Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ kinh tế học của tác giả Trần Lan Hương với đề tài "Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN" được thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế quốc dân (Hà Nội, 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Quốc Hội và TS. Lê Tố Hoa. Luận án thuộc chuyên ngành Kinh tế học (Lịch sử kinh tế), mã số 9310101.
Hoạt động xuất khẩu giữ vị trí trung tâm trong chiến lược tăng trưởng của nhiều nền kinh tế đang phát triển. Kể từ khi Việt Nam chính thức gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) vào năm 1995 và tham gia Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA), quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các thành viên trong khối đã ghi nhận bước tăng trưởng liên tục. Theo số liệu của Tổng cục Hải quan được tác giả trích dẫn, kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam – ASEAN tăng trưởng bình quân 14,5%/năm trong giai đoạn 1995–2015, từ 3,3 tỷ USD lên 42,1 tỷ USD. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này tăng bình quân 17,1%/năm, từ gần 1 tỷ USD năm 1995 lên 18,3 tỷ USD năm 2015, đưa ASEAN trở thành đối tác thương mại lớn thứ hai của Việt Nam.
Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là: phần lớn các nghiên cứu kinh nghiệm trước đây chủ yếu tập trung vào các thị trường xuất khẩu lớn truyền thống của Việt Nam như Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu (EU), hoặc chỉ phân tích xuất khẩu chung của Việt Nam mà chưa đi sâu nghiên cứu riêng biệt khu vực ASEAN trong bối cảnh hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) cuối năm 2015. Bên cạnh đó, các công trình trước đó chưa đánh giá cụ thể mức độ tác động của các yếu tố kinh tế và thể chế đến từng nhóm hàng xuất khẩu riêng biệt của Việt Nam sang thị trường này.
Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm 3 nội dung:
- Hệ thống hóa và làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về các yếu tố ảnh hưởng tới xuất khẩu của một quốc gia gắn với tiến trình tự do hóa thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế.
- Phân tích thực trạng xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN từ khi gia nhập đến năm 2015; phát hiện các nhân tố chủ yếu tác động, xác định xu hướng và lượng hóa mức độ tác động của từng yếu tố tới kim ngạch xuất khẩu (KNXK) tổng thể và KNXK của từng nhóm hàng cụ thể.
- Đề xuất các giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang các nước ASEAN trong bối cảnh vận hành Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC).
Câu hỏi nghiên cứu được xác định bao gồm:
- Những yếu tố chủ yếu nào đang tác động tới xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN?
- Xu hướng và mức độ tác động của từng yếu tố đó đến kim ngạch xuất khẩu hàng hóa nói chung và kim ngạch xuất khẩu từng nhóm hàng hóa nói riêng của Việt Nam sang các nước ASEAN như thế nào?
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN.
- Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào xuất khẩu hàng hóa thông qua các chỉ tiêu, chỉ số thương mại và mô hình phân tích kinh tế lượng. Hoạt động xuất khẩu dịch vụ không thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài.
- Phạm vi không gian: 9 quốc gia thành viên ASEAN bao gồm Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore và Thái Lan.
- Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1997–2015, căn cứ trên tính đầy đủ và sẵn có của chuỗi dữ liệu thứ cấp được các tổ chức quốc tế công bố tại thời điểm thực hiện.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Luận án đã tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về thương mại quốc tế, các yếu tố tác động đến xuất khẩu và mô hình lực hấp dẫn.
Các công trình nghiên cứu quốc tế
Về cơ sở lý thuyết thương mại, tác giả điểm lại quá trình phát triển từ các học thuyết cổ điển đến hiện đại:
- Lý thuyết Lợi thế tuyệt đối: Adam Smith (1776) với tác phẩm The Wealth of Nations, giải thích thương mại dựa trên phân công lao động và lợi thế chi phí sản xuất tuyệt đối.
- Lý thuyết Lợi thế so sánh: David Ricardo (1817) trong tác phẩm On the Principles of Political Economy and Taxation, và John Stuart Mill (1844) trong Essays on Some Unsettled Questions of Political Economy, hoàn thiện luận điểm thương mại dựa trên chi phí cơ hội và năng suất lao động tương đối; được phát triển thêm bởi Piero Sraffa (1960) và Paul Samuelson (2001).
