CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giới thiệu về cây xạ đen Sơ lược về họ Dây gối (Celastraceae): Họ Dây gối (Celastraceae) là loài dây leo thường xanh, thân bụi hoặc cây gỗ nhỏ chứa khoảng 1300-1350 loài, chia thành 90- 100 chi, phân bố chủ yếu ở khu vực nhiệt đới và ôn đới.1 Một số loại cây thuộc họ dây gối Giới thiệu về cây xạ đen[9] - Tên gọi Tên khoa học : Celastrus hindsii Benth Tên nước ngoài : Celastrus hindsii Tên thường gọi : Xạ đen Tên khác : Bách giải, Đồng triều, Dây gối, Quả nâu - Phân loại khoa học Ngành : Ngọc lan ( Magnoliophyta). Lớp : Ngọc lan ( Magnoliopsida).
Bộ : Dây gối (Celastrales) Họ : Dây gối (Celastraceae) Chi : Celastrus Loài : C.2 Cây xạ đen 6 Luan van Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng - Đặc tính sinh thái [9], [11] • Phân bố Cây xạ đen được phân bố ở nhiều nước như: Trung Quốc, Việt Nam, Myanmar, Thái Lan. Ở Trung Quốc, loại cây này thường mọc ở độ cao từ 1. Còn ở nước ta, xạ đen phân bố chủ yếu tại các tỉnh Hà Nam, Quảng Ninh, Ninh Bình, Hòa Bình, Vườn Quốc gia Cúc Phương, Vườn Quốc gia Ba Vì,. hoặc mọc tự nhiên trong rừng và rất dễ trồng.
• Cách ươm trồng Xạ Đen là loài rất dễ thích nghi nên việc ươm trồng rất đơn giản. Có thể trồng xen kẽ với một số loại cây ăn quả trong vườn để tiết kiệm diện tích. Nên chọn trồng cây ở các vùng đất đỏ, đất thịt, đất cát pha có độ ẩm tương đối, chú ý tuyệt đối không được ngập úng. Lựa chọn những hạt giống tốt không bị sâu bệnh để gieo trồng.
Trước khi ươm mầm, ngâm hạt trong nước sạch khoảng 15 phút vớt ra để ráo trộn với một lớp đất cát pha rồi gieo trên luống. Mỗi luống ươm nên cao 20-25cm có chiều rộng 0,8m và dài cỡ 6-10m tùy vào số lượng. Rắc một lớp cát mỏng lên bề mặt luống khi gieo hạt. Sau khi gieo xong phủ một lớp lá cây để đảm bảo nhiệt độ lên mầm.
Cách khoảng 5 ngày hạt sẽ bắt đầu nhú mầm, nên tách những mầm đã thành cây con sang bầu đã chuẩn bị sẵn tránh để cây con bị gãy hay cong. Khi cây con cứng cáp chuyển vào vườn trồng. Chăm sóc cẩn thận tưới nước hàng ngày để cây phát triển tốt. - Đặc tính thực vật Xạ đen thuộc loại cây dây leo thân gỗ, thân cây dạng dài 3-10m, bụi leo, mọc thành búi, dễ trồng, không có lông, lá không rụng theo mùa, phiến bầu dục xoan ngược, gân phụ 7 cặp, bìa có răng thấp.
Chùm hoa ở ngọn hay ở nách lá, dài 5 – 10 cm. Cuống hoa 2 - 4mm. Cánh hoa trắng, Hoa cái có bầu 3 ô. Quả nang hình trứng, dài cỡ 1 cm, nổ thành 3 mảnh.
Hạt có áo hạt màu hồng. Ra hoa tháng 3 – 5. Ra quả tháng 8 - 12. Cành tròn, lúc non có màu xám nhạt, sau chuyển sang màu nâu, có lông, về sau có màu xanh.
Một số nghiên cứu về cây xạ đen trong nước Viện Quân y 103 do GS. Lê Thế Trung và các bác sĩ của Học viện Quân y đã đi tiên phong trong nghiên cứu, tìm hiểu về cây xạ đen. Từ năm 1987 đoàn bác sĩ Học viện Quân y (do GS.TSKH Lê Thế Trung - Chủ tịch Hội Ung thư TP.Hà Nội dẫn đầu) 7 Luan van Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng đã phát hiện cây xạ đen trong chuyến sưu tầm các bài thuốc quý trong dân gian. Sau 12 năm nghiên cứu, hiện Học Viện Quân Y đã chiết xuất được từ loài cây này một loại tinh thể có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư.
