Nghiên Cứu Ca Dao - Dân Ca Đồng Bằng Sông Cửu Long Dưới Góc Nhìn Bối Cảnh

Nghiên cứu Ca dao Dân ca Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một nhiệm vụ quan trọng, không… 470 trang · Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh · 2022.

• Tác giả: Trần Văn Thịnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Ngọc Điệp
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Nghiên Cứu Ca Dao - Dân Ca Đồng Bằng Sông Cửu Long Dưới Góc Nhìn Bối Cảnh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ TRONG TIẾP CẬN CA DAO - DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh ở nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh trong nước
• 1.4. Nghiên cứu ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long và những bước đi đầu tiên trong tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh
• 1.5. Nghiên cứu ca dao - dân ca ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh - những vấn đề còn bỏ ngỏ
• 1.6. Ca dao - dân ca được tiếp cận như chỉnh thể ngôn từ nghệ thuật độc lập với sự kiện diễn xướng, không chú ý đến các dạng thức tồn tại cụ thể của ca dao - dân ca
• 1.7. Ca dao - dân ca được quan niệm như chỉnh thể ngôn từ nghệ thuật độc lập, tách rời với bối cảnh chung trong nghiên cứu
• 1.8. Quan niệm xem dân ca là đối tượng của lĩnh vực âm nhạc chứ không phải là đối tượng nghiên cứu của hướng tiếp cận bối cảnh
• 1.9. Ca dao - dân ca cần được nhận thức là một thực thể tồn tại dưới dạng thức một quá trình giao tiếp trong nhóm nhỏ
• 1.10. Vấn đề nhận dạng các thành tố của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 1.11. Vấn đề phương pháp trong sưu tầm và nghiên cứu ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 1.12. Nhận xét tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài
• 1.13. Nhận xét tình hình nghiên cứu
• 1.14. Hướng triển khai đề tài
• 1.15. Tiểu kết chương 1
• 2. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TRONG NGHIÊN CỨU CA DAO - DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH
• 2.1. Tư liệu trong nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh
• 2.2. Nhận diện đặc điểm nguồn tư liệu ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.3. Nhận diện các nguồn tư liệu ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.4. Các phương pháp thu thập tư liệu trong nghiên cứu ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.5. Các dạng thức của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.5.1. Dạng thức lời nói
• 2.5.2. Dạng thức dân ca
• 2.6. Ca dao - dân ca trong bối cảnh là một hệ thống
• 2.7. Tính hệ thống của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.8. Một số thành tố hệ thống của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH - TRƯỜNG HỢP DẠNG THỨC LỜI NÓI
• 3.1. Công tác thu thập tư liệu
• 3.2. Về phạm vi, đối tượng và phương pháp sưu tầm. Kết quả sưu tầm khảo sát và đối tượng tiếp cận
• 3.3. Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong dạng thức lời nói
• 3.4. Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng dựa vào chức năng cụ thể và chức năng khái quát
• 3.5. Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng dựa vào tổ hợp chức năng
• 3.6. Một số đặc điểm hình thức định hướng thể loại ca dao - dân ca trong dạng thức lời nói
• 3.7. Đặc điểm cuộc thoại và người sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng
• 3.8. Đặc điểm cặp thoại trong cuộc thoại nói năng của ca dao - dân ca
• 3.9. Đặc điểm tham thoại có sử dụng ca dao trong cặp thoại hai tham thoại
• 3.10. Đặc điểm hành động dẫn lời, mượn lời ca dao - dân ca
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• 4. CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH - TRƯỜNG HỢP DẠNG THỨC DÂN CA
• 4.1. Công tác thu thập tư liệu
• 4.2. Nguồn tư liệu từ sưu tầm thực tế và tác phẩm văn học
• 4.3. Nguồn tư liệu từ các công trình sưu tầm ca dao truyền thống
• 4.4. Nguồn tư liệu từ âm nhạc dân gian
• 4.5. Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong dạng thức dân ca
• 4.6. Bối cảnh một số dạng thức dân ca phi đối đáp
• 4.7. Bối cảnh dạng thức dân ca đối đáp nam nữ
• 4.8. Một số đặc điểm hình thức định hướng thể loại ca dao - dân ca trong dạng thức dân ca
• 4.9. Đặc điểm các hình thức diễn xướng
• 4.10. Đặc điểm yếu tố nhịp điệu trong các dạng thức dân ca của ca dao - dân ca trong bối cảnh
• 4.11. Đặc điểm về người diễn xướng
• 4.12. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PL1 QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH

Tóm tắt

I. Giới thiệu Nghiên cứu Ca dao Dân ca ĐBSCL Góc Bối Cảnh Mới

Nghiên cứu Ca dao Dân ca Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một nhiệm vụ quan trọng, không chỉ mang tầm quốc gia mà còn có tính quốc tế trong bối cảnh hội nhập. Văn học dân gian là một bộ phận của văn hóa dân gian, nơi lưu giữ và trao truyền những thực thể chứa đựng những giá trị văn hóa, có thể lí giải quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của một cộng đồng. Nhiều vấn đề cuộc sống thuộc các lĩnh vực xã hội, chính trị, kinh tế của lịch sử và hiện tại muốn hiểu được phải nhờ vào văn học dân gian. Hiện nay, hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu folklore với quan niệm xem folklore là một quá trình, một sự diễn hóa bao gồm quá trình hiện thực, nghệ thuật và giao tiếp, chú trọng đến những yếu tố ngoài văn bản là một trong những hướng tiếp cận văn học dân gian hứa hẹn nhiều triển vọng nhưng cũng chứa đựng nhiều thách thức về mặt lí luận, thực tiễn.

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu văn hóa dân gian

Nghiên cứu văn hóa dân gian giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng. Những giá trị văn hóa chứa đựng trong các thực thể văn học được xem là một trong những động lực quan trọng trong định hướng và phát triển xã hội. Các nghiên cứu từ trước đến nay chủ yếu dựa trên quan điểm diễn giải văn bản văn học dân gian từ các thành tố ngôn ngữ của văn bản. Việc mở rộng hướng nghiên cứu, điều chỉnh và bổ sung lí luận, xác định những chiều kích khác của các thực thể văn học dân gian cụ thể trên cơ sở tiếp thu các lí thuyết đương đại là một nhu cầu khách quan và cần thiết.

1.2. Hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu Folklore

Hướng tiếp cận bối cảnh xem Folklore là một quá trình, một sự diễn hóa bao gồm quá trình hiện thực, nghệ thuật và giao tiếp. Hướng tiếp cận này chú trọng đến những yếu tố ngoài văn bản, hứa hẹn nhiều triển vọng nhưng cũng chứa đựng nhiều thách thức về mặt lý luận và thực tiễn. Tiếp cận ca dao dân ca ĐBSCL dưới góc độ bối cảnh giúp khám phá những giá trị văn hóa độc đáo, mang tính kế thừa và sáng tạo của cư dân địa phương. Nghiên cứu này có tính cấp thiết trong bối cảnh hiện đại, khi các giá trị văn hóa này đang dần mai một.

II. Thách thức Vấn đề Nghiên cứu Ca dao Dân ca từ Bối Cảnh

Mặc dù các nhà nghiên cứu đã tiến hành công tác sưu tầm cũng như thực hiện nhiều công trình nghiên cứu về thể loại ca dao dân ca, tuy nhiên, trong khi hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore học đang được áp dụng cho một số thể loại folklore thì thể loại ca dao vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Điều này dẫn đến trình trạng nhiều bối cảnh sử dụng ca dao dân ca và các dạng thức cụ thể của nó ít được tìm hiểu và lưu giữ. Việc thiếu quan tâm đến bối cảnh làm hạn chế khả năng hiểu sâu sắc ý nghĩa và giá trị của ca dao, dân ca trong đời sống văn hóa của cộng đồng.

2.1. Thiếu hụt nghiên cứu về bối cảnh sử dụng ca dao dân ca

Hiện nay, nhiều bối cảnh sử dụng ca dao dân ca và các dạng thức cụ thể của nó ít được tìm hiểu và lưu giữ. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào phân tích ngôn ngữ và nội dung của văn bản, bỏ qua yếu tố quan trọng là bối cảnh xã hội, lịch sử, văn hóa nơi ca dao dân ca được hình thành và sử dụng.

2.2. Khó khăn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Sự thiếu hụt trong nghiên cứu bối cảnh gây khó khăn cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của ca dao dân ca. Nếu không hiểu rõ bối cảnh, chúng ta khó có thể truyền đạt chính xác ý nghĩa của các bài ca dao dân ca cho thế hệ sau. Đồng thời, việc khai thác và ứng dụng ca dao dân ca trong các hoạt động văn hóa, giáo dục cũng gặp nhiều hạn chế.

2.3. Tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản văn hóa ĐBSCL

Nhu cầu nghiên cứu để nhận thức, giữ gìn và phát huy những đặc điểm riêng của ca dao dân ca nơi đây cũng hết sức cấp thiết. Việc bảo tồn không chỉ là giữ gìn những bài ca dao cổ, mà còn là sự sống động trong đời sống đương đại, trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, và giáo dục. Sự quan tâm và đầu tư vào việc bảo tồn di sản sẽ giúp duy trì và phát triển bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng.