- Mô hình tỷ lệ yếu tố sản xuất (Heckscher – Ohlin): Eli Heckscher (1919) và Bertil Ohlin (1933), giải thích lợi thế so sánh bắt nguồn từ sự dồi dào tương đối của các yếu tố sản xuất (vốn, lao động, đất đai) và mức độ thâm dụng yếu tố của hàng hóa.
- Lý thuyết thương mại nội ngành và thương mại mới: Herbert Grubel và Peter Lloyd (1975) chứng minh sự tồn tại của thương mại nội ngành; Paul Krugman (1979, 1980) giải thích thương mại dựa trên tính kinh tế nhờ quy mô, sự đa dạng hóa sản phẩm và cạnh tranh độc quyền; Elhanan Helpman và Paul Krugman (1985) hợp nhất lý thuyết H-O và lý thuyết thương mại mới.
- Lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia: Michael Porter (1990) đề xuất Mô hình kim cương phân tích 4 nhóm yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh ngành và quốc gia.
Về lý thuyết hội nhập kinh tế và các hiệp định thương mại tự do (FTA):
- Bela Balassa (1961, 1962) phân loại 4 giai đoạn hội nhập (FTA, Liên minh thuế quan, Thị trường chung, Liên minh kinh tế); Charles Cooper và Benton Massell (1965) bổ sung phân tích động.
- Jakob Viner (1950, 1951) thiết lập nền tảng phân tích tĩnh với hai hiệu ứng "tạo lập thương mại" (trade creation) và "dịch chuyển thương mại" (trade diversion).
- Marc Melitz (2003) nghiên cứu tính không đồng nhất của doanh nghiệp trong thương mại quốc tế; Jeffrey Frankel (1997), Jong-Wha Lee và Kwanho Shin (2006) ứng dụng mô hình lực hấp dẫn chứng minh hiệu ứng thúc đẩy thương mại của các liên kết khu vực.
Về thực nghiệm ứng dụng mô hình lực hấp dẫn và các yếu tố ảnh hưởng, tác giả tổng hợp các công trình tiêu biểu:
- Các nghiên cứu xác định tác động tích cực của quy mô kinh tế (GDP nước xuất khẩu và nhập khẩu): Thornton và Goglio (2002), Anaman và Al-Kharusa (2003), Radman (2003), Blomqvist (2004), Martínez-Zarzoso và cộng sự (2004), Montanari (2005), Wee Chian Koh (2013), Bernard Bongsha và cộng sự (2014), Ammi Ardiyanti (2015), Irwan Shah Zainal Abidin và cộng sự (2016).
- Tác động của khoảng cách địa lý và chi phí thương mại (ngược chiều): Hầu hết các tác giả kể trên đều khẳng định khoảng cách địa lý là rào cản đối với dòng chảy thương mại.
- Tác động của dân số, FDI, tỷ giá hối đoái và đường biên giới chung: Lipsey và Weiss (1984), Linda và Michael (1998), Gunawardana và Sharma (2009), Anwar và Nguyen (2011), Evghenia Sleptsova (2007), André C. Jordaan (2015), Vanxay Sayavong (2015).