Luận án Tiến sĩ Hóa học của tác giả Nguyễn Huy Cường với đề tài “Nghiên cứu thành phần hóa học và thăm dò hoạt tính sinh học của cây xạ đen và cây cùm cụm răng” được hoàn thành tại Viện Hóa Học – Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã tiến hành phân lập và xác định thành phần hóa học một số chất trong cây xạ đen và thăm dò hoạt tính sinh học của các chất được phân lập từ cây xạ đen.[1] Các tác giả Nguyễn Huy Cường, Phạm Thị Ninh, Trần Văn Sung, Trịnh Thị Thủy của Viện Hóa Học, Viện Khoa Học và Công Nghệ Việt Nam với đề tài: “Phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất Tritecpen từ cây xạ đen” đăng trên Tạp chí Hóa học T.46(4) đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học của clionsterol và các tritecpen là: D:A-friedo-oleanan-3,21-dion; 28-hydroxy-3-friedelanon (Cnophylol); lup-20(29)- en-3β-ol; lup-12-en-3β-ol từ cây xạ đen.[2] Tuy nhiên, các nhà khoa học đã cảnh báo cho các người bệnh ung thư rằng, với tác dụng ức chế sự phát triển của khối u ác tính, cây xạ đen, với tư cách là một thực phẩm chức năng, chỉ có tác dụng hỗ trợ trong điều trị ung thư, hoàn toàn không phải là thuốc chữa khỏi căn bệnh này. Tất cả các báo cáo khoa học đều khẳng định, cây xạ đen chỉ có tác dụng làm tăng cường hệ miễn dịch của cơ thể, ức chế tiến triển của tế bào ung thư, không phải là thuốc có thể chữa khỏi ung thư. Sự thần kỳ của cây xạ đen chính là làm hạn chế sự phát triển của các khối u trong cơ thể người bệnh. Các hợp chất chính có trong cây xạ đen.
Những nghiên cứu về hoạt tính sinh học của cây xạ đen Các phương pháp nghiên cứu về hoạt tính sinh học, dược lý của thực vật được các nhà khoa học đặc biệt quan tâm. Hoạt tính sinh học các bộ phận của cây Xạ Đen như lá, thân, cành được các nhà khoa học trong nước và trên thế giới công bố khá phong phú. ❖ Tác dụng hỗ trợ điều trị ung thư [12],[13] Các nghiên cứu gần đây cho thấy cây xạ đen có chứa các hoạt chất có tác dụng ngăn chặn, giảm và làm chậm quá trình phát triển của các khối u trong cơ thể con người. Hỗ trợ điều trị ung thư như: ung thư gan, ung thư vòm họng, ung thư dạ dày, ung thư phổi, ung thư trực tràng,…….Làm chậm quá trình oxy hóa của các gốc tự do – những tác nhân xấu gây ra bệnh ung thư, hủy hoại các tế bào.
Flavonoid: Là nhóm chất làm chậm hay ngăn ngừa quá trình oxy hóa do các gốc tự do gây ra, đó là các gốc tự do OH, ROO,……(là các yếu tố gây biến dị, hủy hoại tế bào, ung thư, tăng nhanh sự lão hóa. Các Flavonoid còn có khả năng tạo phức với các ion kim loại nên có tác dụng như những chất xúc tác ngăn cản phản ứng oxy hóa, bảo vệ cơ thể , ngăn ngừa xơ vữa động mạch, tai biến mạch máu não, lão hóa, thoái hóa gen. Flavonoid còn có tác dụng chống độc giảm thương tổn gan, bảo về chức năng gan. Quinone: Là hoạt chất làm cho tế bào ung thư hóa lỏng dễ tiêu, tăng cường khả năng phòng chống ung thư, tăng cường khả năng phòng chống ung thư, đào thải và loại bỏ tế bào ung thư.