III. Phương pháp Nghiên cứu Tiếp cận Bối cảnh Ca dao Dân ca ĐBSCL

Luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu để làm rõ các khía cạnh khác nhau của ca dao dân ca ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh. Các phương pháp bao gồm: thống kê, phân loại; phân tích - tổng hợp; cấu trúc - hệ thống; so sánh - đối chiếu; nghiên cứu liên ngành; và điền dã. Phương pháp điền dã được sử dụng trong giai đoạn thu thập nguồn tư liệu. Hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu ca dao dân ca ĐBSCL đòi hỏi phải tìm được các sự kiện diễn xướng ca dao - cụ thể để so sánh, đối chiếu trong quá trình nghiên cứu.

3.1. Kết hợp các phương pháp nghiên cứu đa dạng

Việc sử dụng kết hợp nhiều phương pháp giúp đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc của nghiên cứu. Mỗi phương pháp đóng vai trò riêng trong việc khám phá các khía cạnh khác nhau của ca dao dân ca. Ví dụ, phương pháp thống kê giúp nhận diện các yếu tố mới của ca dao dân ca, trong khi phương pháp so sánh giúp làm rõ đặc điểm của ca dao dân ca trong những bối cảnh diễn xướng khác nhau.

3.2. Vai trò của phương pháp điền dã trong thu thập tư liệu

Phương pháp điền dã đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập nguồn tư liệu thực tế, sống động. Các sự kiện diễn xướng ca dao cụ thể được ghi lại và phân tích, giúp hiểu rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của ca dao dân ca trong đời sống cộng đồng. Đây là phương pháp không thể thiếu trong nghiên cứu ca dao dân ca ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh.

IV. Ứng dụng Thực tiễn Ca dao Dân ca ĐBSCL trong Đời Sống Văn Hóa

Luận án làm rõ vai trò, vị trí của ca dao dân ca ĐBSCL trong đời sống văn hóa qua các giao tiếp nói năng và các hình thức diễn xướng dân ca, từ đó khẳng định những giá trị của di sản folklore này trong đời sống tinh thần của người dân ĐBSCL. Đồng thời, chỉ ra những đặc điểm mới của ca dao dân ca ĐBSCL và mở ra những định hướng mới trong nhận diện thể loại ca dao - dân ca.

4.1. Giá trị của ca dao dân ca trong giao tiếp và diễn xướng

Ca dao dân ca không chỉ là những bài hát, câu thơ mà còn là phương tiện giao tiếp, biểu đạt tình cảm, truyền đạt kinh nghiệm sống của người dân. Trong các hình thức diễn xướng, ca dao dân ca mang đến không gian văn hóa đặc sắc, gắn kết cộng đồng và tạo nên bản sắc riêng cho vùng đất ĐBSCL.

4.2. Định hướng mới trong nhận diện thể loại ca dao dân ca

Nghiên cứu bối cảnh giúp chúng ta nhìn nhận ca dao dân ca không chỉ là những văn bản tĩnh tại mà còn là những thực thể sống động, biến đổi theo thời gian và không gian. Điều này mở ra những hướng nghiên cứu mới, giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về bản chất và giá trị của ca dao dân ca trong đời sống văn hóa.

V. Kết luận Tương lai Bảo tồn Ca dao Dân ca ĐBSCL ra sao

Nghiên cứu ca dao dân ca ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn có giá trị thực tiễn cao trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của vùng. Việc nhận diện và khai thác các giá trị văn hóa ẩn chứa trong ca dao dân ca sẽ góp phần xây dựng đời sống tinh thần phong phú, đa dạng cho cộng đồng. Cần có những chính sách và hành động cụ thể để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian, đặc biệt là ca dao dân ca, trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa

Di sản văn hóa là tài sản vô giá của mỗi quốc gia, dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là của toàn xã hội. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, các nhà nghiên cứu, các nghệ nhân và cộng đồng để bảo tồn và phát huy hiệu quả di sản văn hóa.