| Nhóm yếu tố |
Xu hướng tác động |
Các nghiên cứu thực nghiệm tiêu biểu |
| GDP nước xuất khẩu / nhập khẩu |
Dương (+) |
Thornton & Goglio (2002), Radman (2003), Ammi Ardiyanti (2015), Irwan Shah Zainal Abidin et al. (2016) |
| Khoảng cách địa lý giữa 2 nước |
Âm (-) |
Blomqvist (2004), Montanari (2005), Wee Chian Koh (2013), Vanxay Sayavong (2015) |
| Đường biên giới chung / Ngôn ngữ chung |
Dương (+) |
Sleptsova (2007), Bernard Bongsha et al. (2014), Wee Chian Koh (2013) |
| Tham gia FTA / RTA / Liên kết kinh tế |
Dương (+) |
Tang (2003), Martinez-Zarzoso et al. (2004), Ardiyanti (2015) |
| Thuế quan xuất nhập khẩu |
Âm (-) |
Sleptsova (2007), Wei et al. (2012), Bernard Bongsha et al. (2014) |
| Tỷ giá hối đoái |
Hỗn hợp (+/-) |
Sayavong (2015), Jordaan (2015), Abidin et al. (2016) |
Các nghiên cứu về xuất khẩu của Việt Nam
Tác giả đã điểm luận các công trình tiêu biểu:
- Nguyen Bac Xuan (2010): Phân tích dữ liệu bảng giai đoạn 1986–2008 của 15 thị trường lớn, khẳng định tương quan thuận giữa GDP đối tác và xuất khẩu Việt Nam, khoảng cách tác động nghịch chiều.
- Thai Tri Do (2006): Đánh giá quan hệ thương mại Việt Nam – 23 quốc gia châu Âu giai đoạn 1993–2004 bằng mô hình lực hấp dẫn.
- Nguyen Hai Tho (2013): Nghiên cứu 40 thị trường xuất khẩu giai đoạn 1995–2011, cho thấy quy mô GDP kích thích xuất khẩu, tỷ giá thực có tương quan âm và biến giả FTA không có ý nghĩa thống kê rõ rệt.
- Dinh Thi Thanh Binh, Nguyen Viet Duong, Hoang Manh Cuong (2012): Phân tích dòng thương mại song phương giữa Việt Nam và 60 quốc gia giai đoạn 2000–2010.
- Nguyen Doanh và Yoon Heo (2004): So sánh tác động của AFTA đối với dòng thương mại của Việt Nam và Singapore.
- Nguyen Viet Tien và Michael Henry (2016): Đánh giá xuất khẩu của Việt Nam sang 11 nước thuộc Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP).
- Vu Thi Hanh (2013): Phân tích dữ liệu 15 thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam giai đoạn 1997–2009.
- Dự án Hỗ trợ Thương mại Đa biên MUTRAP III (2010), Nguyễn Tiến Dũng (2011), Lê Thị An Thái và cộng sự (2016): Đánh giá tác động của AFTA, ATIGA và các biến kinh tế vĩ mô đến thương mại của Việt Nam.
Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết
Từ việc tổng hợp tài liệu, luận án chỉ rõ 4 điểm hạn chế của các công trình trước đây mà luận án tập trung hoàn thiện:
- Thiếu một công trình nghiên cứu chuyên sâu, đánh giá toàn diện và riêng biệt thị trường các nước ASEAN trong mối tương quan với bối cảnh thiết lập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) năm 2015.
- Chưa có nghiên cứu phân tích có hệ thống theo từng giai đoạn phân kỳ lịch sử nhằm đánh giá sự thay đổi mức độ ảnh hưởng của tiến trình hội nhập AFTA (từ năm 2003) và Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA, từ năm 2010) đến KNXK của Việt Nam.
- Chưa xem xét tác động đan xen của các khuôn khổ hợp tác kinh tế tiểu vùng mà Việt Nam và các thành viên cùng tham gia (như Chương trình Hợp tác Kinh tế Tiểu vùng Mê Kông mở rộng - GMS).
- Chưa tiến hành lượng hóa chi tiết mức độ tác động của các yếu tố kinh tế đến từng nhóm hàng xuất khẩu cụ thể phân theo Phân loại tiêu chuẩn thương mại quốc tế (SITC).
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý thuyết và khung phân tích
Luận án tiếp cận nghiên cứu dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết thương mại quốc tế (cổ điển, hiện đại, mô hình kim cương của Porter) và lý thuyết hội nhập kinh tế quốc tế. Khung phân tích phân loại các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu thành 3 nhóm cơ bản:
- Nhóm yếu tố thuộc về cung (nước xuất khẩu - Việt Nam): Quy mô kinh tế ($GDP$), quy mô dân số ($POP$), năng lực sản xuất, lợi thế so sánh, dòng vốn $FDI$.
