chương 1 “Moonlight”- Beethoven, Nocturne Opus 9, No 2 - F.Debussy, Love Dream (Liebestraum)- F.Liszt, Piano Concerto No 1- 2 Tchaikovsky, Hungarian Dances No 5- J. Brahms, Symphony No 40- A.v… đến với công chúng nhưng mang một màu sắc mới, phong cách mới, nhẹ nhàng hơn, ấn tượng hơn. Các tác phẩm này đã được công chúng đón nhận một cách nồng nhiệt, nó trở thành những bản nhạc quen thuộc và phổ biến trong đời sống tinh thần của mọi người. Bên cạnh đó, không chỉ có những tác phẩm được chuyển soạn theo phong cách nhẹ nhàng trữ tình như Pop, ballade, Waltz.
các thể loại Ragtime, Blues Jazz, Swing cũng được sử dụng rất nhiều trong chuyển soạn từ các tác phẩm kinh viện như Sonatina- Muzio Clementi; Etude G-flat major, No.10 (Etude Butterfly)- Chopin, Waltz No. Đời sống âm nhạc ở Việt Nam hiện nay với sự mở rộng giao lưu văn hóa cũng như phương tiện truyền thông đã giúp con người tiếp xúc với nhiều thể loại nhạc trên thế giới và nhạc “bán cổ điển”, nhạc Jazz, Pop, Rock. là những thể loại rất được công chúng ưa chuộng. Có thể nói, chuyển soạn lại tác phẩm âm nhạc kinh viện là một trong những cách thức khoác một chiếc áo mới cho tác phẩm, đưa thể loại âm nhạc mang tên “hàn lâm” đến với công chúng một cách đơn giản hơn, giúp họ dễ dàng tiếp cận thể loại nhạc bác học này, từ đó nâng dần thẩm mỹ âm nhạc và trình độ thưởng thức nghệ thuật.
Bên cạnh đó, xu hướng học và trình diễn nhạc nhẹ ở Việt Nam ngày càng phát triển, số người biết đàn Piano gia tăng rất nhanh chóng và những bài bản Piano nhạc nhẹ trở thành “bài tủ” cho bất cứ ai yêu thích nhạc cụ này dù mới bước vào học, trình diễn đàn. Trình diễn Piano theo phong cách nhạc nhẹ còn mang tính tự phát, tự học, và số bài bản Piano thuộc thể loại nhạc nhẹ cũng không nhiều nên những bài bản Piano thuộc các trường phái âm nhạc kinh viện chuyển soạn thành Piano nhạc nhẹ nhanh chóng trở thành những bài được nhiều người học lựa chọn. Mặt khác, lối trình diễn đàn Piano của giới nhạc nhẹ đã bắt đầu chinh phục giới sành nghe nhạc qua các tác phẩm chuyển soạn. Rất nhiều những nghệ sĩ, nhạc sĩ, các 3 dàn nhạc giao hưởng trên thế giới đã chuyển soạn, biểu diễn hình thức này như nghệ sĩ Bomin Park, Juya Wang, dàn nhạc Nova Philhamony, Berliner Philhamony, nhóm tứ tấu Paul Joseph,.
Từ những nhu cầu trên, giảng dạy và biểu diễn tác phẩm Piano cổ điển chuyển soạn theo phong cách nhạc nhẹ dần trở nên phổ biến trong đời sống âm nhạc trong và ngoài nước. Nhưng trong thực tế, hệ thống bài vở, cách diễn tấu sử dụng trong đào tạo và biểu diễn chính qui, phương pháp giảng dạy tác phẩm chuyển soạn, phương pháp hướng dẫn học sinh khả năng chuyển soạn tác phẩm piano kinh viện theo phong cách piano nhạc nhẹ (dù ở mức độ cơ bản)… vẫn chưa có một nghiên cứu đầy đủ. Tại Việt Nam, danh từ “nhạc nhẹ” thường khiến người ta liên tưởng đến lối đàn tự do, ngẫu hứng. Người nghệ sĩ trình diễn trong các ban nhạc thường tự học qua băng đĩa, sao chép lại cách diễn tấu, học qua bạn bè và trở thành người biểu diễn một cách “nhanh chóng” cùng với năng khiếu của mình.
Mặt khác, khi tiếp cận các bản chuyển soạn, nhiều nghệ sĩ biểu diễn, hoặc người học có thể không truyền tải được hết tinh thần, nội dung ban đầu như ý định của nhạc sĩ sáng tác và người dạy nếu không có sự đầu tư nghiêm túc về chuyên môn có thể đưa người học đi theo xu hướng “nghiệp dư hoá”, quần chúng hoá âm nhạc kinh viện. Do vậy, rất cần thiết có những nghiên cứu nghiêm túc về các tác phẩm chuyển soạn, nhất chuyển soạn từ các tác phẩm kinh viện. Nắm bắt được nhu cầu trong đời sống âm nhạc hiện nay, Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh đã thành lập khoa Nhạc nhẹ và Âm nhạc công nghệ nay là khoa Jazz - Pop - Rock và Công nghệ âm nhạc (CNAN) với định hướng phát triển âm nhạc công nghệ (Technology Music) và nhạc nhẹ (Popular Music). Ngoài nhiệm vụ là cơ sở đào tạo chính qui, Nhạc viện là nơi nghiên cứu, có những sáng tạo, hoàn thiện chương trình đào tạo nói chung và cho khoa Jazz-Pop-Rock và Âm nhạc Công nghệ nói riêng nhằm tạo nên sản phẩm nghiên cứu, hệ thống lại, quy chuẩn lại những kiến thức, “học thuật hóa” những 4 vấn đề ứng dụng, để đáp ứng nhu cầu học tập của đơn vị cũng như định hướng thẩm mỹ cho nhu cầu âm nhạc giải trí của xã hội.
Vì vậy, nghiên cứu về tác phẩm piano kinh viện chuyển soạn theo phong cách nhạc nhẹ (nhằm mục đích giảng dạy) là điều hết sức cần thiết. Chuyển soạn lại tác phẩm kinh viện là một trong những cách thức nhanh, gọn và hiệu quả để đem âm nhạc hàn lâm đến với công chúng phải chăng, là một hướng nghiên cứu, vừa đáp ứng nhu cầu xã hội, quy chuẩn hóa, học thuật hóa, chuyên môn hóa đồng thời là để hình thành một môn học cần thiết cho học sinh, sinh viên khoa Jazz Pop-Rock và CNAN. Chính những yếu tố cũng như ý nghĩa thực tiễn cho công việc biểu diễn, đào tạo và giáo dục âm nhạc hiện nay, chúng tôi chọn đề tài: “CHUYỂN SOẠN TÁC PHẨM PIANO KINH VIỆN CHO PIANO NHẠC NHẸ”. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Tìm hiểu việc chuyển soạn các tác phẩm piano kinh viện cho piano nhạc nhẹ, cũng như phương pháp hướng dẫn học sinh tự chuyển soạn các tác phẩm piano kinh viện ở mức độ cơ bản trong chương trình giảng dạy của các trường âm nhạc chuyên nghiệp tại Việt Nam đến nay hầu như chưa được quan tâm.
Hiện vẫn chưa có tài liệu, nghiên cứu cũng như đề tài, luận án nào tập trung vào vấn đề này. Một số văn bản về lĩnh vực chuyển soạn tác phẩm piano kinh viện cho piano nhạc nhẹ đã được công bố, bao gồm: 2. Tác phẩm chuyển soạn (văn bản âm nhạc) Việc chuyển soạn lại từ tác phẩm kinh viện để cho ra đời những tác phẩm mới mẻ, đa dạng, phong phú về chất liệu đã đem đến cho người nghe những cảm xúc mới, những trải nghiệm mới góp phần làm phong phú thêm kho tàng âm nhạc của nhân loại. Piano là loại nhạc cụ có khả năng diễn tấu linh hoạt, vì vậy các tác phẩm viết cho Piano chiếm đa số trong sự nghiệp sáng tác của các 5 nhà soạn nhạc, do đó số lượng tác phẩm Piano được chuyển soạn lại cũng chiếm ưu thế hơn.
Ở các nước, việc đưa các tác phẩm Piano kinh viện chuyển soạn thành tác phẩm Piano mang phong cách mới vào các trường âm nhạc đã dần phổ biến hơn trước. Những văn bản âm nhạc được luận án sử dụng để khảo sát, phân tích, hệ thống… các vấn đề về tác phẩm Piano chuyển soạn, đồng thời cũng thể hiện sự phân loại, quan điểm phân loại của các tác giả, nhà xuất bản uy tín về các tác phẩm Piano nhạc nhẹ. Nhiều văn bản âm nhạc, bộ sách tập hợp những tác phẩm loại này đã được xuất bản, đơn cử như: • Bộ sách “Classical Jazz, Rags & Blues” của Martha Mier [172] gồm 4 quyển là tập hợp các bài Piano chuyển soạn thuộc các thể loại Jazz, Rags và Blues. Sách được phân chia theo trình độ cho người học một cách rõ ràng từ dễ đến khó.
