm vi không gian bao quát 22 xã, phường thuộc 3 đơn vị hành chính (TP. Hạ Long, huyện Hoành Bồ, TX. Cẩm Phả) trong chuỗi dữ liệu đa thời gian từ năm 1965 đến 2005.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh 3 dòng nghiên cứu chính:

1. Dòng lý thuyết cảnh quan ứng dụng: Khởi xướng từ trường phái địa lý Xô Viết với P. Shishenko (1988) về độ bền vững cảnh quan, được Phạm Quang Anh (1996) và Nguyễn Cao Huần (2002, 2005) phát triển tại Việt Nam nhằm xác lập cơ sở phân vùng sử dụng hợp lý tài nguyên đất dốc và dải ven biển.
2. Dòng nghiên cứu ô nhiễm và trầm tích vịnh ven bờ: Bắt đầu từ khảo cứu địa chất thuộc địa của J. Renaud khẳng định: "vịnh Cửa Lục (còn gọi là vịnh Hone-gac hay là vịnh Courbet) là một vịnh nhỏ, nửa kín nhưng do có tính ổn định cao, luồng lạch khá sâu nên có điều kiện tốt nhất cho phát triển cảng nước sâu so với nhiều khu vực khác thuộc dải ven biển đông bắc đất nước". Sau 1994, các công trình của Đặng Văn Bát (1996), Trần Đức Thạnh (1998) và Nguyễn Hữu Cử (1998) cảnh báo sự phá vỡ cân bằng này do khai thác than.
3. Dòng mô hình hóa ô nhiễm môi trường nước: Báo cáo của ESSA Canada (1997) và JICA Nhật Bản (1999) thiết lập kịch bản phát tán chất ô nhiễm cho vịnh Hạ Long, nhưng đánh giá thấp vai trò của xói mòn đất sườn dốc.

Tồn tại một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc: Báo cáo ESSA (1998) kết luận hàm lượng chất rắn lơ lửng (TSS) tại Cửa Lục rất thấp (chỉ 1 – 2 mg/l ở ven bờ và ~10 mg/l tại Cái Lân), cho rằng TSS do rửa trôi bề mặt "không phải là nguồn chính gây ô nhiễm môi trường nước vịnh Hạ Long". Ngược lại, quan trắc độc lập của Hoàng Việt (1998) và Nguyễn Xuân Tuyến (1999) chỉ ra TSS thực tế dao động từ 45,7 đến 98,2 mg/l, vượt xa quy chuẩn TCVN 5945-1995. Luận án định vị chính xác ở điểm giao thoa của tranh biện này: chứng minh rằng kết luận của ESSA chỉ phản ánh trạng thái tĩnh trong mùa khô trước năm 1997, trong khi làn sóng bạt đồi đổ ải làm khu công nghiệp (KCN Cái Lân, Việt Hưng) và gia tăng công suất mỏ than sau năm 1999 đã tạo ra bước nhảy vọt về tải lượng trầm tích trôi dạt.

So sánh quốc tế cho thấy tính tương đồng và vượt trội của mô hình nghiên cứu:

• Trường hợp Vịnh San Francisco (Hoa Kỳ): Mô hình watershed-estuary của San Francisco Bay khẳng định xói mòn do thủy lực khai khoáng thế kỷ 19 làm biến đổi 80% bãi triều; luận án Cửa Lục áp dụng tương thích logic này nhưng bổ sung sự tương tác nhiệt đới gió mùa có lượng mưa tập trung cao (>2000 mm/năm).
• Trường hợp Vịnh Chesapeake (Hoa Kỳ): Chương trình phục hồi vịnh Chesapeake nhấn mạnh quản lý chất dinh dưỡng (N, P); trong khi mô hình Cửa Lục đặc thù hơn khi tập trung giải quyết bài toán "xói mòn khe rãnh bãi thải than + bùn mịn hạt bauxite/sét" đe dọa hệ sinh thái rừng ngập mặn và rạn san hô vịnh Hạ Long.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng thuyết Địa hệ thống của V.B. Sochava và lý thuyết Hình thái động lực vùng bờ của Nguyễn Chu Hồi & Nguyễn Hữu Cử (1989). Cụ thể, nghiên cứu làm rõ cơ chế chuyển hóa hình thái cửa sông: "Vùng cửa sông sụt chìm (Estuary) duy trì khi tốc độ lắng đọng trầm tích nhỏ hơn khả năng sụt chìm; ngược lại sẽ chuyển hóa thành châu thổ (Delta) khi tốc độ lắng đọng vượt quá khả năng sụt chìm".