- Nhóm yếu tố thuộc về cầu (nước nhập khẩu ASEAN): Quy mô kinh tế ($GDP$), quy mô thị trường/dân số ($POP$), mức thu nhập, nhu cầu và thị hiếu tiêu dùng.
- Nhóm yếu tố hấp dẫn và cản trở thương mại: Khoảng cách địa lý ($DIS$), tỷ giá hối đoái thực tế ($ER$), đường biên giới đất liền chung ($BORDER$), các rào cản thuế quan và phi thuế quan, cùng các cam kết thể chế hội nhập kinh tế ($AFTA$, $ATIGA$, $GMS$).
Phương pháp nghiên cứu
Luận án kết hợp đồng thời phương pháp định tính và phương pháp định lượng:
1. Phương pháp nghiên cứu định tính và lịch sử kinh tế:
- Phương pháp lịch sử cụ thể kết hợp phương pháp logic: Phân tích hoạt động xuất khẩu trong tiến trình lịch sử kinh tế cụ thể gắn với đường lối Đổi Mới và mở cửa từ năm 1986, giải thích nguyên nhân và bản chất của các biến động thương mại.
- Phương pháp phân kỳ lịch sử: Luận án chia quá trình nghiên cứu thành 2 giai đoạn: giai đoạn 1997–2003 (giai đoạn đầu gia nhập ASEAN, bắt đầu thực thi CEPT/AFTA) và giai đoạn 2003–2015 (giai đoạn đẩy mạnh cắt giảm thuế quan theo CEPT và chuyển tiếp sang ATIGA 2010, chuẩn bị thành lập AEC 2015).
- Phương pháp thống kê mô tả và so sánh: Phân tích quy mô, tốc độ tăng trưởng, cơ cấu thị trường và cơ cấu mặt hàng xuất khẩu theo thời gian.
- Hệ thống chỉ số thương mại chuyên ngành:
- Chỉ số Lợi thế so sánh biểu hiện ($RCA$ - Revealed Comparative Advantage) của Balassa.
- Chỉ số Tương đồng xuất khẩu ($ESI$ - Export Similarity Index) của Finger và Kreinin.
- Chỉ số Tập trung thương mại ($TII$ - Trade Intensity Index).
2. Phương pháp nghiên cứu định lượng:
Luận án sử dụng Mô hình lực hấp dẫn (Gravity Model). Dạng phương trình phi tuyến cơ bản được tuyến tính hóa bằng cách lấy logarit tự nhiên hai vế:
$$\ln(EX_{ijt}) = \beta_0 + \beta_1 \ln(GDP_{it}) + \beta_2 \ln(GDP_{jt}) + \beta_3 \ln(POP_{it}) + \beta_4 \ln(POP_{jt}) + \beta_5 \ln(DIS_{ij}) + \beta_6 \ln(ER_{ijt}) + \beta_7 BORDER_{ij} + \beta_8 CEPT_{ijt}/AFTA + \beta_9 ATIGA_{it} + u_{ijt}$$
Kỹ thuật ước lượng kinh tế lượng:
- Ước lượng mô hình tổng thể: Sử dụng dữ liệu bảng (panel data) 9 quốc gia đối tác trong giai đoạn 1997–2015, thực hiện qua các phương pháp Hồi quy gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
- Ước lượng mô hình cho từng nhóm ngành hàng theo SITC: Sử dụng phương pháp Bình phương tối thiểu tổng quát (GLS - Generalized Least Squares) để khắc phục hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan.