5.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn ca dao dân ca ĐBSCL

Các giải pháp bảo tồn có thể bao gồm: sưu tầm, ghi chép, số hóa các bài ca dao dân ca; tổ chức các hoạt động truyền dạy ca dao dân ca cho thế hệ trẻ; hỗ trợ các nghệ nhân, câu lạc bộ ca dao dân ca; đưa ca dao dân ca vào chương trình giáo dục; khai thác ca dao dân ca trong các hoạt động du lịch, văn hóa, nghệ thuật. Quan trọng nhất là tạo ra môi trường sống động để ca dao dân ca tiếp tục được yêu thích, sử dụng và phát triển trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh (Trường hợp ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long) do nghiên cứu sinh Trần Văn Thịnh thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2022), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Ngọc Điệp và PGS. Nguyễn Văn Nở, thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số 62 22 01 21).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Văn học dân gian là bộ phận cấu thành văn hóa dân gian, phản ánh lịch sử hình thành, tồn tại và phát triển của cộng đồng. Các công trình nghiên cứu ca dao - dân ca truyền thống tại Việt Nam phần lớn tiếp cận văn bản như một chỉnh thể ngôn từ độc lập, khép kín, phân tích trên bình diện thi pháp hoặc ngôn ngữ học thuần túy. Hướng tiếp cận này tách rời tác phẩm khỏi môi trường diễn xướng thực tế, làm mờ nhạt các dạng thức tồn tại cụ thể và các thành tố ngoài văn bản (như chủ thể diễn xướng, người tham gia, tâm lý, không gian, thời gian và mục đích giao tiếp). Trong bối cảnh hiện đại, các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang đứng trước nguy cơ mai một nhanh chóng. Luận án đặt ra yêu cầu cấp thiết phải ứng dụng lý thuyết bối cảnh trong folklore học hiện đại để khảo sát, phục hồi và diễn giải ca dao - dân ca ĐBSCL như một quá trình giao tiếp nghệ thuật hoàn chỉnh.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Văn bản luận án xác định 4 mục tiêu cụ thể:

1. Vận dụng lý luận của lý thuyết bối cảnh để xác định những vấn đề còn bỏ ngỏ trong nghiên cứu, sưu tầm ca dao - dân ca, từ đó xây dựng cơ sở lý luận và công cụ cho việc sưu tầm, nghiên cứu ca dao - dân ca ở ĐBSCL.
2. Làm rõ vai trò, vị trí của ca dao - dân ca ĐBSCL trong đời sống văn hóa qua các giao tiếp nói năng và các hình thức diễn xướng dân ca, khẳng định các giá trị di sản trong đời sống tinh thần của cư dân địa phương.
3. Chỉ ra những đặc điểm mới của ca dao - dân ca ĐBSCL và mở ra những định hướng mới trong nhận diện thể loại ca dao - dân ca.
4. Mở ra những định hướng mới trong hoạt động nghiên cứu, sưu tầm và quản lý di sản ca dao - dân ca ĐBSCL trong bối cảnh hiện đại.

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, luận án triển khai 7 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận nghiên cứu văn học dân gian và ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh qua việc tổng thuật quan niệm lý thuyết và các công trình của học giả tiêu biểu.
2. Xác định các vấn đề còn bỏ ngỏ của việc nghiên cứu ca dao - dân ca truyền thống.
3. Xây dựng cơ sở lý luận và công cụ tiếp cận chuyên biệt cho ca dao - dân ca ĐBSCL từ hướng tiếp cận bối cảnh.
4. Thu thập, tập hợp, thống kê ca dao - dân ca ĐBSCL gắn liền với các dạng thức tương ứng trong bối cảnh sử dụng thực tế.
5. Phân loại các dạng thức tồn tại trong bối cảnh của ca dao - dân ca ĐBSCL.
6. Nhận diện đặc điểm các yếu tố văn bản và ngoài văn bản; phân tích, đánh giá các thành tố tiêu biểu trong từng dạng thức, đặc biệt là các thành tố không thể nhận diện trực tiếp qua văn bản thuần túy.
7. Phân tích, hệ thống hóa các luận điểm nhằm định hướng nhận diện đặc trưng thể loại ca dao - dân ca và hệ thống đặc điểm của ca dao - dân ca ĐBSCL từ góc nhìn bối cảnh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Ca dao - dân ca người Việt tại ĐBSCL ở các dạng thức gắn liền với bối cảnh sử dụng (dạng thức lời nói trong giao tiếp hàng ngày và dạng thức diễn xướng dân ca); hệ thống lý luận của trào lưu bối cảnh trong folklore học.
• Đối tượng khảo sát: Giới hạn trong phạm vi ca dao - dân ca của người Việt tại tiểu vùng văn hóa ĐBSCL. Không khảo sát ca dao - dân ca của các dân tộc thiểu số (Hoa, Khmer, Chăm) và loại trừ mảng đồng dao (ca dao trẻ em). Luận án cũng tạm thời chưa tiếp cận các yếu tố kỹ thuật âm nhạc thuần túy như thang âm hay hệ thống ghi âm nốt nhạc.
• Phạm vi tư liệu: Bao gồm 160 mẫu ca dao - dân ca sưu tầm thực tế điền dã (ký hiệu từ NN001 đến NN160 tại Phụ lục 1) và các văn bản trong Phụ lục 2; các tuyển tập văn học dân gian Nam Bộ và ĐBSCL (của Khoa Ngữ văn - Đại học Cần Thơ, Chu Xuân Diên, Huỳnh Ngọc Trảng, Đỗ Văn Tân); các công trình sưu tầm và khảo cứu dân ca của Lư Nhất Vũ, Lê Giang, Nguyễn Văn Hoa; cùng các tác phẩm văn xuôi phản ánh bối cảnh sinh hoạt dân gian của các nhà văn Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc, Nguyễn Ngọc Tư, Trần Minh Thuận, Trần Kim Trắc, Trần Bảo Định, Thanh Giang, Phi Vân.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế về folklore trong bối cảnh