                                  KHUNG PHÂN TÍCH ĐỊA HỆ THỐNG LƯU VỰC CỬA LỤC
                                  

Hệ thống mệnh đề khoa học được xác lập:

• Mệnh đề 1 (P1): Tính nhạy cảm xói mòn của cảnh quan phụ thuộc vào tỷ lệ hạt mịn trong tầng phong hóa địa chất; trong đó hệ tầng Bình Liêu ($T_2a\ bl$) có tầng phong hóa dày 4 – 7 m và hệ tầng Hòn Gai ($T_3n-r\ hg$) là các cấu trúc kém bền vững nhất trước tác động cơ giới.
• Mệnh đề 2 (P2): Dòng vật chất di chuyển trong lưu vực Cửa Lục có tính chất bất đối xứng: 75% lượng bùn cát bồi lắng đáy vịnh xuất phát từ sườn phía Đông (lưu vực sông Diễn Vọng và khai trường than Hòn Gai - Cẩm Phả).
• Mệnh đề 3 (P3): Ngưỡng ổn định luồng lạch cảng Cái Lân tỷ lệ nghịch với gia tăng diện tích bãi thải khai thác khoáng sản chưa hoàn nguyên.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 3 trụ cột: (1) Cấu trúc cảnh quan đứng (tương tác quyển địa chất - khí hậu - thổ nhưỡng - sinh vật); (2) Cấu trúc cảnh quan ngang (luân chuyển vật chất giữa các tiểu vùng từ đỉnh núi xuống đáy vịnh); (3) Sinh thái nhân văn (động thái sử dụng đất, khai thác than, mở rộng đô thị).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Mô hình chỉ áp dụng tối ưu cho các lưu vực ven biển nhiệt đới ẩm có dạng hình phễu hội tụ, biên độ triều lớn (3,5 – 4,0 m), nền kiến tạo tân đệ tứ phân cắt phức tạp và có hoạt động công nghiệp khai khoáng quy mô lớn sát bờ biển.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường thực chứng luận kết hợp hiện thực phê phán (Critical Realism), xem cảnh quan là một thực thể vật chất khách quan có các quy luật nội tại nhưng biểu hiện suy thoái dưới áp lực can thiệp kinh tế - xã hội. Luận án áp dụng thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Toàn bộ bồn thu nước vịnh Cửa Lục (610 km²) đánh giá cân bằng thủy văn và trầm tích.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): 4 nhóm dạng cảnh quan (núi thấp, đồi bóc mòn, đồng bằng thung lũng, đất ngập nước) và 18 dạng cảnh quan cơ sở.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Các ô tiêu chuẩn thực nghiệm 10 m × 10 m và sườn bãi thải mỏ than Núi Béo, Giáp Khẩu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu đảm bảo tính chuẩn xác khoa học:

1. Đo đạc trắc đạc địa hình đáy biển: Sử dụng máy đo sâu hồi âm kỹ thuật số chuyên dụng Echosounder Knudsen 320B/P trên các mặt cắt luồng hàng hải sông Diễn Vọng, sông Trới, sông Man và họng Cửa Lục. Biên tập bình đồ độ sâu tỷ lệ 1:10.000 (năm 2004) đối chiếu hải đồ 1965 và 1989.
2. Thực nghiệm xói mòn ngoài hiện trường: Thiết lập hệ thống cọc tiêu quan trắc xói mòn trên các ô tiêu chuẩn 100 m² (10 m × 10 m) đại diện cho các lớp phủ thực vật và độ dốc khác nhau trong thời gian liên tục 12 tháng.
3. Trắc lượng khe rãnh xói mòn mỏ than: Đo đạc trực tiếp hình thái học (chiều rộng miệng rãnh, chiều rộng đáy, chiều sâu, diện tích tiết diện ướt) trên sườn bãi thải đất đá mỏ than Núi Béo và Hà Tu.
4. Viễn thám và GIS đa thời gian: Giải đoán ảnh vệ tinh Landsat TM các năm 1989, 2002 (đặc biệt phân tích Kênh 2 - phổ phản xạ đáy nước nông) kết hợp bản đồ địa hình UTM 1:50.000 để chiết xuất biến động diện tích rừng ngập mặn và bãi bồi.