• “Easy Piano Classics”- James Bastien [158] và “The library of easy Piano favorites” - Hal Leonard Corporation [178] bao gồm những tác phẩm cổ điển từ thời kỳ cổ điển và lãng mạn, được chuyển soạn theo hướng “đơn giản” hơn (easy), nhằm mục đích mang âm nhạc kinh viện đến gần với công chúng. • “Toccata and Fugue in D minor and other great masterpieces by Bach, Tchaikovsky and others - Transcribed for Piano”(2014) của Nhà xuất bản Dover [162] là tập sách in các tác phẩm rất quen thuộc đối với người học nhạc của các nhà soạn nhạc lớn như Johann Sebastian Bach, Franz Schubert do Carl Tausig, Theodor Leschetizky và những nhạc sĩ nổi tiếng khác chuyển soạn lại dựa trên hình thức cấu trúc của tác phẩm cổ điển. • “The Greatest Collection of Richard Clayderman” Nhà xuất bản trẻ 2002 [179]“Richard Clayderman Piano Solo Best Collection” Jairo Music, Inc [181]. là những tuyển tập các tác phẩm sáng tác của Olivier Toussaint, Gerad Salesses và Paul Senneville (cùng một số tác phẩm piano chuyển soạn) viết cho Richard Clayderman và đã tạo nên tên tuổi của người nghệ sĩ này.
6 Một số tài liệu cá nhân hoặc tài liệu được sử dụng tại các Trung tâm âm nhạc là các tiểu phẩm viết cho Piano nhạc nhẹ được phổ biến, sao chép từ những tài liệu nước ngoài hoặc thậm chí ký âm từ các băng đĩa nước ngoài mang tính tự phát, đôi khi có nêu những kinh nghiệm “chỉnh sửa”, thay đổi mang tính chủ quan của người dạy. Hơn nữa, nhạc nhẹ, nhất là nhạc Jazz có tính ngẫu hứng rất cao. Nhiều tác phẩm được nghệ sĩ chuyển soạn, trình bày ngay trong quá trình biểu diễn nên càng khó có bản phổ thu thập đầy đủ. Một số văn bản âm nhạc là bản ký âm của học trò, người yêu âm nhạc.
nên độ chính xác chưa cao, chưa thể hiện được tác phẩm chuyển soạn như khi nó được ngẫu hứng trình diễn. Đó cũng là lý do có nhiều tác phẩm chuyển soạn nhưng vẫn không có bản ký âm. Tóm lại, các văn bản âm nhạc tác phẩm Piano độc tấu và các tác phẩm kinh viện đã được chuyển soạn lại cho Piano là nguồn tư liệu chính được nghiên cứu trong luận án. Đây là những tác phẩm được xuất bản, giảng dạy trong các trường âm nhạc chuyên nghiệp trong cả nước, những tác phẩm được biểu diễn và quen thuộc với công chúng yêu nhạc.
Tuy nhiên, hầu như không có tài liệu thuộc nội dung này trong nước. Những nghiên cứu về chuyển soạn tác phẩm Piano trong và ngoài nước: • Những nghiên cứu ở nước ngoài Trên thế giới, các tài liệu bàn về nghệ thuật chuyển soạn cũng như các văn bản âm nhạc tác phẩm Piano được chuyển soạn lại rất phong phú như: “The Pianist’s guide to Transcriptions, Arrangements and Paraphrases” (1973) của giáo sư Maurice Hinson [105], tác giả đã thống kê, tập hợp các tác phẩm của các nhạc sĩ được chuyển soạn hoặc biên soạn. Qua đó người đọc có thể biết được nguồn gốc ban đầu của tác phẩm vì có những tác phẩm rất quen thuộc đối với người nghe nhưng lại là tác phẩm đã được nhiều nhạc sĩ chuyển soạn, biên soạn lại với rất nhiều phiên bản. Đây là một công trình được các nhà chuyên môn đánh giá cao, được xem là bản tóm tắt, cung cấp các thông tin, kiến thức 7 quan trọng cho những nhà nghiên cứu âm nhạc.