- Phần mềm xử lý dữ liệu: Stata.
| Tên biến |
Ký hiệu |
Loại biến |
Diễn giải ý nghĩa kinh tế |
Nguồn thu thập dữ liệu |
| Kim ngạch xuất khẩu |
$EX_{ijt}$ |
Phụ thuộc |
KNXK hàng hóa của Việt Nam sang nước $j$ năm $t$ |
Tổng cục Hải quan, UN Comtrade |
| GDP Việt Nam |
$GDP_{it}$ |
Độc lập |
Đại diện cho năng lực cung ứng của Việt Nam |
Ngân hàng Thế giới (WB), GSO |
| GDP đối tác |
$GDP_{jt}$ |
Độc lập |
Đại diện cho quy mô cầu nhập khẩu của đối tác $j$ |
Ngân hàng Thế giới (WB) |
| Dân số Việt Nam |
$POP_{it}$ |
Độc lập |
Quy mô dân số/nguồn lao động của Việt Nam |
Ngân hàng Thế giới (WB) |
| Dân số đối tác |
$POP_{jt}$ |
Độc lập |
Quy mô thị trường tiêu thụ của nước đối tác $j$ |
Ngân hàng Thế giới (WB) |
| Khoảng cách địa lý |
$DIS_{ij}$ |
Độc lập |
Khoảng cách giữa thủ đô Hà Nội và thủ đô nước $j$ |
Trang tính toán khoảng cách trực tuyến |
| Tỷ giá hối đoái |
$ER_{ijt}$ |
Độc lập |
Tỷ giá thực tế song phương bình quân năm $t$ |
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) |
| Biên giới chung |
$BORDER_{ij}$ |
Biến giả |
Nhận giá trị 1 nếu có chung biên giới đất liền, 0 nếu không |
Bản đồ địa lý |
| Cam kết CEPT/AFTA |
$CEPT/AFTA$ |
Biến giả |
Nhận giá trị 1 từ năm 2003 (bắt đầu cắt giảm thuế danh mục tạm hoãn), 0 cho năm trước |
Văn bản pháp lý AFTA |
| Cam kết ATIGA |
$ATIGA_{it}$ |
Biến giả |
Nhận giá trị 1 từ năm 2010 (khi ATIGA có hiệu lực), 0 cho các năm trước |
Văn bản hiệp định ATIGA |
Phân loại dữ liệu nhóm hàng hóa theo SITC Rev. 3
Để phân tích cơ cấu và hồi quy định lượng theo ngành hàng, luận án phân tổ dữ liệu theo 10 nhóm của bảng phân loại SITC phiên bản 3:
- SITC 0: Lương thực, thực phẩm và động vật sống.
- SITC 1: Đồ uống và thuốc lá.
- SITC 2: Nguyên vật liệu dạng thô, không dùng để ăn, trừ nhiên liệu.
- SITC 3: Nhiên liệu, dầu mỡ nhờn và nguyên vật liệu liên quan.
- SITC 4: Dầu, mỡ, sáp động vật và thực vật.
- SITC 5: Hóa chất và sản phẩm liên quan.
- SITC 6: Hàng chế biến chủ yếu phân loại theo nguyên vật liệu.
- SITC 7: Máy móc, phương tiện vận tải và phụ tùng.
- SITC 8: Hàng chế biến khác.
- SITC 9: Hàng hóa không thuộc các nhóm trên.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Tổng quan nghiên cứu
Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm về xuất khẩu và các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu trên phạm vi quốc tế và tại Việt Nam. Tác giả đã trình bày quá trình vận động của các học thuyết thương mại từ Adam Smith, David Ricardo đến Paul Krugman và Michael Porter; phân tích các mô hình lý thuyết hội nhập kinh tế của Balassa và Viner. Chương này làm rõ ưu điểm và hạn chế của các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng (như CGE, GTAP, SMART và Gravity Model), qua đó khẳng định tính phù hợp của mô hình lực hấp dẫn. Trên cơ sở đối chiếu các công trình đã công bố, chương 1 xác lập 4 khoảng trống nghiên cứu chính làm tiền đề triển khai các nội dung tiếp theo của luận án.
Chương 2: Những vấn đề lý luận về xuất khẩu và các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu
Chương 2 xây dựng khung lý luận hoàn chỉnh về hoạt động xuất khẩu trong nền kinh tế:
- Khái niệm và hình thức: Phân tích bản chất của xuất khẩu hàng hóa và làm rõ các hình thức xuất khẩu chủ yếu gồm: xuất khẩu trực tiếp, xuất khẩu qua trung gian (đại lý, môi giới), và tái xuất khẩu (tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu).