10 Luan van Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng Saponin Triterpenoid: Có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm, kiềm chế sự phát triển của tế bào ung thư, tái tạo tế bào bị ung thư hóa, phòng chống sự xâm lấn và di căn của tế bào ung thư ác tính. ❖ Tác dụng chữa các bệnh khác [12],[13] - Điều trị cao huyết áp. - Mát gan, giải độc gan, hạ men gan, trị mụn nhọt, táo bón. - Trị viêm nhiễm, cầm máu.
- Tăng cường sức khỏe, phòng chống bệnh tật. ❖ Một số bài thuốc y học cổ truyền sử dụng cây xạ đen [8] Dùng điều trị các bệnh về gan, viêm gan B Cây xạ đen (lá và thân) : 40-50 gram Cây cà gai leo : 30gram Cây mật nhân : 10gram Sắc với 1 lít nước uống trong ngày. Dùng để hỗ trợ điều trị bệnh ung thư Cây xạ đen (Cả lá và thân) : 50 – 60gram. Cây bạch hoa xà thiệt thảo : 40gram.
Cây bán chi liên : 20gram. Sắc với 1,5 lít nước uống trong ngày. Dùng hàng ngày để tăng cường sức khỏe, phòng chống bệnh tật và ngăn ngừa ung thư Cây xạ đen (cà lá và thân) : 70gram Sắc với 1 lít nước uống trong ngày. Hỗ trợ điều trị ung thư bằng hóa chất, tia xạ Xạ đen 30g, Cỏ lưỡi rắn 20g Cam thảo dây 6g hãm uống như trà hàng ngày.
Thông kinh, lợi niệu, giải nhiệt, kích thích tiêu hóa, chữa ung nhọt Xạ đen 15g Kim ngân hoa 12g Các vị thuốc thái nhỏ, phơi khô, sao vàng, hãm uống mỗi ngày một thang. 11 Luan van Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng Thuốc tăng cường khả năng miễn dịch, giảm mệt mỏi căng thẳng, giảm mệt mỏi, giảm đau, hỗ trợ điều trị ung thư, tiểu đường: Xạ đen, Nấm linh chi, Giảo cổ lam mỗi thứ 15g sắc uống hàng ngày. Một số sản phẩm xạ đen trên thị trường [8], [10] Hình 1. Một số sản phẩm xạ đen trên thị trường 12 Luan van Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng CHƯƠNG 2.
NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Nguyên liệu, hóa chất, thiết bị nghiên cứu 2. Nguyên liệu [10] Nguyên liệu là thân cây xạ đen được thu hái tại vùng núi cao thuộc tỉnh Hòa Bình, miền bắc nước ta. Thân sau khi thu hái sẽ được rửa sạch, phơi dưới trời nắng nhẹ, sấy khô và xay thành bột nhỏ để thuận lợi cho việc nghiên cứu.
Bột thân cây xạ đen mịn, có màu xám nâu, được bảo quản trong bình hút ẩm có chưa silicagel để đảm bảo độ ẩm, thuận lợi cho quá trình nghiên cứu. Nguyên Liệu thân xạ đen khô và dạng bột 2. Hóa chất và thiết bị nghiên cứu ➢ Hóa chất: Dung môi hữu cơ: Ethanol (EtOH), n-hexan, Choloroform (CHCl3), Ethyl acetate (EtOAc). Dung môi vô cơ: H2SO4 10%, HCl 1%.
Ngoài ra còn các hóa chất và thuốc thử khác sử dụng cho định tính : HCl, NaOH 0,1N; Fehling A,B; thuốc thử Mayer và Wagner,… ➢ Thiết bị nguyên cứu: Bộ chiết Soxhlet 500 ml (phòng thí nghiệm khoa Hóa – trường Đại học Sư Phạm – Đại học Đà Nẵng). Máy quang phổ hấp thụ nguyên tử AAS (Đài khí tượng Thủy văn khu vực Trung Trung Bộ- 660- Trưng Nữ Vương- Đà Nẵng). 13 Luan van Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng Máy sắc kí khí ghép khối phổ GC-MS (Phòng thí nghiệm trường Đại Học Bách Khoa- Đại Học Đà Nẵng). Tủ sấy, lò nung, cân phân tách, cốc thủy tinh, bình tam giác, ống nghiệm, bếp điện, bếp cách thủy, chén sứ, bình định mức, bình hút ẩm, các loại pipet, giấy lọc,…(phòng thí nghiệm khoa Hóa – Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng).