LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Các cuộc khủng hoảng ngân hàng xảy ra ngày càng thường xuyên hơn với hậu quả ngày càng nghiêm trọng hơn. Từ cuối những năm 1970 đến 2007 đã có 124 cuộc khủng hoảng hệ thống ngân hàng. Trong giai đoạn này các cuộc khủng hoảng ngân hàng vào những năm 1980 và 1990 được coi là trầm trọng nhất so với bất kỳ giai đoạn nào trước đây.
Theo thống kê của của tổ chức IMF, đã có khoảng 130 quốc gia trải qua khủng hoảng ngân hàng trong giai đoạn từ năm 1980-1996. Khủng hoảng ngân hàng xảy ra có ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thống thanh toán, suy giảm mạnh mẽ lòng tin của các nhà đầu tư trong và ngoài nước, thu hẹp sản lượng đầu ra của khu vực sản xuất, tạo sức ép nặng nề về mặt chính trị. Theo sau các cuộc khủng hoảng gần đây, vấn đề những yếu tố nào quyết định (ảnh hưởng) đến các cuộc khủng hoảng ngân hàng đã và đang là đề tài nóng bỏng cho các nhà nghiên cứu kinh tế tại cả các nước đã và đang phát triển trên thế giới. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc tìm ra giải pháp, qua đó giúp cho các nhà hoạch định chính sách có thêm cơ sở trong việc ban hành chính sách, bên cạnh đó họ có thể xây dựng hệ thống cảnh báo sớm cuộc khủng hoảng.
Tuy nhiên, việc nắm rõ các yếu tố quyết định của cuộc khủng hoảng ngân hàng là một việc không thực sự đơn giản. Ngày nay, nền kinh tế của một quốc gia có sự ảnh hưởng qua lại lẫn nhau, do đó, sự lan truyền rộng của các cuộc khủng hoảng, đặc biệt ở lĩnh vực ngân hàng, vừa rõ ràng vừa khó nắm bắt, chính vì vậy, mới thấy được vai trò quan trò quan trọng của việc nghiên cứu về các yếu tố quyết định của các cuộc khủng hoảng. Mặc dù đây không phải là một vấn đề mới, nhưng cũng là một đề tài xứng đáng để quan tâm. Trong bài nghiên cứu này, tôi sẽ tập trung nghiên cứu các nguyên nhân tác động đến các cuộc khủng hoảng ngân hàng tại các nước đang phát triển.
Xây dựng mô hình cảnh báo sớm khủng hoảng ngân hàng tại các nước đang phát triển, áp dụng mô hình này vào nghiên cứu tại các quốc gia: Thái Lan và Uruguay trong giai LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 2- đoạn từ 1996 đến 2003. Tiếp đó, “Kiểm định các nhân tố tác động đến khả năng khủng hoảng ngân hàng tại Việt Nam dựa trên kinh nghiệm của thế giới” 2. Mục đích nghiên cứu, bài nghiên cứu nhằm - Xác định các yếu tố ảnh hưởng (tác động) đến các cuộc khủng hoảng ngân hàng trên thế giới, - Kiểm định các nhân tố tác động đến xác suất xảy ra khủng hoảng ngân hàng tại Việt Nam dựa trên kinh nghiệm của thế giới - Các đề xuất chính sách nhằm ngăn chặn các cuộc khủng hoảng ngân hàng (có thể xảy ra) ở Việt Nam, 3. Câu hỏi nghiên cứu - Các yếu tố chính nào tác động đến các cuộc khủng hoảng ngân hàng? - Các nhân tố nào có thể sẽ là nhân tố chính “góp phần” gây ra khủng hoảng ngân hàng tại Việt Nam (nếu có)? - Xác suất hệ thống ngân hàng Việt Nam rơi vào khủng hoảng vào năm 2008 là cao hay thấp ? - Ảnh hưởng của các yếu tố đến khả năng xảy ra khủng hoảng ngân hàng tại Việt Nam như thế nào ? 4.
Phƣơng pháp nghiên cứu Đề tài có kế thừa và sử dụng kết quả nghiên cứu của các đề tài về mô hình cảnh báo sớm khủng hoảng ngân hàng nước ngoài để làm cơ sở lý luận và tham khảo Do khủng hoảng ngân hàng chịu tác động của nhiều yếu tố tổng hợp bên trong và bên ngoài hệ thống ngân hàng, phương pháp phân tích được sử dụng, đồng thời kết hợp thu thập dữ liệu, phân tích tình huống để so sánh, đánh giá hiệu quả mô hình nghiên cứu. Bài viết sử dụng mô hình logit và phần mềm Eviews trong việc phân tích các số liệu cũng như xem xét các nhân tố chính tác động đến khả năng xảy ra khủng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 3- hoảng ngân hàng tại các quốc gia đang phát triển và trong các trường hợp cụ thể của Thái Lan, Uruguay và Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đề tài nghiên cứu thuộc chuyên ngành Tài Chính, tập trung chuyên sâu vào những vấn đề về khủng hoảng ngân hàng, đề tài chủ yếu nghiên cứu hệ thống ngân hàng tại Thái Lan, Uruguay, Việt Nam. Do giới hạn dữ liệu, phạm vi nghiên cứu được thu hẹp ở các nước đang phát triển trong giai đoạn 1974-2010.
Cấu trúc bài nghiên cứu, bài viết bao gồm Chƣơng 1: Lý thuyết tổng quan về khủng hoảng ngân hàng và xây dựng mô hình cảnh báo sớm khủng hoảng ngân hàng trên thế giới. Chƣơng 2: Mô hình nghiên cứu và thu thập dữ liệu Chƣơng 3: Giải pháp xây dựng mô hình cảnh báo sớm khủng hoảng ngân hàng tại Việt Nam dựa trên kinh nghiệm của các quốc gia là Thái Lan và Uruguay Chƣơng 4: Kết luận và đề xuất kiến nghị 7. Ý nghĩa công trình nghiên cứu Đề tài này giúp cho chúng ta có một cái nhìn sâu hơn về khủng hoảng ngân hàng tại các nước đang phát triển thông qua các lý thuyết về khủng hoảng ngân hàng. Về mặt lý luận, đề tài này tập trung nghiên cứu các nguyên nhân chính có khả năng tác động đến “sự an toàn” của hệ thống ngân hàng của một số quốc gia đang phát triển trên thế giới.
Về mặt thực tiễn, đề tài này hy vọng sẽ đóng góp một công cụ cảnh báo sớm khủng hoảng hệ thống ngân hàng cho Việt Nam (mặc dù rất may mắn là điều này được các chuyên gia đánh giá là chưa từng xảy ra đối với Việt Nam), giúp cho các nhà điều hành chính sách vĩ mô có một cái nhìn rõ hơn về khả năng dễ tổn thương của các bộ phận trong thị trường tài chính để từ đó có các giải pháp điều chỉnh chính sách thích hợp giúp cho nền kinh tế phát triển tốt. Cuối cùng, tôi cũng đề xuất những chính sách cho hệ thống ngân hàng Việt Nam phát triển ổn định và bền vững trong cả ngắn hạn và dài hạn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 4- CHƢƠNG 1: LÝ THUYẾT TỔNG QUAN VỀ KHỦNG HOẢNG NGÂN HÀNG TRÊN THẾ GIỚI Trong chương này tôi ưu tiên tập trung làm rõ định nghĩa về khủng hoảng ngân hàng. Kế đến là đề cập đến các khung lý thuyết khác nhau về khủng hoảng ngân hàng, từ đó có được các giả thuyết về việc làm thế nào các yếu tố quyết định ảnh hưởng đến khả năng xảy ra khủng hoảng ngân hàng. Bên cạnh đó, chương này xem xét các nghiên cứu thực nghiệm về khủng hoảng ngân hàng của các nhà nghiên cứu trước đây, nhằm giúp người đọc hiểu các nhà nghiên cứu khác đã tiếp cận vấn đề nghiên cứu này như thế nào, những số liệu đã thu thập được cũng như các mô hình và phương pháp thống kê mà họ đã sử dụng trong quá trình nghiên cứu.1 Lý thuyết tổng quan 1.1 Khái niệm: Khủng hoảng ngân hàng Tác động tiêu cực của các cuộc khủng hoảng ngân hàng đến sự phát triển kinh tế của một quốc gia là rất lớn và chính phủ các nước tiêu tốn rất nhiều chi phí cho việc phục hồi nền kinh tế.
Mặc dù các nền kinh tế có thể có các kinh nghiệm khác nhau trong việc ứng phó đối với khủng hoảng, nhưng có một quy luật chung là khi các tác động xấu ảnh hưởng đến thị trường tài chính, có khả năng làm sụp đổ nền kinh tế, chính phủ buộc phải nỗ lực can thiệp. Vài thập kỷ trước, các nhà kinh tế học theo trường phái trọng tiền, khởi xướng là Friedman và Schwartz (1963), đã gắn các cuộc khủng hoảng tài chính với khủng hoảng ngân hàng. Họ đã khai thác một khái niệm hẹp về khủng hoảng tài chính và cho rằng một cuộc khủng hoảng tài chính thường gắn liền với một cuộc khủng hoảng ngân hàng. Khi sự ổn định của hệ thống ngân hàng bị đe dọa, hệ thống tài chính đó có thể bị sụp đổ nếu thiếu sự can thiệp của ngân hàng trung ương.
Sự đổ vỡ của một tập đoàn tài chính lớn thường là yếu tố thúc đẩy hiện tượng rút tiền hàng loạt tại các ngân hàng. Người gửi tiền thường hoảng loạn vì không phân biệt được ngân hàng đang hoạt động tốt và ngân hàng có vấn đề, vì vậy họ đổ xô rút hết tiền gửi của mình tại các ngân hàng. Khoản dự trữ tiền mặt của các ngân hàng vốn đã chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng tài sản càng trở nên “muối bỏ biển” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 5- khi xuất hiện đột biến rút tiền gửi. Nếu không có sự can thiệp của ngân hàng trung ương, thường thông qua hoạt động hỗ trợ thanh khoản cho các ngân hàng có khả năng thanh toán nhưng mất khả năng thanh khoản, thì ngay cả những ngân hàng đang hoạt động tốt cũng có thể đổ vỡ.
Đổi mới tài chính và gia tăng hội nhập thị trường tài chính toàn cầu đã làm xuất hiện một số yếu tố mới và những quan ngại mới. Do vậy, mặc dù có vài điểm tương đồng, những cuộc khủng hoảng trong những năm gần đây đã khác so với các cuộc khủng hoảng trước đây trên nhiều phương diện. Đặc biệt, hệ lụy và sự lan truyền rộng của các cuộc khủng hoảng dường như đã trở nên vừa rõ ràng vừa khó nắm bắt. Chính vì vậy, ngày nay, khủng hoảng ngân hàng chỉ còn được đề cập đến như một dạng của khủng hoảng tài chính, có thể xảy ra đơn lẻ hoặc xảy ra đồng thời cùng với khủng hoảng tiền tệ và khủng hoảng nợ.
Theo Ergungor và Thomson (2005), cho rằng nếu vốn của hệ thống ngân hàng trong một nước bị xói mòn và chi phí chống khủng hoảng quá cao thì xác suất xảy ra khủng hoảng ngân hàng là rất cao. Khi một cú sốc trong hệ thống tài chính có thể lan truyền thành vấn đề trong cả hệ thống kinh tế, đồng thời các nhà hoạch định chính sách tiền tệ bắt đầu có những hành động ứng phó, hệ thống ngân hàng có thể xem như là khủng hoảng. Hay nói cách khác, khủng hoảng ngân hàng có thể được xác định thông qua việc xem xét các hoạt động của ngân hàng nhà nước. Kaminsky và Reinhart (1996) chia sẻ quan điểm này trong nghiên cứu của mình thông qua việc quan sát các chính sách của ngân hàng trung ương trong thời kỳ khủng hoảng.