- Vai trò của xuất khẩu: Xác định xuất khẩu là nguồn tạo ngoại tệ quan trọng để phục vụ nhập khẩu máy móc thiết bị cho công nghiệp hóa - hiện đại hóa; kích thích đổi mới công nghệ, giải quyết việc làm và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực quốc gia.
- Hệ thống tiêu chí đánh giá: Xác định các chỉ tiêu đánh giá quy mô, tốc độ tăng trưởng, cơ cấu thị trường, cơ cấu mặt hàng, các chỉ số chuyên sâu ($RCA$, $ESI$, $TII$).
- Khung lý luận về các yếu tố ảnh hưởng: Phân tích cơ chế tác động của nhóm yếu tố cung (năng lực sản xuất, quy mô kinh tế, tài nguyên, lao động, FDI), nhóm yếu tố cầu (thu nhập, dân số, dung lượng thị trường đối tác), và nhóm yếu tố cản trở/hấp dẫn (khoảng cách vận chuyển, tỷ giá thực, thuế quan, hàng rào kỹ thuật, các thỏa thuận tự do hóa thương mại khu vực).
Chương 3: Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN
Chương 3 là chương trọng tâm của luận án, kết hợp phân tích lịch sử kinh tế, thống kê mô tả và ước lượng kinh tế lượng:
- Giai đoạn 1997–2003: Giai đoạn đầu thực thi cam kết gia nhập ASEAN. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang khối tăng từ mức thấp, cơ cấu mặt hàng chủ yếu tập trung vào nhóm hàng thô, sơ chế như dầu thô (SITC 3) và gạo/nông sản (SITC 0). Các rào cản thương mại và việc bảo lưu danh mục loại trừ tạm thời khiến mức độ tự do hóa còn hạn chế.
- Giai đoạn 2003–2015: Giai đoạn đẩy mạnh cắt giảm thuế quan theo CEPT và thực thi ATIGA từ năm 2010. Kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh, cơ cấu hàng hóa chuyển dịch tích cực từ hàng thô sang hàng chế biến, chế tạo, đặc biệt là nhóm máy móc, thiết bị và linh kiện điện tử (SITC 7) và hàng chế biến khác (SITC 8).
- Phân tích các chỉ số thương mại: Tính toán chỉ số $RCA$ chỉ ra lợi thế so sánh của Việt Nam vẫn tập trung ở nhóm nông thủy sản, dệt may, giày dép và dầu mỏ, trong khi bắt đầu xuất hiện sự chuyển dịch sang hàng chế tạo; chỉ số $ESI$ phản ánh mức độ cạnh tranh và tương đồng cơ cấu xuất khẩu giữa Việt Nam với một số nước trong khối (Thái Lan, Indonesia, Malaysia); chỉ số $TII$ cho thấy mức độ gắn kết thương mại nội khối ở mức cao.
- Kết quả phân tích định lượng: Mô hình lực hấp dẫn tổng thể và mô hình GLS cho 10 nhóm ngành SITC cho thấy:
- Quy mô kinh tế của Việt Nam ($GDP_{it}$) và quy mô kinh tế nước đối tác ($GDP_{jt}$) có tác động dương (+) và có ý nghĩa thống kê cao tới KNXK.
- Khoảng cách địa lý ($DIS_{ij}$) có hệ số âm (-), khẳng định chi phí vận chuyển là yếu tố cản trở xuất khẩu.
- Biến chung đường biên giới ($BORDER_{ij}$) và các biến hội nhập ($AFTA$, $ATIGA$) có hệ số dương (+), khẳng định tác động tích cực của việc cắt giảm thuế quan và thuận lợi hóa giao thương nội khối.
- Tác động của tỷ giá hối đoái thực tế ($ER_{ijt}$) và dân số có sự phân hóa rõ nét giữa các nhóm hàng hóa khác nhau khi ước lượng bằng phương pháp GLS.
Chương 4: Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang các nước ASEAN
Căn cứ trên kết quả nghiên cứu định tính và định lượng, chương 4 đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị:
- Bối cảnh và định hướng: Đánh giá bối cảnh hội nhập sau khi hình thành AEC (2015) và triển vọng đến năm 2025; quán triệt quan điểm của Đảng và Nhà nước về chủ động hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.