Trào lưu nghiên cứu bối cảnh khởi nguồn từ những ghi nhận sơ khởi của Bronislaw Malinowski (1925), sau đó phát triển mạnh mẽ tại Hoa Kỳ giai đoạn 1965–1979 qua cuộc tranh luận học thuật về "văn bản và bối cảnh" (Text - context controversy):

• Alan Dundes (1964) trong công trình Texture, Text and Context đã đề xuất mô hình phân tích ba cấp độ: kết cấu (texture), văn bản (text) và bối cảnh (context), nhấn mạnh việc thu thập bối cảnh để giải thích dị bản và xác định đặc trưng thể loại.
• Dan Ben-Amos (1967, 1971) với các bài viết Folklore: The Definition Game Once Again và Toward a Definition of Folklore in Context đã định nghĩa lại folklore không phải là tập hợp văn bản tĩnh mà là một "quá trình giao tiếp", một "hành động nghệ thuật trong bối cảnh".
• Barbara Kirshenblatt-Gimblett (1969) phân tích truyện ngụ ngôn trong bối cảnh tương tác xã hội (A parable in Context: A Social Interactional Analysis of Storytelling Performance).
• Robert A. Georges (1969) tiếp cận sự kiện kể chuyện (Toward an Understanding of Storytelling Events) để chỉ ra các yếu tố ngoài văn bản chi phối tiến trình diễn xướng.
• Phía các nhà nghiên cứu bảo vệ quan điểm lấy văn bản làm trung tâm (Roger Welsch, D. Wilgus với bài phát biểu năm 1973 The Text is the Thing, Stephen Jones) bày tỏ lo ngại việc chuyển trọng tâm sang bối cảnh sẽ làm biến đổi đối tượng của folklore học từ sản phẩm thẩm mỹ sang nghiên cứu sự kiện và con người thuần túy.

Tình hình tiếp nhận và ứng dụng lý thuyết bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, lý thuyết bối cảnh được giới thiệu và vận dụng qua hai giai đoạn:

• Giai đoạn giới thiệu lý thuyết: Nguyễn Thị Hiền (1999, 2000) công bố các bài viết về quá trình văn bản hóa folklore ở Hoa Kỳ và các phương pháp nghiên cứu folklore phương Tây; Trần Thị An (2008) thảo luận về hướng tiếp cận type và motif gắn với đời sống thực tồn của folklore; các bài viết chuyên đề của Hồ Quốc Hùng, Nguyễn Hữu Nghĩa.
• Giai đoạn ứng dụng chuyên sâu: Lê Thị Thanh Vy (2013, 2020) nghiên cứu tục ngữ trong văn học dưới góc nhìn bối cảnh; Huỳnh Vũ Lam (2015, 2019) bảo vệ luận án và xuất bản sách chuyên khảo về truyện dân gian Khmer ĐBSCL; Nguyễn Hữu Nghĩa (2018) nghiên cứu truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo tại Việt Nam và Myanmar.

Lịch sử nghiên cứu ca dao - dân ca ĐBSCL

• Giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX: Các công trình sưu tập đầu tiên ghi nhận dạng thức diễn xướng của Trương Vĩnh Ký (Miscellanées, 1888), Trương Minh Ký (Câu hát An Nam, 1886), Huỳnh Tịnh Của (Câu hát góp, 1897/1910), Đặng Lễ Nghi, Đinh Thái Sơn, Nguyễn Bá Thời, Chu Ngọc Chi, Nguyễn Công Chánh, Hoàng Minh Tự, Khấu Võ Nghi.
• Giai đoạn 1954–1975 ở miền Nam: Công trình của Phạm Khắc Thiệu, Phạm Duy (Đặc khảo về dân nhạc ở Việt Nam, 1972), Nguyễn Văn Hầu, Lữ Phương, Nguyễn Kiến Thiết (Tánh cách đặc thù của ca dao miền Nam, 1972 - phân tích thể văn và thể ca).
• Giai đoạn sau 1975 đến nay: Hệ thống công trình sưu tầm và khảo cứu dân ca các tỉnh của Lư Nhất Vũ, Lê Giang, Nguyễn Văn Hoa (Dân ca Bến Tre, Dân ca Kiên Giang, Dân ca Cửu Long, Dân ca Hậu Giang, Dân ca Đồng Tháp, 300 điệu lí Nam bộ, Hát ru Việt Nam); công trình sưu tầm văn bản của Bảo Định Giang, Nguyễn Tấn Phát, Trần Tấn Vĩnh, Bùi Mạnh Nhị (Ca dao dân ca Nam bộ, 1984); Huỳnh Ngọc Trảng (Ca dao dân ca Nam kỳ lục tỉnh, 1999/2006); các nghiên cứu thi pháp, ngôn ngữ của Nguyễn Thị Phương Châm, Nguyễn Kim Châu, Trần Văn Nam.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Luận án chỉ ra ba khoảng trống học thuật chính:

1. Ca dao - dân ca từ trước đến nay chủ yếu bị tiếp cận như một chỉnh thể ngôn từ độc lập đã bị tách xuất khỏi sự kiện diễn xướng, dẫn đến việc xem văn bản là dạng thức tồn tại duy nhất của thể loại.
2. Các yếu tố bối cảnh khi được đề cập thường chỉ dừng lại ở bối cảnh lịch sử - xã hội vĩ mô dùng chung cho toàn bộ tập hợp văn bản, chưa gắn với từng sự kiện diễn xướng vi mô cụ thể.
3. Dân ca thường bị phân tách riêng thành đối tượng của âm nhạc học, chưa được nghiên cứu liên ngành trong mối quan hệ hữu cơ với ca dao như một quá trình giao tiếp xã hội trong nhóm nhỏ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án sử dụng khung lý thuyết liên ngành:

• Lý thuyết bối cảnh trong folklore học (Folklore in Context): Xem sự kiện diễn xướng là một hệ thống cấu trúc gồm các thành tố tương tác: người diễn xướng, người tham gia/người nghe, hoàn cảnh giao tiếp, không gian, thời gian, trạng thái tâm lý trước/sau diễn xướng, và văn bản ngôn từ.
• Chức năng luận (Functionalism): Phân tích chức năng thực tế của từng tiết mục ca dao - dân ca trong đời sống sinh hoạt, lao động và nghi lễ.
• Lý thuyết hội thoại (Ngữ dụng học): Khảo sát cấu trúc cuộc thoại, cặp thoại, tham thoại, hành động ngôn từ, hành động dẫn lời và mượn lời ca dao trong giao tiếp thường nhật.
• Nhân học văn hóa: Ứng dụng quan sát tham dự và miêu tả dữ liệu nhân học của các chủ thể văn hóa dân gian.

Phân loại nguồn tư liệu trong nghiên cứu bối cảnh

Luận án phân lập các nguồn tư liệu dựa trên ba cặp đặc tính cấu trúc:

• Hoàn chỉnh và không hoàn chỉnh: Mức độ hiện diện đầy đủ của các thành tố cấu thành sự kiện diễn xướng (ngữ liệu điền dã trực tiếp có độ hoàn chỉnh cao hơn ngữ liệu trích xuất từ tác phẩm văn học).
• Trực tiếp và gián tiếp: Tư liệu do nhà nghiên cứu trực tiếp chứng kiến, tham dự so với tư liệu ghi nhận qua lời kể hồi cố của nghệ nhân hoặc qua tác phẩm nghệ thuật.
• Đồng đại và lịch đại: Phân biệt bối cảnh đang diễn ra trong đời sống hiện nay với các bối cảnh diễn xướng lịch sử đã mai một cần được tái tạo.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                      HỆ THỐNG NGUỒN TƯ LIỆU VÀ DẠNG THỨC                           |
+------------------------------------+-----------------------------------------------+
| Tiêu chí phân loại tư liệu         | Biểu hiện thực tế trong luận án               |
+------------------------------------+-----------------------------------------------+
| Tính chất tiếp cận                 | Trực tiếp (điền dã) / Gián tiếp (văn học)     |
| Trạng thái thành tố                | Hoàn chỉnh (đủ bối cảnh) / Khiếm khuyết       |
| Trục thời gian                     | Đồng đại (giao tiếp) / Lịch đại (hò cổ truyền)|
| Dạng thức tồn tại chính            | Dạng thức lời nói / Dạng thức dân ca          |
+------------------------------------+-----------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

