Nghiên Cứu Ca Dao - Dân Ca Đồng Bằng Sông Cửu Long Dưới Góc Nhìn Bối Cảnh

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu ca dao dân ca dưới góc nhìn bối cảnh trường hợp ca dao dân ca đồng bằng sông cửu long, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Trần Văn Thịnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Ngọc Điệp
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Nghiên Cứu Ca Dao - Dân Ca Đồng Bằng Sông Cửu Long Dưới Góc Nhìn Bối Cảnh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ TRONG TIẾP CẬN CA DAO - DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh ở nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh trong nước
• 1.4. Nghiên cứu ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long và những bước đi đầu tiên trong tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh
• 1.5. Nghiên cứu ca dao - dân ca ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh - những vấn đề còn bỏ ngỏ
• 1.6. Ca dao - dân ca được tiếp cận như chỉnh thể ngôn từ nghệ thuật độc lập với sự kiện diễn xướng, không chú ý đến các dạng thức tồn tại cụ thể của ca dao - dân ca
• 1.7. Ca dao - dân ca được quan niệm như chỉnh thể ngôn từ nghệ thuật độc lập, tách rời với bối cảnh chung trong nghiên cứu
• 1.8. Quan niệm xem dân ca là đối tượng của lĩnh vực âm nhạc chứ không phải là đối tượng nghiên cứu của hướng tiếp cận bối cảnh
• 1.9. Ca dao - dân ca cần được nhận thức là một thực thể tồn tại dưới dạng thức một quá trình giao tiếp trong nhóm nhỏ
• 1.10. Vấn đề nhận dạng các thành tố của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 1.11. Vấn đề phương pháp trong sưu tầm và nghiên cứu ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 1.12. Nhận xét tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài
• 1.13. Nhận xét tình hình nghiên cứu
• 1.14. Hướng triển khai đề tài
• 1.15. Tiểu kết chương 1
• 2. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TRONG NGHIÊN CỨU CA DAO - DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH
• 2.1. Tư liệu trong nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh
• 2.2. Nhận diện đặc điểm nguồn tư liệu ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.3. Nhận diện các nguồn tư liệu ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.4. Các phương pháp thu thập tư liệu trong nghiên cứu ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.5. Các dạng thức của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.5.1. Dạng thức lời nói
• 2.5.2. Dạng thức dân ca
• 2.6. Ca dao - dân ca trong bối cảnh là một hệ thống
• 2.7. Tính hệ thống của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.8. Một số thành tố hệ thống của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH - TRƯỜNG HỢP DẠNG THỨC LỜI NÓI
• 3.1. Công tác thu thập tư liệu
• 3.2. Về phạm vi, đối tượng và phương pháp sưu tầm. Kết quả sưu tầm khảo sát và đối tượng tiếp cận
• 3.3. Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong dạng thức lời nói
• 3.4. Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng dựa vào chức năng cụ thể và chức năng khái quát
• 3.5. Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng dựa vào tổ hợp chức năng
• 3.6. Một số đặc điểm hình thức định hướng thể loại ca dao - dân ca trong dạng thức lời nói
• 3.7. Đặc điểm cuộc thoại và người sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng
• 3.8. Đặc điểm cặp thoại trong cuộc thoại nói năng của ca dao - dân ca
• 3.9. Đặc điểm tham thoại có sử dụng ca dao trong cặp thoại hai tham thoại
• 3.10. Đặc điểm hành động dẫn lời, mượn lời ca dao - dân ca
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• 4. CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH - TRƯỜNG HỢP DẠNG THỨC DÂN CA
• 4.1. Công tác thu thập tư liệu
• 4.2. Nguồn tư liệu từ sưu tầm thực tế và tác phẩm văn học
• 4.3. Nguồn tư liệu từ các công trình sưu tầm ca dao truyền thống
• 4.4. Nguồn tư liệu từ âm nhạc dân gian
• 4.5. Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong dạng thức dân ca
• 4.6. Bối cảnh một số dạng thức dân ca phi đối đáp
• 4.7. Bối cảnh dạng thức dân ca đối đáp nam nữ
• 4.8. Một số đặc điểm hình thức định hướng thể loại ca dao - dân ca trong dạng thức dân ca
• 4.9. Đặc điểm các hình thức diễn xướng
• 4.10. Đặc điểm yếu tố nhịp điệu trong các dạng thức dân ca của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 4.11. Đặc điểm về người diễn xướng
• 4.12. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PL1 QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH

Tóm tắt

I. Giới thiệu Nghiên cứu Ca dao Dân ca ĐBSCL Góc Bối Cảnh Mới

Nghiên cứu Ca dao Dân ca Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một nhiệm vụ quan trọng, không chỉ mang tầm quốc gia mà còn có tính quốc tế trong bối cảnh hội nhập. Văn học dân gian là một bộ phận của văn hóa dân gian, nơi lưu giữ và trao truyền những thực thể chứa đựng những giá trị văn hóa, có thể lí giải quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của một cộng đồng. Nhiều vấn đề cuộc sống thuộc các lĩnh vực xã hội, chính trị, kinh tế của lịch sử và hiện tại muốn hiểu được phải nhờ vào văn học dân gian. Hiện nay, hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu folklore với quan niệm xem folklore là một quá trình, một sự diễn hóa bao gồm quá trình hiện thực, nghệ thuật và giao tiếp, chú trọng đến những yếu tố ngoài văn bản là một trong những hướng tiếp cận văn học dân gian hứa hẹn nhiều triển vọng nhưng cũng chứa đựng nhiều thách thức về mặt lí luận, thực tiễn.

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu văn hóa dân gian

Nghiên cứu văn hóa dân gian giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng. Những giá trị văn hóa chứa đựng trong các thực thể văn học được xem là một trong những động lực quan trọng trong định hướng và phát triển xã hội. Các nghiên cứu từ trước đến nay chủ yếu dựa trên quan điểm diễn giải văn bản văn học dân gian từ các thành tố ngôn ngữ của văn bản. Việc mở rộng hướng nghiên cứu, điều chỉnh và bổ sung lí luận, xác định những chiều kích khác của các thực thể văn học dân gian cụ thể trên cơ sở tiếp thu các lí thuyết đương đại là một nhu cầu khách quan và cần thiết.