- Nhóm giải pháp từ phía cung và cầu: Nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm; chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu sang các nhóm hàng có giá trị gia tăng cao (SITC 7, SITC 8); quy hoạch phát triển vùng nguyên liệu và công nghiệp hỗ trợ; nghiên cứu thị hiếu và phân khúc thị trường tại từng quốc gia ASEAN.
- Nhóm giải pháp về rào cản và thể chế: Tận dụng triệt để các ưu đãi thuế quan từ ATIGA; hoàn thiện quy tắc xuất xứ hàng hóa (ROO); đơn giản hóa thủ tục hải quan và logistics; xây dựng các biện pháp phòng vệ thương mại hợp pháp.
- Hệ thống kiến nghị cụ thể: Đưa ra các kiến nghị chi tiết đối với các Bộ, ngành liên quan (Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), các cơ quan xúc tiến thương mại, các Hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lý luận
- Luận án đã hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý thuyết về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của một quốc gia trong điều kiện tự do hóa thương mại và liên kết kinh tế khu vực.
- Luận án làm sáng tỏ thêm cơ chế tác động của các yếu tố phi lượng hóa, yếu tố định tính thuộc về thể chế và hiệp định thương mại khu vực (AFTA, ATIGA, GMS) mà các mô hình toán học thuần túy chưa phản ánh đầy đủ.
Đóng góp về mặt thực tiễn
- Cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về 21 năm quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và 9 nước thành viên ASEAN (1995–2015), phân kỳ theo các mốc thực thi cam kết thương mại.
- Ứng dụng thành công mô hình lực hấp dẫn trên dữ liệu bảng (panel data) để lượng hóa chính xác chiều hướng và mức độ tác động của các biến số kinh tế vĩ mô ($GDP$, dân số, khoảng cách, tỷ giá thực, biên giới, AFTA, ATIGA) đối với KNXK tổng thể của Việt Nam sang ASEAN.
- Luận án đã lượng hóa tác động của các yếu tố đối với từng nhóm hàng xuất khẩu cụ thể theo bảng phân loại SITC 3 bằng phương pháp ước lượng GLS, chỉ ra sự khác biệt về mức độ nhạy cảm của từng nhóm hàng trước biến động kinh tế và rào cản thương mại.
- Bổ sung hệ thống tính toán thực chứng các chỉ số chuyên ngành ($RCA, ESI, TII$) giai đoạn 2000–2015, cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học cho các cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ Công Thương, các Bộ ngành) trong việc hoạch định chính sách xuất khẩu phù hợp với bối cảnh Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC).
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của đề tài
- Về phạm vi nội dung: Đề tài mới chỉ tập trung nghiên cứu dòng thương mại hàng hóa; hoạt động xuất khẩu dịch vụ – một cấu phần ngày càng quan trọng trong AEC – chưa được đưa vào mô hình phân tích.
- Về mặt số liệu: Do độ trễ trong việc thu thập và chuẩn hóa dữ liệu thống kê từ các tổ chức quốc tế và các nước ASEAN, chuỗi số liệu thứ cấp trong luận án kết thúc ở năm 2015, chưa thể phản ánh đầy đủ các tác động thực tế ở giai đoạn sau khi AEC chính thức vận hành sâu rộng.
Hướng nghiên cứu tiếp theo
- Cập nhật và mở rộng chuỗi dữ liệu kinh tế lượng cho giai đoạn sau năm 2015 để đo lường trọn vẹn tác động trung và dài hạn của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC 2025).
- Mở rộng đối tượng nghiên cứu sang lĩnh vực thương mại dịch vụ và dòng vốn đầu tư trực tiếp nội khối ($FDI$).
- Tiếp cận dữ liệu vi mô ở cấp độ doanh nghiệp (firm-level data) để phân tích hành vi xuất khẩu của các doanh nghiệp Việt Nam khi tiếp cận thị trường ASEAN.