1. Phương pháp thống kê, phân loại: Thống kê, phân loại 160 mẫu ngữ liệu điền dã và hàng trăm đơn vị văn bản theo tiêu chí bối cảnh, chức năng, cấu trúc hội thoại, độ tuổi và giới tính của chủ thể.
2. Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích chi tiết các thành tố của sự kiện diễn xướng từ các mẫu khảo sát, sau đó tổng hợp thành các mô hình và đặc điểm chung của ca dao - dân ca ĐBSCL.
3. Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Tiếp cận sự kiện diễn xướng như một chỉnh thể có tôn ti trật tự giữa các thành tố văn bản và phi văn bản.
4. Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đối chiếu tư liệu giữa các địa bàn, so sánh dạng thức lời nói với dạng thức dân ca, so sánh ca dao với tục ngữ và so sánh ca dao ĐBSCL với các vùng miền khác.
5. Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp văn học dân gian, ngôn ngữ học hội thoại, nhân học văn hóa và xã hội học.
6. Phương pháp điền dã: Xây dựng mạng lưới cộng tác viên được tập huấn kỹ thuật ghi âm, ghi chép bối cảnh, thu thập 160 mẫu ngữ liệu giao tiếp thực tế (mã NN) tại các tỉnh ĐBSCL.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề trong tiếp cận ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử hình thành của lý thuyết bối cảnh trên thế giới từ năm 1925 đến các tranh luận học thuật tại Mỹ thập niên 1960–1970; điểm luận các bài viết và công trình ứng dụng tại Việt Nam. Tác giả tổng kết lịch sử sưu tầm, nghiên cứu ca dao - dân ca ĐBSCL từ cuối thế kỷ XIX đến nay qua 5 khuynh hướng: thi pháp học, văn học, ngôn ngữ học, văn hóa học và âm nhạc học. Chương này xác lập các luận điểm về những khoảng trống phương pháp luận của hướng nghiên cứu truyền thống, đặt ra yêu cầu phải xem ca dao - dân ca là một thực thể tồn tại dưới dạng thức một quá trình giao tiếp trong nhóm nhỏ.

Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn trong nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh

Chương 2 tập trung xây dựng khung lý thuyết và bộ công cụ nghiên cứu bối cảnh cho ca dao - dân ca ĐBSCL. Tác giả phân tích đặc điểm các nguồn tư liệu (tính hoàn chỉnh/không hoàn chỉnh, trực tiếp/gián tiếp, lịch đại/đồng đại), nhận diện hai dạng thức tồn tại cơ bản trong thực tế là dạng thức lời nói và dạng thức dân ca. Tác giả chứng minh tính hệ thống của sự kiện diễn xướng thông qua việc bóc tách các thành tố cấu thành (tình huống, không gian - thời gian, người nói, người nghe, trạng thái tâm lý trước và sau diễn xướng, thông tin nhân học của chủ thể).

Thành tố diễn xướng	Minh chứng mẫu NN058 (Cái Tắc, Hậu Giang)
Tình huống	Đi ra vườn nhổ gừng, tình cờ nghe hai người hàng xóm than thở về vườn cam
Thời gian - Không gian	Sáng sớm ngày 25/8/2018; trên mảnh vườn trái cây tại Cái Tắc, Hậu Giang
Người nói - Người nghe	Người nói: Chú Tám (Đoàn Thanh Vũ); Người nghe: Bác Sáu (Đoàn Tấn Khanh) và người sưu tầm
Tâm lý người nói	Trước: Đang phân tích giá cam và chanh; Sau: Than thở vườn cam mất giá so với chanh
Tâm lý người nghe	Trước: Vui vẻ; Sau: Ngại ngùng giải thích giá chanh biến động theo thời điểm
Thông tin nhân học	Hai anh em ruột, nông dân ĐBSCL

Chủ thể trong cuộc thoại	Tâm lý trước khi diễn xướng	Tâm lý sau khi diễn xướng
Người diễn xướng (Bác Ba trai)	Tâm trạng bực bội	Vẫn có chút bực bội nhưng không nói thẳng ra
Bác Ba gái (người nghe 1)	Vui vẻ ngồi nói chuyện	Bực bội, trách móc, la ó bác trai
Chị Phương (người nghe 2)	Nói chuyện cười vui	Có ý trách bác trai tối ngày đi mai mối
Người sưu tầm (người nghe 3)	Nói chuyện cười vui với mọi người	Tò mò trước câu nói của bác và chị

Chương 3: Ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long dưới góc nhìn bối cảnh - trường hợp dạng thức lời nói

Chương 3 triển khai khảo sát thực nghiệm trên nguồn tư liệu điền dã dạng thức lời nói (160 mẫu NN) và các trích đoạn văn xuôi Nam Bộ.