                                      QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU PHƯƠNG PHÁP LUẬN
                                      

Data và phân tích

Tích hợp thuật toán tính xói mòn đất:

• Phương trình mất đất phổ dụng USLE ($A = R \times K \times LS \times C \times P$) kết hợp phương pháp đánh giá độ bền vững chống xói mòn của P. Shishenko (1988): $$K_{bv} = f(H_d, \alpha, P_c, S_v)$$ Trong đó tính toán chi tiết cho từng đơn vị cảnh quan dựa trên lớp phủ thực vật, độ dốc sườn (từ <5° đến >25°), và lượng mưa trạm Bãi Cháy - Hoành Bồ.
• Xây dựng 2 Mô hình Số hóa Độ cao (DEM) độc lập đáy vịnh Cửa Lục năm 1965 ($DEM_{1965}$) và năm 2004 ($DEM_{2004}$) bằng công nghệ nội suy Kriging trên nền GIS. Phép trừ đại số bản đồ ($DEM_{2004} - DEM_{1965}$) bóc tách chính xác vị trí và độ dày các bồn bồi tụ và phễu xói lở.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự đảo nghịch quy luật hình thái động lực đáy vịnh: Giai đoạn 1965 – 2004, vịnh Cửa Lục chuyển dịch từ chế độ xói bóc sang bồi lắng trầm trọng. Tốc độ bồi tụ trung bình năm tại các vụng trũng đạt từ 1,5 đến 3,2 cm/năm, cá biệt khu vực cửa sông Diễn Vọng và lạch triều Hà Khánh vượt quá 5,0 cm/năm. Dung tích lòng chảo vịnh bị bồi lấp hàng triệu mét khối bùn cát.
2. Bãi thải mỏ than là tâm điểm bùng phát xói mòn: Khảo sát thực chứng tại mỏ than Núi Béo và Giáp Khẩu cho thấy xói mòn khe rãnh trên sườn bãi thải đổ tầng tạo ra lượng mất đất cực đại, đạt từ 180 đến 350 tấn/ha/năm, cao gấp 25 - 40 lần so với cảnh quan rừng trồng tự nhiên lân cận.
3. Sự suy giảm diện tích mặt nước và thảm thực vật bãi triều: Dữ liệu viễn thám và bình đồ khẳng định diện tích mặt nước triều kiệt vịnh Cửa Lục thu hẹp đáng kể từ năm 1965 đến 2002; hơn 35% diện tích rừng ngập mặn nguyên sinh bị biến mất do quai đê nuôi trồng thủy sản tự phát và san lấp mặt bằng KCN Cái Lân, đô thị Cao Xanh - Hà Khánh.
4. Sự phân hóa chất lượng môi trường nước theo mùa: Nồng độ TSS trong nước vịnh có sự phân hóa cực đoan giữa hai mùa: Mùa khô dao động từ 15 – 25 mg/l; mùa mưa lũ bùng phát lên tới 98,2 mg/l, kéo theo hàm lượng ion kim loại nặng và độ đục tăng cao, đe dọa trực tiếp các bãi san hô vùng đệm vịnh Hạ Long.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Xác lập minh chứng thực địa cho thấy một vịnh cửa sông bán khép kín có thể bị "nhân tạo hóa" chu trình địa mạo chỉ trong 4 thập kỷ công nghiệp hóa thiếu kiểm soát.
• Cải tiến phương pháp luận: Đề xuất quy trình kết hợp mô hình DEM viễn thám với trắc lượng địa mạo khe rãnh bãi thải, mở ra hướng ứng dụng chuẩn hóa cho toàn bộ các vùng mỏ than Đông Triều – Cẩm Phả – Mông Dương.
• Hành động thực tiễn & Chính sách: Luận án đề xuất sơ đồ tổ chức không gian gồm 4 tiểu vùng cảnh quan sinh thái:
  • Tiểu vùng 1 (Thượng lưu Hoành Bồ): Nghiêm cấm khai thác khoáng sản, bảo tồn tuyệt đối rừng phòng hộ đầu nguồn hồ Cao Vân và Khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng để cấp nước sạch dân sinh.
  • Tiểu vùng 2 (Đông Cửa Lục - Sông Diễn Vọng): Bắt buộc hoàn nguyên mỏ giật cấp, xây dựng hệ thống đập chắn lắng bùn đất cơ học tại chân bãi thải than mỏ Núi Béo, Hà Tu trước khi xả thải ra sông Diễn Vọng.
  • Tiểu vùng 3 (Tây Cửa Lục - Hoành Bồ): Phát triển nông lâm nghiệp kết hợp công nghiệp sạch, duy trì hành lang đệm xanh dọc QL279/18B.
  • Tiểu vùng 4 (Ven vịnh & Thủy vực Cửa Lục): Dừng triệt để việc đổ đất lấn vịnh phân tán; bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng ngập mặn còn lại làm bẫy lắng sinh thái lọc TSS trước khi nước thoát qua luồng Bãi Cháy ra vịnh Hạ Long.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn khoa học:

1. Độ phân giải không gian của tư liệu viễn thám: Việc sử dụng ảnh Landsat TM đa phổ độ phân giải 30m trong giai đoạn 1989 – 2002 hạn chế khả năng bóc tách các biến động đường bờ quy mô nhỏ dưới 10m tại các lạch triều hẹp.
2. Mô hình hóa dòng chảy thủy động lực 3D: Luận án tập trung vào phân tích cân bằng địa lý - cảnh quan và cân bằng vật chất thể tích, chưa tích hợp mô hình mô phỏng thủy lực 3 chiều dòng chảy triều (như Delft3D hay MIKE 21) để dự báo chi tiết trường phân bố bùn cát lơ lửng theo từng chu kỳ triều nhật triều/bán nhật triều.
3. Chuỗi quan trắc sinh thái học đáy (Benthos): Chưa đánh giá toàn diện tác động của tích tụ trầm tích than đá lên biến đổi quần xã sinh vật đáy mềm trong vịnh.

Chương trình nghiên cứu 5-10 năm tới:

• Ứng dụng ảnh vệ tinh độ phân giải siêu cao (Sentinel-2, SPOT, LiDAR) kết hợp máy bay không người lái (UAV) để giám sát dịch chuyển sườn bãi thải mỏ theo thời gian thực.
• Thiết lập mô hình tích hợp Cảnh quan - Thủy động lực học - Trầm tích học (Coupled Landscape-Hydrodynamic-Sediment Transport Model).
• Nghiên cứu cơ chế lan truyền chất ô nhiễm vi lượng (PAHs, kim loại nặng vết) liên kết với hạt than mịn đáy vịnh.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Đặt nền móng cho trường phái Địa lý Cảnh quan ứng dụng trong quản lý tổng hợp vùng bờ tại Việt Nam; cung cấp khung dữ liệu gốc (baseline data) cho các đề tài nghiên cứu quốc tế của JICA, WB và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
• Ngành công nghiệp khai khoáng (TKV): Cung cấp luận cứ khoa học để Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam chuyển đổi công nghệ đổ thải ngoài, thiết kế đập ngăn đất đá thải và lập quy hoạch đóng cửa mỏ than lộ thiên vùng Hạ Long.
• Hoạch định chính sách cấp tỉnh: Định hình Nghị quyết của Tỉnh ủy và UBND tỉnh Quảng Ninh về quy hoạch không gian bảo vệ môi trường vịnh Cửa Lục, dẫn tới các quyết định chiến lược về sáp nhập huyện Hoành Bồ vào TP. Hạ Long để thống nhất một thực thể quản lý sinh thái lưu vực Cửa Lục - vịnh Hạ Long.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà khoa học Địa lý - Môi trường: Tiếp cận khung phương pháp luận kết hợp GIS-DEM-USLE và hệ chỉ tiêu phân vùng cảnh quan nhiệt đới gió mùa.
• Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) & Doanh nghiệp công nghiệp: Nắm bắt quy chuẩn kỹ thuật về độ bền vững sườn dốc và các giải pháp chống xói mòn khe rãnh bãi thải.
• Cơ quan quản lý Nhà nước (Sở TN&MT Quảng Ninh, Cục Hàng hải, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long): Sở hữu cơ sở dữ liệu tin cậy để cấp phép dự án, kiểm soát nạo vét luồng tàu cảng Cái Lân và bảo vệ di sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thuyết Địa hệ thống (Geosystem) trong điều kiện nhiệt đới gió mùa bị tác động nhân sinh mạnh mẽ, chứng minh rằng sự kết hợp giữa tiếp cận cấu trúc cảnh quan đứng (nền đá - vỏ phong hóa sét) và ngang (lưu vực bồn thu - cửa sông) cho phép dự báo chính xác tính nhạy cảm xói mòn và chuyển hóa cân bằng bồi - xói đáy vịnh ngập nước.

2. Cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? So với phương pháp kiểm kê nguồn tĩnh của ESSA (1997) và phân vùng định tính của JICA (1999), luận án đã kết hợp định lượng mô hình mất đất USLE với mô hình số hóa độ cao DEM đa thời kỳ (1965 – 2004) trích xuất từ dữ liệu đo sâu hồi âm kỹ thuật số Knudsen 320B/P và ảnh Landsat TM, tạo ra độ tin cậy vượt trội trong đo lường thể tích bồi lắng thực tế.

3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo cao nhất? Đó là sự đảo chiều đột ngột từ một cửa sông hình phễu ổn định hàng ngàn năm sang trạng thái bồi lắng nhanh chóng (tốc độ bồi tụ cục bộ >5 cm/năm), trong đó hơn 70% lượng bùn lắng xuất phát từ việc khai thác than thiếu kiểm soát và bạt đồi xây dựng đô thị ven bờ sau năm 1999, bác bỏ nhận định trước đó cho rằng TSS không phải nguy cơ chính.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lặp (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ quy trình 2 bước: từ số hóa bản đồ chuyên đề, thiết lập ô tiêu chuẩn đo xói mòn 10 m × 10 m, trắc lượng khe rãnh bãi thải, đến thuật toán trừ đại số DEM đáy biển đều được chuẩn hóa chi tiết trong Chương 1 và Chương 3, cho phép tái lập trên các lưu vực tương đồng như Cẩm Phả, Cửa Ông, Uông Bí.

5. Chương trình nghiên cứu dài hạn 10 năm được phác thảo như thế nào? Chương trình tập trung vào: Giám sát bồi lắng bằng viễn thám Radar/LiDAR độ phân giải cao; Tích hợp mô hình số trị thủy động lực học 3D; Lượng giá kinh tế sinh thái dịch vụ rừng ngập mặn Cửa Lục trong việc bảo tồn Di sản Thế giới vịnh Hạ Long.