1.2. Hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu Folklore

Hướng tiếp cận bối cảnh xem Folklore là một quá trình, một sự diễn hóa bao gồm quá trình hiện thực, nghệ thuật và giao tiếp. Hướng tiếp cận này chú trọng đến những yếu tố ngoài văn bản, hứa hẹn nhiều triển vọng nhưng cũng chứa đựng nhiều thách thức về mặt lý luận và thực tiễn. Tiếp cận ca dao dân ca ĐBSCL dưới góc độ bối cảnh giúp khám phá những giá trị văn hóa độc đáo, mang tính kế thừa và sáng tạo của cư dân địa phương. Nghiên cứu này có tính cấp thiết trong bối cảnh hiện đại, khi các giá trị văn hóa này đang dần mai một.

II. Thách thức Vấn đề Nghiên cứu Ca dao Dân ca từ Bối Cảnh

Mặc dù các nhà nghiên cứu đã tiến hành công tác sưu tầm cũng như thực hiện nhiều công trình nghiên cứu về thể loại ca dao dân ca, tuy nhiên, trong khi hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore học đang được áp dụng cho một số thể loại folklore thì thể loại ca dao vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Điều này dẫn đến trình trạng nhiều bối cảnh sử dụng ca dao dân ca và các dạng thức cụ thể của nó ít được tìm hiểu và lưu giữ. Việc thiếu quan tâm đến bối cảnh làm hạn chế khả năng hiểu sâu sắc ý nghĩa và giá trị của ca dao, dân ca trong đời sống văn hóa của cộng đồng.

2.1. Thiếu hụt nghiên cứu về bối cảnh sử dụng ca dao dân ca

Hiện nay, nhiều bối cảnh sử dụng ca dao dân ca và các dạng thức cụ thể của nó ít được tìm hiểu và lưu giữ. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào phân tích ngôn ngữ và nội dung của văn bản, bỏ qua yếu tố quan trọng là bối cảnh xã hội, lịch sử, văn hóa nơi ca dao dân ca được hình thành và sử dụng.

2.2. Khó khăn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Sự thiếu hụt trong nghiên cứu bối cảnh gây khó khăn cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của ca dao dân ca. Nếu không hiểu rõ bối cảnh, chúng ta khó có thể truyền đạt chính xác ý nghĩa của các bài ca dao dân ca cho thế hệ sau. Đồng thời, việc khai thác và ứng dụng ca dao dân ca trong các hoạt động văn hóa, giáo dục cũng gặp nhiều hạn chế.

2.3. Tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản văn hóa ĐBSCL

Nhu cầu nghiên cứu để nhận thức, giữ gìn và phát huy những đặc điểm riêng của ca dao dân ca nơi đây cũng hết sức cấp thiết. Việc bảo tồn không chỉ là giữ gìn những bài ca dao cổ, mà còn là sự sống động trong đời sống đương đại, trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, và giáo dục. Sự quan tâm và đầu tư vào việc bảo tồn di sản sẽ giúp duy trì và phát triển bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng.

III. Phương pháp Nghiên cứu Tiếp cận Bối cảnh Ca dao Dân ca ĐBSCL

Luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu để làm rõ các khía cạnh khác nhau của ca dao dân ca ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh. Các phương pháp bao gồm: thống kê, phân loại; phân tích - tổng hợp; cấu trúc - hệ thống; so sánh - đối chiếu; nghiên cứu liên ngành; và điền dã. Phương pháp điền dã được sử dụng trong giai đoạn thu thập nguồn tư liệu. Hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu ca dao dân ca ĐBSCL đòi hỏi phải tìm được các sự kiện diễn xướng ca dao - cụ thể để so sánh, đối chiếu trong quá trình nghiên cứu.

3.1. Kết hợp các phương pháp nghiên cứu đa dạng

Việc sử dụng kết hợp nhiều phương pháp giúp đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc của nghiên cứu. Mỗi phương pháp đóng vai trò riêng trong việc khám phá các khía cạnh khác nhau của ca dao dân ca. Ví dụ, phương pháp thống kê giúp nhận diện các yếu tố mới của ca dao dân ca, trong khi phương pháp so sánh giúp làm rõ đặc điểm của ca dao dân ca trong những bối cảnh diễn xướng khác nhau.

3.2. Vai trò của phương pháp điền dã trong thu thập tư liệu

Phương pháp điền dã đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập nguồn tư liệu thực tế, sống động. Các sự kiện diễn xướng ca dao cụ thể được ghi lại và phân tích, giúp hiểu rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của ca dao dân ca trong đời sống cộng đồng. Đây là phương pháp không thể thiếu trong nghiên cứu ca dao dân ca ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh.

IV. Ứng dụng Thực tiễn Ca dao Dân ca ĐBSCL trong Đời Sống Văn Hóa

Luận án làm rõ vai trò, vị trí của ca dao dân ca ĐBSCL trong đời sống văn hóa qua các giao tiếp nói năng và các hình thức diễn xướng dân ca, từ đó khẳng định những giá trị của di sản folklore này trong đời sống tinh thần của người dân ĐBSCL. Đồng thời, chỉ ra những đặc điểm mới của ca dao dân ca ĐBSCL và mở ra những định hướng mới trong nhận diện thể loại ca dao - dân ca.

4.1. Giá trị của ca dao dân ca trong giao tiếp và diễn xướng

Ca dao dân ca không chỉ là những bài hát, câu thơ mà còn là phương tiện giao tiếp, biểu đạt tình cảm, truyền đạt kinh nghiệm sống của người dân. Trong các hình thức diễn xướng, ca dao dân ca mang đến không gian văn hóa đặc sắc, gắn kết cộng đồng và tạo nên bản sắc riêng cho vùng đất ĐBSCL.

4.2. Định hướng mới trong nhận diện thể loại ca dao dân ca

Nghiên cứu bối cảnh giúp chúng ta nhìn nhận ca dao dân ca không chỉ là những văn bản tĩnh tại mà còn là những thực thể sống động, biến đổi theo thời gian và không gian. Điều này mở ra những hướng nghiên cứu mới, giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về bản chất và giá trị của ca dao dân ca trong đời sống văn hóa.