Giá trị tham khảo
Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:
- Các nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực chứng cho cán bộ tại Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính trong việc đàm phán thương mại, rà soát biểu thuế ATIGA, và xây dựng chiến lược thị trường ASEAN.
- Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp giữa lịch sử kinh tế và kinh tế lượng ứng dụng (mô hình lực hấp dẫn trên Stata, hồi quy GLS theo nhóm ngành SITC, tính toán các chỉ số $RCA, ESI, TII$).
- Các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất khẩu: Cung cấp thông tin chi tiết về cơ cấu thị trường, mức độ tương đồng và cạnh tranh xuất khẩu ($ESI$), giúp định vị sản phẩm và xây dựng kế hoạch thâm nhập thị trường khu vực.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án sử dụng phương pháp kinh tế lượng nào để lượng hóa các yếu tố tác động đến xuất khẩu?
Luận án sử dụng Mô hình lực hấp dẫn (Gravity Model) được tuyến tính hóa qua hàm logarit. Các kỹ thuật ước lượng trên phần mềm Stata gồm có: Pooled OLS, Mô hình tác động cố định (FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) đối với mô hình tổng thể; và phương pháp Bình phương tối thiểu tổng quát (GLS) đối với mô hình hồi quy theo 10 nhóm ngành hàng phân loại theo SITC Rev. 3.
2. Giai đoạn nghiên cứu của luận án được phân kỳ lịch sử như thế nào?
Luận án phân kỳ thành 2 giai đoạn:
- Giai đoạn 1997–2003: Giai đoạn đầu thực thi cam kết gia nhập ASEAN và AFTA.
- Giai đoạn 2003–2015: Giai đoạn bắt đầu cắt giảm thuế quan đối với danh mục loại trừ tạm thời theo CEPT/AFTA, chuyển tiếp sang thực thi ATIGA (từ năm 2010) và chuẩn bị thành lập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC 2015).
3. Phạm vi không gian và dữ liệu của luận án bao gồm những quốc gia nào?
Luận án nghiên cứu 9 quốc gia thành viên ASEAN có quan hệ thương mại với Việt Nam, bao gồm: Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore và Thái Lan. Dữ liệu được thu thập từ World Bank, GSO, UN Comtrade và IMF trong giai đoạn 1997–2015.
4. Những chỉ số thương mại chuyên ngành nào được luận án tính toán bổ sung?
Luận án tính toán 3 chỉ số chuyên ngành: Chỉ số Lợi thế so sánh biểu hiện ($RCA$), Chỉ số Tương đồng xuất khẩu ($ESI$), và Chỉ số Tập trung thương mại ($TII$) để đánh giá toàn diện năng lực và cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam.
5. Điểm mới nổi bật của luận án so với các nghiên cứu trước đây là gì?
Luận án là công trình chuyên sâu đánh giá riêng biệt khu vực ASEAN trong bối cảnh hình thành AEC 2015; không chỉ lượng hóa dòng thương mại tổng thể mà còn bóc tách, ước lượng tác động của các yếu tố kinh tế - thể chế tới từng nhóm ngành hàng cụ thể theo chuẩn phân loại quốc tế SITC Rev. 3.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Lan Hương đã giải quyết một cách có hệ thống cả về lý luận và thực tiễn vấn đề các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang 9 nước ASEAN giai đoạn 1997–2015. Bằng việc kết hợp phương pháp lịch sử kinh tế với mô hình kinh tế lượng lực hấp dẫn và các chỉ số thương mại ($RCA, ESI, TII$), tác giả đã lượng hóa rõ nét vai trò thúc đẩy của quy mô kinh tế, đường biên giới chung và các cam kết hội nhập (AFTA, ATIGA), đồng thời chỉ ra rào cản từ khoảng cách địa lý đối với kim ngạch xuất khẩu tổng thể cũng như từng nhóm mặt hàng SITC. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực chứng vững chắc cho việc xây dựng các giải pháp nhằm đẩy mạnh xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường nội khối trong bối cảnh Cộng đồng Kinh tế ASEAN vận hành toàn diện.