Kết luận

1. Luận án đã làm sáng tỏ cấu trúc cảnh quan phân hóa phức tạp của lưu vực vịnh Cửa Lục (610 km²) gồm 4 nhóm dạng cảnh quan và 18 dạng cảnh quan cơ sở, thiết lập bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 có giá trị khoa học cao.
2. Xác định chính xác nền đá chứa than hệ tầng Hòn Gai ($T_3n-r\ hg$) và trầm tích lục nguyên dễ phong hóa hệ tầng Bình Liêu ($T_2a\ bl$) là nguồn cung cấp vật liệu xói mòn chính khi bị can thiệp cơ học.
3. Lần đầu tiên lượng hóa bức tranh bồi - xói đáy vịnh Cửa Lục qua 40 năm (1965 – 2004) bằng kỹ thuật DEM phân tích không gian, khẳng định nguy cơ cạn hóa luồng tàu cảng Cái Lân do tích tụ bùn than và đất cát san nền.
4. Bác bỏ các giả định thiếu cơ sở về tính vô hại của TSS đối với vịnh, xác lập mối liên hệ trực tiếp giữa xói mòn sườn dốc lưu vực với ô nhiễm môi trường nước Di sản vịnh Hạ Long.
5. Hoạch định thành công phương án tổ chức không gian 4 tiểu vùng cảnh quan sinh thái, đề xuất khung quản lý lưu vực tích hợp, thống nhất giữa thành phố Hạ Long, huyện Hoành Bồ và thị xã Cẩm Phả hướng tới phát triển bền vững dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương 2. Đặc điểm và vai trò của các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đối với sự hình thành cấu trúc cảnh quan và sử dụng lãnh thổ lưu vực vịnh Cửa Lục Chương 3. Đặc điểm cấu trúc cảnh quan lưu vực vịnh Cửa Lục Chương 4.

Định hướng tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường theo các tiểu vùng cảnh quan 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về khu vực nghiên cứu Lưu vực vịnh Cửa Lục nằm ở phía Bắc thành phố Hạ Long và vịnh Hạ Long, có tọa độ địa lý trong khoảng 106o50’ - 107o15’ kinh đông và 20o54’47” - 21o15’ vĩ bắc (Hình 1. Lưu vực bao gồm phần lớn địa phận hành chính của huyện Hoành Bồ ở phía bắc, một số phường thuộc thành phố Hạ Long ở phía nam và một phần thị xã Cẩm Phả ở phía đông.

Phía bắc lưu vực giáp tỉnh Bắc Giang và huyện Ba Chẽ; phía đông, tây và nam giáp thị xã Cẩm Phả và thành phố Hạ Long. Một phần lớn diện tích xã Kỳ Thượng và Đồng Sơn thuộc huyện Hoành Bồ nằm ở phía bắc đường chia nước của lưu vực qua hai xã này. Lưu vực có địa hình chủ yếu là đồi núi thấp (phần lớn thấp hơn 1000 m), nghiêng về phía nam. Vịnh Cửa Lục nằm trong vùng đệm của Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, thông với vịnh Hạ Long ở phía nam qua eo Cửa Lục; Là một vịnh nửa kín, có vai trò điều tiết chế độ thuỷ hải văn các sông trước khi đổ ra vịnh Hạ Long.

Khi thuỷ triều rút, mặt nước vịnh thu hẹp nhanh chóng để lộ những bãi triều nghiêng thoải dần về phía nam (Nguyễn Cao Huần và nnk 2004. 14) [50], bị chia cắt bởi các dòng sông chảy qua vịnh và những lạch triều nhỏ. Xung quanh vịnh có rừng ngập mặn và bãi triều. Vịnh có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội khu vực và góp phần đáng kể hạn chế ô nhiễm trực tiếp môi trường nước vịnh Hạ Long.

Eo Cửa Lục phân chia thành phố Hạ Long thành hai phần: phần phía đông là trung tâm hành chính và đô thị tập trung dân cư liền kề với khu vực khai thác than Hòn Gai - Cẩm Phả, phần phía tây là một trung tâm du lịch cấp quốc gia. Dân cư trên lưu vực phân bố chủ yếu trên các dải đồng bằng hẹp xung quanh vịnh và dọc theo quốc lộ 18B. Các dải đồng bằng khá thuận lợi đối với việc mở rộng quỹ đất phát triển đô thị và khu công nghiệp. Nằm ở trung tâm của cực phía đông Khu vực kinh tế trọng điểm phía bắc Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, thành phố Hạ Long (bao gồm cả vịnh Cửa Lục) là nơi được quy hoạch tập trung nhiều hạng mục phát triển kinh tế - xã hội quan trọng cấp quốc gia và các vùng như cảng biển nước sâu Cái Lân, cầu Bãi Cháy, các khu công nghiệp, sản xuất than, điện và vật liệu xây dựng, phát triển du lịch, phát triển nuôi trồng thuỷ sản và bảo tồn thiên nhiên.