V. Kết luận Tương lai Bảo tồn Ca dao Dân ca ĐBSCL ra sao

Nghiên cứu ca dao dân ca ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn có giá trị thực tiễn cao trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của vùng. Việc nhận diện và khai thác các giá trị văn hóa ẩn chứa trong ca dao dân ca sẽ góp phần xây dựng đời sống tinh thần phong phú, đa dạng cho cộng đồng. Cần có những chính sách và hành động cụ thể để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian, đặc biệt là ca dao dân ca, trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa

Di sản văn hóa là tài sản vô giá của mỗi quốc gia, dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là của toàn xã hội. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, các nhà nghiên cứu, các nghệ nhân và cộng đồng để bảo tồn và phát huy hiệu quả di sản văn hóa.

5.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn ca dao dân ca ĐBSCL

Các giải pháp bảo tồn có thể bao gồm: sưu tầm, ghi chép, số hóa các bài ca dao dân ca; tổ chức các hoạt động truyền dạy ca dao dân ca cho thế hệ trẻ; hỗ trợ các nghệ nhân, câu lạc bộ ca dao dân ca; đưa ca dao dân ca vào chương trình giáo dục; khai thác ca dao dân ca trong các hoạt động du lịch, văn hóa, nghệ thuật. Quan trọng nhất là tạo ra môi trường sống động để ca dao dân ca tiếp tục được yêu thích, sử dụng và phát triển trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình Nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh (Trường hợp ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long) do nghiên cứu sinh Trần Văn Thịnh thực hiện (Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 2022) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc Điệp và PGS.TS. Nguyễn Văn Nở, đánh dấu một bước chuyển hệ hình mang tính tiên phong trong folklore học Việt Nam. Nghiên cứu giải quyết sự khủng hoảng phương pháp luận kéo dài nhiều thập kỷ khi văn học dân gian nói chung và ca dao - dân ca Nam Bộ nói riêng chủ yếu bị đóng khung trong phương pháp tiếp cận văn bản học tĩnh (text-centric approach), nơi các tác phẩm bị tước đoạt khỏi môi trường sinh quyển sống động.

Khoảng trống học thuật cốt lõi (research gap) mà luận án định vị là sự thiếu vắng một khung lý thuyết và công cụ thực chứng hoàn chỉnh để nghiên cứu ca dao - dân ca như một chỉnh thể nguyên hợp trong mối quan hệ hữu cơ với sự kiện diễn xướng (performance event) và các điều kiện sinh thái văn hóa. Trước nghiên cứu này, các công trình sưu tầm tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) chủ yếu tiến hành văn bản hóa lời ca, triệt tiêu các thành tố ngoài ngôn từ (nhạc tính, ngữ điệu, cử chỉ, tâm lý người tham gia, không gian - thời gian thực địa), hoặc tiếp cận âm nhạc dân gian thuần túy tách rời cấu trúc hội thoại đời thường.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu then chốt:

1. Bản chất hệ thống và các thành tố cấu trúc của một sự kiện diễn xướng ca dao - dân ca trong bối cảnh thực tế bao gồm những yếu tố nào?
2. Ca dao - dân ca vận hành và thực hiện các chức năng ngữ dụng như thế nào trong dạng thức lời nói (speech mode) của đời sống thường nhật?
3. Các dạng thức diễn xướng dân ca (folk song mode) như hò, lý, hát ru, hát huê tình gắn kết với bối cảnh xã hội, tổ hợp chức năng và cơ cấu nhân khẩu học ra sao?

Khung lý thuyết của công trình được kiến tạo trên sự tích hợp liên ngành: Lý thuyết bối cảnh Folklore (Contextual Folklore Theory) khởi xướng bởi Alan Dundes và Dan Ben-Amos, Chức năng luận (Functionalism) của Bronisław Malinowski, Lý thuyết phân tích hội thoại (Conversation Analysis) và Nhân học văn hóa (Cultural Anthropology). Đóng góp mang tính đột phá của luận án là việc xây dựng một bộ công cụ phân tích đa tầng, giải mã 160 mẫu ngữ liệu điền dã thực địa nguyên bản (mã hóa NN001 đến NN160) kết hợp với hàng ngàn đơn vị văn bản từ các tuyển tập kinh điển của Chu Xuân Diên, Huỳnh Ngọc Trảng, Lư Nhất Vũ - Lê Giang, khẳng định ca dao - dân ca là một quá trình giao tiếp nghệ thuật sống động chứ không đơn thuần là di sản ngôn từ tĩnh.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu folklore thế giới chứng kiến bước ngoặt căn bản từ cuộc tranh luận "Văn bản và Bối cảnh" ("Text - Context" controversy) kéo dài từ năm 1965 đến 1979 tại Hoa Kỳ. Nền tảng của bước chuyển này bắt đầu từ nhận định kinh điển của Bronisław Malinowski (1925) về mối liên hệ không thể tách rời giữa văn bản và bối cảnh văn hóa. Đến năm 1964, Alan Dundes công bố tiểu luận bản lề Texture, Text and Context, khẳng định một thể loại folklore hoàn chỉnh bắt buộc phải được mổ xẻ đồng thời trên cả ba bình diện: "Tốt nhất là một thể loại nên được phân tích theo cả ba yếu tố trên". Bước đột phá lý thuyết tiếp tục được Dan Ben-Amos (1971) xác lập trong Toward a Definition of Folklore in Context, đưa ra định nghĩa mang tính cách mạng: "Folklore là hành động diễn ra lúc đó. Nó là hành động nghệ thuật. Nó bao hàm sự sáng tạo và sự đáp ứng thẩm mĩ, cả hai đều hội tụ về các hình thức nghệ thuật". Đồng thời, Barbara Kirshenblatt-Gimblett (1969) với nghiên cứu A Parable in Context và Robert A. Georges (1969) với Toward an Understanding of Storytelling Events đã chứng minh xuất sắc cách thức các yếu tố ngoài văn bản chi phối quá trình kiến tạo nghĩa.

Tuy nhiên, hướng tiếp cận này vấp phải sự phản kháng quyết liệt từ phái truyền thống bảo thủ. D. Wilgus (1973) trong bài thuyết trình The Text is the Thing đã bày tỏ quan ngại sâu sắc rằng việc tuyệt đối hóa bối cảnh sẽ làm biến chất đối tượng folklore học, biến ngành này thành xã hội học thuần túy và đe dọa "đốt cháy toàn bộ văn khố". Những học giả như Roger Welsch hay Stephen Jones cũng cảnh báo nguy cơ đánh mất tính tự trị thẩm mỹ của sản phẩm nghệ thuật dân gian.

Tại Việt Nam, hướng tiếp cận bối cảnh được giới thiệu và phát triển qua các công trình của Nguyễn Thị Hiền (1999, 2000), Trần Thị An (2008), và được cụ thể hóa qua các luận án của Huỳnh Vũ Lam (2015) về truyện kể Khmer, Nguyễn Hữu Nghĩa (2018) về truyện cổ Phật giáo, Lê Thị Thanh Vy (2013, 2020) về tục ngữ. Đối với mảng ca dao - dân ca ĐBSCL, dù đã có những khảo cứu quy mô của Lư Nhất Vũ, Lê Giang (1981, 1983), Bảo Định Giang, Bùi Mạnh Nhị (1984), Huỳnh Ngọc Trảng (2006), Chu Xuân Diên (2002, 2005), nhưng đại đa số các công trình này chỉ tiếp cận ca dao như văn bản thi pháp hoặc hình thức âm nhạc độc lập.

Công trình của Trần Văn Thịnh định vị chính xác ở điểm giao thoa còn bỏ ngỏ: vận dụng hệ thống lý thuyết bối cảnh hiện đại để giải quyết toàn diện thể loại ca dao - dân ca tại một tiểu vùng văn hóa đặc thù. Luận án vượt lên trên hai nghiên cứu quốc tế điển hình là mô hình phân tích tương tác xã hội của Kirshenblatt-Gimblett (1969) và khung lý thuyết giao tiếp nhóm nhỏ của Ben-Amos (1971) bằng cách mở rộng sang cấu trúc hội thoại ngôn ngữ học và phân loại nhịp điệu diễn xướng, thiết lập một khung khảo sát hoàn chỉnh thích ứng với đặc thù văn hóa sông nước Nam Bộ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo nên một bước tiến quan trọng trong việc mở rộng và tái cấu trúc các lý thuyết folklore học kinh điển:

1. Tái định nghĩa bản thể luận ca dao - dân ca: Công trình thách thức quan niệm truyền thống xem ca dao là "thơ dân gian" thuần túy ngôn từ. Mở rộng luận điểm của Dan Ben-Amos, luận án chứng minh ca dao - dân ca là một thực thể tồn tại dưới dạng thức một quá trình giao tiếp trong nhóm nhỏ, nơi văn bản chỉ là một thành tố lâm thời được kích hoạt bởi các điều kiện bối cảnh cụ thể.
2. Mô hình hóa cấu trúc hệ thống sự kiện diễn xướng: Luận án thiết lập mô hình đa chiều gồm 3 cấp độ: Cấp độ bối cảnh vĩ mô (hoàn cảnh lịch sử, địa - văn hóa ĐBSCL); Cấp độ bối cảnh vi mô/tức thời (không gian vật lý, thời gian, tình huống giao tiếp, trạng thái tâm lý trước/sau diễn xướng); Cấp độ thành tố chủ thể (người diễn xướng, người tham gia, quan hệ xã hội, giới tính, lứa tuổi).
3. Xác lập hệ hình phân đôi dạng thức: Đề xuất khung phân loại rành mạch giữa Dạng thức lời nói (sử dụng ca dao trong sinh hoạt giao tiếp thường nhật thông qua cơ chế mượn lời, dẫn lời) và Dạng thức dân ca (sử dụng ca dao trong môi trường diễn xướng âm nhạc như hò, lý, hát ru, hát huê tình).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự hợp nhất của 4 trụ cột lý thuyết:

• Lý thuyết bối cảnh folklore (Dundes, Ben-Amos): Khảo sát sự tương tác giữa kết cấu (texture), văn bản (text) và bối cảnh (context).
• Lý thuyết hội thoại và Hành vi ngôn ngữ (Conversation Analysis & Speech Act Theory): Nhận diện các đơn vị tương tác gồm cuộc thoại, cặp thoại (adjacency pairs), tham thoại (conversational moves), và các "khóa diễn xướng" (performance keys) đóng vai trò chuyển đổi ngôn ngữ đời thường sang phát ngôn nghệ thuật.
• Chức năng luận (Malinowski): Phân tích ca dao qua các tổ hợp chức năng (chức năng thực hành lao động, nghi lễ, giải tỏa tâm lý, giáo dục, trào lộng, tự tình).
• Nhân học văn hóa: Khảo sát tiểu vùng văn hóa ĐBSCL với tính chất mở, sông nước, quá trình khẩn hoang và tính cách phóng khoáng của cư dân Nam Bộ.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác định rõ: tập trung vào cộng đồng người Việt (Kinh) tại ĐBSCL, không bao gồm đồng dao trẻ em và không khảo cứu sâu các thang âm điệu thức âm nhạc học thuần túy.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận Diễn giải (Interpretivism) kết hợp Chủ nghĩa hiện thực dung hòa (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods):

• Định tính chuyên sâu: Miêu tả nhân học dày (thick description) các sự kiện diễn xướng, phân tích vi mô cấu trúc hội thoại, phân tích nội dung diễn ngôn và đối chiếu thi pháp học.
• Định lượng thực chứng: Thống kê mô tả, phân tích tần suất xuất hiện của các bối cảnh cụ thể, phân nhóm độ tuổi (khoảng cách 4 tuổi và 10 tuổi), tỷ lệ phân bố giới tính và cấu trúc các cặp thoại.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu áp dụng nguyên tắc tam giác hóa (triangulation) nghiêm ngặt từ 4 nguồn tư liệu độc lập:

1. Nguồn điền dã trực tiếp: 160 biên bản sự kiện diễn xướng thu thập từ thực địa (mã hóa NN001 - NN160 tại Phụ lục 1), ghi nhận đầy đủ bối cảnh, thông tin nhân học, trạng thái tâm lý trước và sau của người nói và người nghe.
2. Nguồn văn học nghệ thuật: Trích xuất các sự kiện diễn xướng được tái hiện trong tác phẩm của các nhà văn Nam Bộ tiêu biểu (Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc, Nguyễn Ngọc Tư, Phi Vân, Trần Bảo Định). Điển hình như phân tích bối cảnh bài ca dao "Con chim se sẻ..." trong truyện ngắn Làm má đâu có dễ của Nguyễn Ngọc Tư.
3. Nguồn sưu tập truyền thống: Khảo sát hàng ngàn văn bản trong các công trình của Khoa Ngữ văn Đại học Cần Thơ (1997), Chu Xuân Diên (2002, 2005), Huỳnh Ngọc Trảng (2006).
4. Nguồn âm nhạc dân gian: Phân tích cấu trúc trình diễn từ các công trình khảo cứu âm nhạc của Lư Nhất Vũ, Lê Giang, Nguyễn Văn Hoa (1981, 1985, 1986, 2002, 2014).

Độ tin cậy và giá trị sinh thái (ecological validity) được đảm bảo thông qua việc chuẩn hóa quy trình điền dã bằng các phiếu quan sát tham gia, ghi âm hiện trường và phân tích đối chiếu chéo giữa các cộng tác viên khoa học.

Data và phân tích

Toàn bộ 160 mẫu ngữ liệu điền dã và hàng trăm trích đoạn văn học được phân tích ma trận bối cảnh. Ví dụ, phân tích cấu trúc sự kiện diễn xướng tại Cái Tắc, Hậu Giang (Mẫu ngữ liệu NN058) trích xuất chi tiết:

• Bối cảnh: Sáng sớm ngày 25/8/2018, tại vườn cây ăn trái Cái Tắc.
• Chủ thể: Chú Tám (Đoàn Thanh Vũ) - người nói; Bác Sáu (Đoàn Tấn Khanh) và người sưu tầm - người nghe; cả hai đều là nông dân ĐBSCL.
• Tâm lý vi mô: Trước diễn xướng, người nói bực bội, than thở giá cam rớt so với giá chanh; người nghe e ngại giải thích sự bấp bênh của thị trường. Ca dao xuất hiện như một công cụ giải tỏa xung đột và điều tiết tâm lý xã hội.

Dữ liệu dân ca được phân tích định lượng chi tiết qua 12 bảng biểu chuyên sâu (Bảng 4.1 đến 4.12), phân chia rành mạch các thể loại: Lý (Bảng 4.3), Hò (Bảng 4.4), Hát huê tình (Bảng 4.5), Hát ru (Bảng 4.6), đối sánh nhịp điệu (Bảng 4.8 - 4.11) và cơ cấu giới tính/độ tuổi người cung cấp (Bảng 4.12; Biểu đồ 4.2 - 4.11).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tồn tại phổ quát của ca dao trong dạng thức lời nói: Luận án chứng minh ca dao ĐBSCL không chỉ tồn tại khi được hát lên mà vận hành mạnh mẽ trong giao tiếp thường nhật. Người dân sử dụng ca dao thông qua hành động "mượn lời" và "dẫn lời" (Bảng 3.14) như một chiến lược đàm thoại để khuyên răn, châm biếm, than thân hoặc làm dịu căng thẳng giao tiếp mà không gây tổn thương thể diện đối thoại.
2. Cơ chế "Khóa diễn xướng" (Performance Framing): Khám phá hệ thống các công thức mở đầu mang tính quy ước như "Người xưa có câu...", "Tục ngữ có câu...", "Ông bà mình nói đâu có sai..." (Bảng 3.11, 3.12, 3.13) đóng vai trò như các khóa tín hiệu thẩm mỹ, chuyển đổi tức thì một cuộc trò chuyện thế tục sang không gian diễn xướng mang thẩm quyền tập thể dân gian.
3. Quy luật phân hóa thể loại theo nhân khẩu học và bối cảnh:
   • Hát ru: Tuyệt đối gắn liền với không gian gia đình mẫu hệ, người diễn xướng chủ yếu là nữ giới ở các nhóm tuổi trung niên và cao niên (Biểu đồ 4.8, 4.9; Bảng 4.12).
   • Hò đối đáp: Gắn chặt với không gian lao động sông nước, đồng ruộng, xay lúa giã gạo; đòi hỏi sự cân bằng giới tính nam - nữ và cấu trúc chuỗi diễn xướng đối đáp nhiều chặng (Biểu đồ 4.1; Bảng 2.7).
   • Điệu Lý: Thể hiện tính linh hoạt cao nhất về mặt không gian và lứa tuổi, thích ứng từ sinh hoạt giải trí đến lao động sản xuất (Bảng 4.3, 4.8).
4. Tính động của dị bản trong vi bối cảnh: Chứng minh các biến thể ngôn từ (dị bản) không phải là sự "tam sao thất bản" ngẫu nhiên mà là kết quả tất yếu của sự thích ứng ngôn ngữ với trạng thái tâm lý tức thời của người nói và quan hệ quyền lực/thân sơ giữa các đối tượng tham gia cuộc thoại (phân tích mẫu NN021, NN102).

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Mở rộng biên độ thể loại folklore học Việt Nam, cung cấp hệ phương pháp luận giải mã văn học dân gian từ góc nhìn ngữ dụng học và nhân học văn hóa.
• Về phương pháp luận: Chấm dứt thời kỳ sưu tầm cơ giới chỉ ghi chép lời ca thuần túy; xác lập tiêu chuẩn điền dã mới đòi hỏi lập hồ sơ bối cảnh toàn diện cho từng đơn vị ngữ liệu.
• Về bảo tồn di sản: Đưa ra luận cứ khoa học để chuyển dịch chính sách bảo tồn từ "bảo tàng hóa văn bản" (đóng khung trong sách vở) sang "bảo tồn sinh thái nhân văn", tức duy trì và tái tạo không gian sinh hoạt cộng đồng nơi ca dao - dân ca thực sự sống và thực hiện chức năng xã hội.
• Về giáo dục và văn hóa ứng dụng: Cung cấp cách tiếp cận giảng dạy ca dao trong nhà trường gắn liền với hoạt cảnh và bối cảnh văn hóa vùng miền, thúc đẩy công nghiệp văn hóa và du lịch sinh thái ĐBSCL.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu cụ thể:

1. Giới hạn tộc người: Đối tượng khảo sát tập trung vào cộng đồng người Việt, chưa mở rộng so sánh với kho tàng ca dao - dân ca của các dân tộc cùng cộng cư tại ĐBSCL như Khmer, Hoa, Chăm.
2. Độ mai một của bối cảnh lịch đại: Nhiều hình thức diễn xướng truyền thống quy mô (như hò cấy, hò xay lúa, hò sông nước đêm trăng) đã biến mất khỏi đời sống thực tế do cơ giới hóa nông nghiệp, buộc nghiên cứu phải phục dựng gián tiếp qua ký ức nghệ nhân và tác phẩm văn học.
3. Phương diện âm nhạc học: Nghiên cứu dừng lại ở phân tích nhịp điệu và hình thức diễn xướng mà chưa đi sâu vào phân tích ký âm cấu trúc thang âm, điệu thức theo chuyên ngành âm nhạc học.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda) đề xuất 4 hướng phát triển:

• Mở rộng nghiên cứu bối cảnh ca dao - dân ca liên tộc người tại Tây Nam Bộ.
• Ứng dụng công nghệ số hóa đa phương tiện để xây dựng "Bản đồ bối cảnh số" (Digital Contextual Mapping) cho folklore Nam Bộ.
• Khảo sát sự chuyển dịch của ca dao - dân ca trong không gian mạng và các nền tảng truyền thông xã hội đương đại.
• Kết hợp nghiên cứu âm nhạc dân tộc học (ethnomusicology) chuyên sâu để hoàn thiện mô hình liên ngành văn bản - âm nhạc - bối cảnh.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Xác lập một chuẩn mực nghiên cứu mới trong các cơ sở đào tạo sau đại học ngành Ngữ văn và Văn hóa học tại Việt Nam; tạo tiền đề cho hàng loạt đề tài nghiên cứu folklore ứng dụng lý thuyết bối cảnh.
• Chính sách văn hóa: Đóng góp trực tiếp vào cơ sở dữ liệu khoa học cho Cục Di sản Văn hóa và các Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch khu vực ĐBSCL trong việc xây dựng hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và quốc tế.
• Xã hội và cộng đồng: Nâng cao ý thức cộng đồng về giá trị của môi trường diễn xướng sống, hỗ trợ các câu lạc bộ đờn ca tài tử và dân ca Nam Bộ phục hồi các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn với du lịch bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết bối cảnh chuẩn mực, phương pháp điền dã nhân học và kỹ thuật phân tích tương tác hội thoại.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn hóa: Nguồn tài liệu tham khảo chuyên sâu và toàn diện về thi pháp bối cảnh và văn học dân gian Nam Bộ.
• Nhà quản lý di sản và hoạch định chính sách: Khung tham chiếu khoa học để thẩm định và xây dựng các đề án bảo tồn văn hóa phi vật thể.
• Các nhà biên kịch, văn nghệ sĩ: Nguồn ngữ liệu sống động về cách thức sử dụng ca dao tự nhiên trong khẩu ngữ Nam Bộ để xây dựng tác phẩm nghệ thuật chân thực.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì? Đó là việc mở rộng định nghĩa của Dan Ben-Amos để chứng minh ca dao không chỉ tồn tại ở dạng thức hát (dân ca) mà hiện diện như một phương thức giao tiếp chiến lược trong dạng thức lời nói hàng ngày, vận hành thông qua các cấu trúc cặp thoại và cơ chế mượn lời để giải quyết các vấn đề tâm lý - xã hội.
2. Tính đổi mới của phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Thay vì phân tích thi pháp văn bản cô lập như các công trình truyền thống, luận án thiết lập khung phân tích liên ngành tích hợp: Nhân học văn hóa - Lý thuyết hội thoại - Chức năng luận, kết hợp điều tra điền dã thực chứng với bộ mã hóa 160 mẫu ngữ liệu có tham số bối cảnh hoàn chỉnh.
3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất là gì? Sự tồn tại của hệ thống "khóa diễn xướng" dân gian trong lời nói đời thường. Chỉ bằng một quán ngữ dẫn lời, người nói có thể lập tức tái định khung cuộc thoại, chuyển giao trách nhiệm phát ngôn cá nhân sang thẩm quyền tri thức của cộng đồng để đạt hiệu quả giao tiếp tối ưu mà không gây đối đầu trực tiếp.
4. Giao thức nghiên cứu có khả năng nhân bản (replication protocol) không? Hoàn toàn có thể nhân bản. Toàn bộ cấu trúc bảng tách xuất thành tố sự kiện diễn xướng (Bảng 2.1 - 2.14) và bảng phân loại chức năng/nhịp điệu (Bảng 4.1 - 4.12) tạo thành một bộ công cụ chuẩn hóa có thể áp dụng trực tiếp để nghiên cứu ca dao - dân ca ở các vùng văn hóa khác như đồng bằng Bắc Bộ hay duyên hải Miền Trung.
5. Lộ trình học thuật 10 năm tới được phác thảo ra sao? Phát triển từ nghiên cứu trường hợp ĐBSCL thành hệ thống lý thuyết bối cảnh hoàn chỉnh cho folklore học Việt Nam, hướng tới số hóa tư liệu bối cảnh tương tác và liên kết dữ liệu folklore khu vực Đông Nam Á.

Kết luận

Luận án của tiến sĩ Trần Văn Thịnh đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh khoa học với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập thành công khung lý thuyết và phương pháp luận tiếp cận ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh phù hợp với thực tiễn văn hóa Việt Nam.
2. Phân định rành mạch và phân tích sâu sắc hai dạng thức tồn tại cơ bản của ca dao - dân ca ĐBSCL: dạng thức lời nói và dạng thức dân ca.
3. Giải mã cấu trúc hệ thống sự kiện diễn xướng qua việc lượng hóa và định tính 160 mẫu ngữ liệu điền dã thực tế cùng hệ thống tư liệu văn học, âm nhạc đồ sộ.
4. Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa văn bản ca dao, nhịp điệu diễn xướng, cơ cấu nhân khẩu học và môi trường sinh thái sông nước Nam Bộ.
5. Định hình một phương pháp luận bảo tồn di sản văn hóa sống, gắn liền văn học dân gian với không gian sinh hoạt cộng đồng đương đại.