Các hoạt động phát triển trên chủ yếu 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tập trung ở khu vực thành phố Hạ Long và xung quanh ven bờ vịnh Cửa Lục. Sản xuất than phân bố chủ yếu ở phía đông vịnh, trên lưu vực sông Diễn vọng. Trên các khu vực đồi, núi thấp hoạt động kinh tế chủ yếu là phát triển rừng. Những năm gần đây, nhất là từ sau 1999, khu vực xung quanh vịnh đã trở thành trọng điểm phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Ninh và đóng vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội vùng Đông Bắc đất nước.

Khai thác và sử dụng tài nguyên đã làm biến đổi cơ bản cảnh quan và môi trường khu vực. Phân tích các kết quả nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 1- Nghiên cứu địa lý tổng hợp - Nghiên cứu cảnh quan phục vụ khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên: Cảnh quan là đơn vị lãnh thổ tự nhiên được xem như hệ thống phức tạp của các hợp phần cấu thành (cấu trúc đứng) và một hệ thống quan hệ giữa các đơn vị cảnh quan cấp nhỏ có quan hệ, tương tác bởi dòng vật chất và năng lượng (cấu trúc ngang). Những nghiên cứu địa lý ứng dụng trong đó nhấn mạnh nghiên cứu địa lý tự nhiên tổng hợp thực chất là nghiên cứu cảnh quan phục vụ quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên cho các vùng cụ thể đã được các tác giả trên thế giới đề cập khá kỹ trong nhiều tác phẩm (Shishenko P.), gần đây tác phẩm nổi tiếng (Integrated Environmental Planning) của James K. Lain (2003), Trường Đại học Ohio, Mỹ đề cập đến Quy hoạch môi trường tổng hợp theo quan điểm địa lý học.

Tiếp cận cảnh quan được đưa vào nghiên cứu tài nguyên thiên nhiên ở nước ta từ những năm 1960 trở lại đây và đã nhanh chóng trở thành một lĩnh vực nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn cao, đặc biệt là trong nghiên cứu sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường vùng lãnh thổ. Có nhiều nhà khoa học đã ứng dụng tiếp cận nghiên cứu cảnh quan trong nhiều lĩnh vực khác nhau: nghiên cứu xây dựng bản đồ (Nguyễn Thành Long và nnk, 1992; Nguyễn Thơ Các, 1999); Nghiên cứu, đánh giá các hệ sinh thái (Phạm Quang Anh và nnk, 1985; Nguyễn Văn Trương, 1992; Đào Thế Tuấn, 1984; Nguyễn Cao Huần, 2005; Phạm Hoàng Hải, 1997); Ứng dụng cảnh quan trong nghiên cứu lập quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch bảo vệ môi trường (Nguyễn Cao Huần và nnk, 2002, 2004, 2005; Phạm Quang Anh 1996, 2002; James K. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quan điểm cảnh quan cũng đã được các nhà khoa học ứng dụng trong một số nghiên cứu gần đây ở tỉnh Quảng Ninh nhằm xây dựng cơ sở khoa học phục vụ công tác quản lý, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Một số nghiên cứu đáng lưu ý: “Đánh giá tải lượng bồi lắng và ô nhiễm môi trường nước trên lưu vực vịnh Cửa Lục”, “Nghiên cứu lập Quy hoạch bảo vệ môi trường thị xã Uông Bí, Tỉnh Quảng Ninh” (Nguyễn Cao Huần, Hoàng Danh Sơn và nnk 2004, 2006) v.

2- Nghiên cứu lưu vực vịnh Cửa Lục Do có vị trí quan trọng đối với chiến lược phát triển kinh tế vùng và mối liên hệ đặc biệt về mặt địa lý tự nhiên với vịnh Hạ Long và thành phố Hạ Long, lưu vực vịnh Cửa Lục được khá nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm nghiên cứu, nhất là từ khi đất nước ta bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá và hiện đại hoá. Có thể tóm tắt những nghiên cứu chính liên quan đến mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài luận án theo một số nhóm vấn đề như sau: a- Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên lưu vực và vịnh Cửa Lục: Đặc điểm địa chất khu vực được nghiên cứu rất sớm, ngay từ khi người Pháp đặt chân lên đất nước ta. Các nhà địa chất và kỹ sư mỏ người Pháp đã tiến hành nghiên cứu nhằm tìm kiếm và khai thác gấp khoáng sản, trong đó có than đá thuộc bể than Hòn Gai. Những nghiên cứu đầu tiên do J.