Công trình đánh dấu một cột mốc trưởng thành của folklore học Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế, khẳng định rằng giá trị trường tồn của ca dao - dân ca không nằm trên những trang giấy in tĩnh lặng, mà nằm trong chính dòng chảy giao tiếp sinh động của đời sống nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, tác giả luận văn đã phân tích khá đầy đủ các loại bối cảnh sử dụng tục ngữ được thống kê trong nhiều tác phẩm văn học đương đại (văn xuôi) của Việt Nam và đưa ra những bình diện mới của tục ngữ trong Chương 2. Đặc biệt, trong Chương 3, tác giả luận văn này còn tiến tới việc xác định đặc trưng thể loại tục ngữ từ góc nhìn bối cảnh, một cách xác định thể loại dựa trên quan điểm xem folklore là một quá trình, diễn xướng và ngữ cảnh sử dụng. Cách xác định thể loại tục ngữ và các vấn đề liên quan từ góc nhìn này khá mới mẻ so với cách nhìn truyền thống vì bao hàm cả cái nhìn của lí luận phê bình dân gian, cái nhìn ít được coi trọng trước đây. Có thể nói, luận văn lấy đối tượng nghiên cứu là các bối cảnh trong tác phẩm văn học giai đoạn 1930 - 1945 cho đến 13 gần đây nên đã góp phần phản ánh lại các bối cảnh sử dụng tục ngữ trong quá khứ (hiện còn hoặc không còn tồn tại trong thực tiễn hiện nay).

Đó là ưu điểm của luận văn nhưng vì thế mà tính chất thực tế của bối cảnh có thể có một độ chênh nhất định. Ở đây, bối cảnh của tục ngữ trong tác phẩm được tái miêu tả qua quá trình hư cấu, tưởng tượng và hoạt động sáng tạo của nhà văn nên ít nhiều đã bị khúc xạ so với thực tế. Luận án tiến sĩ Nghiên cứu truyện dân gian Khmer ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh của Huỳnh Vũ Lam bảo vệ thành công năm 2015 là một công trình nghiên cứu vừa mang tính lí luận vừa mang tính ứng dụng về lí thuyết bối cảnh. Lấy thể loại truyện dân gian làm đối tượng nghiên cứu, tác giả luận án đã có những đóng góp quan trọng về việc xây dựng các công cụ lí luận cụ thể nhằm khảo sát truyện dân gian Khmer trên cơ sở phân tích và diễn giải các sự kiện diễn xướng truyện dân gian.

Kết quả vận dụng các công cụ lí luận đã chứng minh có sự tồn tại những chiều kích mới của truyện dân gian Khmer cũng như những khả năng mới của hướng tiếp cận bối cảnh trong việc vận dụng lí luận của nó nhằm khảo sát các hiện tượng folklore cụ thể ở các nền văn hóa. Dù vậy, tác giả cũng nhận thấy những khó khăn nhất định trong vận dụng lí thuyết bối cảnh: “Với mục tiêu nghiên cứu lí thuyết và ứng dụng bước đầu trong truyện dân gian Khmer ĐBSCL, những phương pháp tiếp cận và kiến giải theo một số tiêu chí của việc diễn xướng mà mục tiêu khoa học của luận án đã đề xuất chỉ phù hợp tương đối trong phạm vi công trình này và loại truyện dân gian trong dạng nghiên cứu trường hợp. Tính chất khách quan và yêu cầu mẫu khảo sát phải đủ lớn và chuẩn hóa để có thể đi đến kết luận theo cách nghiên cứu truyền thống là điều không thể thực hiện được trong hướng tiếp cận bối cảnh” (Huỳnh Vũ Lam, 2015). Luận án này sau đó đã được hoàn chỉnh và in thành sách vào năm 2019 do Nhà xuất bản Hội nhà văn phát hành.

Công trình này có nhiều đóng góp trong giới thiệu và vận dụng hướng tiếp cận bối cảnh mà một trong những điểm son của nó là trình diễn các kĩ thuật kiến giải truyện dân gian Khmer trong 3 loại bối cảnh tiêu biểu (kích thích ngẫu nhiên, thương thảo giữa các thành viên, lễ hội). Năm 2018, lí luận của hướng tiếp cận bối cảnh tiếp tục được vận dụng để tiếp cận thể loại truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo qua luận án tiến sĩ Truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo của Việt Nam và Myanmar nghiên cứu theo hướng tiếp cận bối cảnh của Nguyễn Hữu Nghĩa. Mặc dù thể hiện thái độ khiêm nhường, nhưng khẳng định của tác giả luận án cho thấy những đóng góp đáng kể của công trình này cho ngành nghiên cứu folklore học ở Việt Nam: 14 Dù không đặt ra mục tiêu nghiên cứu lí thuyết, qua các phương pháp tiến hành thu thập, xử lí tư liệu và trình bày kết quả khảo sát, luận án có thể mang lại những đóng góp khiêm nhường về những vấn đề mang tính phương pháp luận của hướng nghiên cứu bối cảnh. Các vấn đề liên quan đến việc hoạch định phạm vi tiếp cận tư liệu, nhóm người cung cấp thông tin, kỹ thuật điều tra xã hội và dân tộc học, vấn đề các cấp độ của bối cảnh, việc định nghĩa khái niệm, thao tác phân loại và phân tích đặc điểm, giá trị của đối tượng nghiên cứu.

dưới một góc độ khá mới mẻ và khác biệt so với hướng nghiên cứu truyền thống sẽ được thể hiện khá toàn diện trong các nội dung của luận án (Nguyễn Hữu Nghĩa, 2018). Phát triển từ luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ Nghiên cứu folklore trong bối cảnh, Lý thuyết và ứng dụng (trên cứ liệu tục ngữ trong văn học Việt Nam) bảo vệ thành công 2020 của Lê Thị Thanh Vy là một mốc son nổi bật mới nhất trong nghiên cứu và ứng dụng hướng tiếp cận bối cảnh ở Việt Nam. Công trình này đã khẳng định một bước tiến tiếp theo của việc tiếp nhận và ứng dụng hướng tiếp cận bối cảnh vào nghiên cứu tục ngữ ở Việt Nam. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của luận án đã mở ra một chân trời lí luận được tiếp cận hết sức kinh điển: diễn trình lại sự ra đời và phát triển của hướng tiếp cận bối cảnh Hoa Kỳ, xác định vai trò, vị trí của nó trong folklore học Hoa Kỳ và phân tích chi tiết toàn bộ sự đóng góp của hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu folklore.

Tác giả Lê Thị Thanh Vy đã dành hẳn 2 chương trong công trình của mình để thực hiện mục tiêu đó. Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu công phu, bài bản về tục ngữ nhưng lại có chức năng diễn giải một cách đầy đủ nhất về sự phát triển và các vấn đề lí luận của hướng tiếp cận bối cảnh trên thế giới cả về chiều sâu lẫn chiều rộng, cả về vi mô lẫn vĩ mô, cả về đương đại lẫn lịch đại so với các công trình trước đó. Sau khi đã rút ra những đóng góp của hướng nghiên cứu folklore theo bối cảnh đối với các hướng tiếp cận trước đó, tác giả khẳng định: Trên đây là những đóng góp của hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore học trong việc tăng trưởng nhận thức về thể loại, chuẩn hóa hoạt động sưu tầm và xây dựng một mô hình đa công cụ giúp phân tích một sự kiện folklore. Cùng với việc bổ sung các khái niệm mới trong nhận thức về folklore (như khái niệm “bối cảnh”), nhận thức lại/ mở rộng những khái niệm căn cốt của folklore học (như khái niệm “truyền thống”, “dân gian”) (…) có thể nói, hướng tiếp cận bối cảnh đã có những thúc đẩy đa diện đối với ngành folklore học Hoa Kỳ.

Và vì thế, hướng tiếp cận bối cảnh có thể được nhìn nhận như một bước ngoặt của folklore Hoa Kỳ trong hành trình tiến về 15 hiện đại, không chỉ khu biệt folklore học với dân tộc học và nghiên cứu văn học nhằm thiết định sự tự trị ngành học, mà còn khu biệt với truyền thống folklore châu Âu vốn chú trọng chiều kích lịch sử, lãng mạn, dân tộc tính. trong nghiên cứu folklore ( Lê Thị Thanh Vy, 2020). Nhìn chung, hướng tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh trong nghiên cứu folklore ở Việt Nam đã bước đầu được giới thiệu và vận dụng. Các công trình triển khai theo hướng vận dụng không chỉ làm rõ được nhiều hiện tượng folklore mà còn giới thiệu được các công cụ lí luận mới, bổ sung và mở rộng lí luận cho lĩnh vực folklore học ở Việt Nam.

Nghiên cứu ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long và những bước đi đầu tiên trong tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh Khoảng thế kỷ XVII, ca dao - dân ca ở ĐBSCL hình thành cùng với lịch sử khẩn hoang của vùng đất này. Đến năm 1888, công việc sưu tầm bắt đầu được ghi nhận ở phương diện học thuật với những câu ca dao - dân ca do Trương Vĩnh Ký ghi lại trong số đầu tiên của bộ Miscellanées (Imprimerie Commerciale Rey Curiol, 1888). Tiếp theo đó, nhiều học giả đã cố gắng sưu tầm lại các câu ca dao - dân ca và đặt tên các văn bản sưu tầm này dựa vào chức năng hoặc dạng thức mà nó tồn tại trong thực tế. Có thể kể đến những tư liệu được sưu tầm như: Câu hát An Nam của Trương Minh Ký, Câu hát đối và câu hò tuồng, truyện thơ, xạo của Đặng Lễ Nghi, Câu hát huê tình của Đinh Thái Sơn, Câu hát đối đáp của Nguyễn Bá Thời, Phong dao và ca dao mới của Chu Ngọc Chi, Câu hò xay lúa của Nguyễn Công Chánh, Hò xay lúa của Hoàng Minh Tự, Hát huê tình đối đáp của Khấu Võ Nghi.

Đánh giá về tình hình sưu tầm ca dao - dân ca trong thời kì này, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng cho rằng: “Ngoài các “câu hát” trong Miscellanées (1888) và những câu “tục diêu” dẫn chứng trong bộ “Đại Nam Quốc âm tự vị” (1895) thì cuốn “Câu hát An Nam” của Trương Minh (Ký?) xuất bản ở Sài Gòn, năm 1886 có thể coi là sưu tập ca dao Nam bộ đầu tiên. Kế đó, sưu tập câu hát góp - Recueill de Chanson populaires (xuất bản lần đầu năm 1897, tái bản lần thứ tư, 1910) của Huỳnh Tịnh Của là sưu tập đáng chú ý khác”, và “Đầu thế kỷ XX, cùng với các ấn phẩm thơ, tuồng, truyện, tích (mà đa phần là “bổn cũ soạn lại” và dịch ra quốc ngữ, các tài liệu Hán Nôm) các sưu tập ca dao - dân ca cũng được xuất bản ngày càng nhiều hơn” (Huỳnh Ngọc Trảng, 2006). Có thể nói, công việc sưu tầm, biên soạn ca dao đã thực sự được bắt đầu từ cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX và đã được những thành tự đáng ghi nhận. Đặc 16 biệt, các công trình sưu tầm thời kì này ít nhiều còn lưu giữ được một số yếu tố của ca dao - dân ca trong hình thức diễn xướng.

Bản thân việc sử dụng các thuật ngữ để gọi tên ca dao - dân ca thời kì này đã phản ánh được dạng thức diễn xướng của ca dao - dân ca trong thực tế. Dù vậy, thời kì này vẫn còn hiếm các công trình mang tính chất nghiên cứu chuyên sâu. Những năm 1960, 1970, folklore học Việt Nam tiếp tục ghi nhận những sưu tầm, nghiên cứu trên các tờ báo, tạp chí và ấn phẩm xuất bản ở miền Nam.