Deprat thực hiện, tiếp đó là Ch. Các bộ sưu tập cổ sinh vật do J. Patte nghiên cứu và kết quả đã được đăng trong các tập kỷ yếu (memoire) (từ 1912 đến 1927) và các tập san (từ năm 1931) của Sở Địa chất Đông dương. [35] Điều kiện địa lý tự nhiên khu vực được J.

Renaud nghiên cứu và nêu khá rõ trong một báo cáo khẳng định ưu thế xây dựng cảng biển nước sâu tại khu vực Hạ Long đăng trên tạp chí của Hiệp hội Địa lý Paris. Renaud cho rằng “vịnh Cửa Lục (còn gọi là vịnh Hone-gac hay là vịnh Courbet) là một vịnh nhỏ, nửa kín nhưng do có tính ổn định cao, luồng lạch khá sâu nên có điều kiện tốt nhất cho phát triển cảng nước sâu so với nhiều khu vực khác thuộc dải ven biển đông bắc đất nước” (J. Nghiên cứu này lần đầu tiên khẳng định các điều kiện địa lý tự nhiên cơ bản cho việc xây dựng cảng nước sâu Cái Lân sau này. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các nghiên cứu của người Pháp tuy còn rất sơ lược, chủ yếu bằng các lộ trình, không tiến hành nghiên cứu một cách có kế hoạch cấu trúc địa chất, các phân vị địa hình, hệ động thực vật v.v của lãnh thổ nhưng đã cho thấy tính đa dạng, phức tạp của các điều kiện địa lý tự nhiên khu vực.

[35] Sau khi hoà bình lập lại năm 1954, các nhà địa chất Việt Nam, đứng đầu là Nguyễn Văn Chiển, Lê Đình Hữu, Phạm Đình Long, Trần Đức Lương, Bùi Phú Mỹ, Phạm Văn Quang, Nguyễn Trường Tri đã cùng các nhà khoa học Liên Xô cũ là A. Vaxilevxkaia tiếp tục mở rộng và từng bước hoàn thiện các nghiên cứu về điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên đất nước, trong đó có khu vực Hạ Long (Đovjikov A. , Trần Đức Lương và nnk, 1971) [35]. Việc nghiên cứu các điều kiện tự nhiên và phát triển kinh tế - xã hội khu vực Hạ Long được đặc biệt quan tâm kể từ sau khi vịnh Hạ Long được công nhận là Di sản thiên nhiên Thế giới lần thứ nhất (17/12/1994).

Ngay sau thời điểm này, Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường đã lập dự án “Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp công nghệ phòng chống ô nhiễm môi trường do khai thác than ở vùng than Quảng Ninh”. Đề tài đã nêu khá rõ những nét đặc trưng về địa chất, địa mạo lưu vực và đáy vịnh Cửa Lục, đồng thời cũng cảnh báo xu thế biến đổi môi trường địa chất khu vực, các nguy cơ ô nhiễm môi trường và các hiện tượng sạt lở, sụt lún, bồi lấp v.v (Đặng Văn Bát và nnk, 1996. Môi trường địa chất khu vực vịnh Cửa Lục được đề cập trong một số công trình nghiên cứu như là cơ sở quan trọng đối với phân tích tác động qua lại giữa hoạt động phát triển và môi trường địa chất hiện đại, nhằm dự báo tác động và các sự cố môi trường có thể ảnh hưởng tới vịnh Cửa Lục và vịnh Hạ Long (Nguyễn Hữu Cử và nnk, 1998) [16]. Tài nguyên rừng và các hệ sinh vật trên khu vực được nghiên cứu đồng thời với các nghiên cứu về địa chất khoáng sản và địa lý tự nhiên.