• Phân loại bối cảnh: Tác giả phân loại bối cảnh sử dụng ca dao trong nói năng theo chức năng cụ thể, chức năng khái quát và tổ hợp chức năng (Bảng 3.1 đến 3.4).
• Đặc điểm giao tiếp: Thống kê cuộc thoại sử dụng ca dao theo giới tính (Bảng 3.6), nhóm tuổi (Bảng 3.7) và mối quan hệ xã hội/thân tộc (Bảng 3.8).
• Cấu trúc ngữ dụng học: Khảo sát các loại cặp thoại (Bảng 3.9), tham thoại (Bảng 3.10), và phân tích cơ chế hành động ngôn từ gồm hai phương thức chính: hành động dẫn lời (dẫn trực tiếp câu ca dao kèm lời dẫn/khóa diễn xướng) và hành động mượn lời (sử dụng ý tứ ca dao để thể hiện ý định giao tiếp của bản thân) (Bảng 3.11 đến 3.14).

Chương 4: Ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long dưới góc nhìn bối cảnh - trường hợp dạng thức dân ca

Chương 4 nghiên cứu dạng thức dân ca qua ba nguồn cứ liệu: điền dã thực tế, tác phẩm văn học và tư liệu âm nhạc dân gian đã xuất bản.

• Bối cảnh diễn xướng: Khảo sát hai nhóm bối cảnh: dạng thức dân ca phi đối đáp (hát ru, các điệu lý sinh hoạt, giải trí, nghi lễ) và dạng thức dân ca đối đáp nam nữ (hò đối đáp trên sông nước, hò cấy, hát huê tình).
• Tiểu dạng thức và nhịp điệu: Phân tích cấu trúc các tiểu dạng thức thuộc thể loại Lý (Bảng 4.3), Hò (Bảng 4.4), Hát huê tình (Bảng 4.5), Hát ru (Bảng 4.6); khảo sát mối quan hệ giữa nhịp điệu diễn xướng và cấu trúc văn bản qua các bảng thống kê nhịp điệu (Bảng 4.8 đến 4.11) và bản ký âm bài hò đối đáp thực tế (Hình 4.1).
• Đặc điểm chủ thể diễn xướng: Khảo sát cơ cấu độ tuổi (Biểu đồ 4.2 đến 4.11 với các khoảng cách 4 tuổi và 10 tuổi) và cơ cấu giới tính của người cung cấp tư liệu dân ca (Bảng 4.12).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và giới thiệu khung lý thuyết bối cảnh trong folklore học đương đại, tổng thuật có hệ thống các luận điểm của học giả quốc tế và trong nước.
• Xây dựng hệ thống công cụ phương pháp luận chuyên biệt từ góc nhìn bối cảnh để tiếp cận ca dao - dân ca ĐBSCL.
• Nhận diện và mô hình hóa các thành tố của sự kiện diễn xướng ca dao - dân ca (tâm lý, hoàn cảnh, quan hệ xã hội, hành động ngôn từ) vốn không thể nhận biết qua văn bản thuần túy.
• Xác lập cơ sở định hướng phân định ranh giới thể loại giữa ca dao - dân ca với các thể loại lân cận (đặc biệt là tục ngữ và dân ca nguyên hợp) dựa trên tiêu chí bối cảnh và hành động diễn xướng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phát hiện các phương diện hiện tồn và chiều kích sinh hoạt mới của ca dao - dân ca ĐBSCL trong đời sống đương đại, đặc biệt là dạng thức sử dụng ca dao trong lời ăn tiếng nói thường ngày.
• Cung cấp tập hợp tư liệu điền dã mới gồm 160 mẫu ngữ liệu có ghi nhận đầy đủ các thông tin bối cảnh nhân học (Phụ lục 1).
• Đưa ra các căn cứ khoa học hỗ trợ cho công tác sưu tầm, bảo tồn và quản lý di sản văn hóa dân gian ĐBSCL trước nguy cơ mai một trong thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phạm vi khảo sát tộc người: Đề tài chỉ giới hạn khảo sát ca dao - dân ca của người Việt tại ĐBSCL, chưa mở rộng sang kho tàng ca dao - dân ca phong phú của các dân tộc cùng cộng cư như người Khmer, người Hoa, người Chăm.
• Phạm vi thể loại: Loại trừ mảng đồng dao (ca dao trẻ em) và các hình thức diễn xướng nghi lễ đặc thù khác do tính chất phức tạp của đối tượng.
• Phương diện âm nhạc học: Luận án tạm thời chưa tiếp cận sâu các yếu tố kỹ thuật âm nhạc thuần túy như thang âm, cấu trúc điệu thức hay phân tích tổng phổ âm nhạc chi tiết.
• Dữ liệu diễn xướng quá khứ: Do nhiều hình thức diễn xướng truyền thống (như hò trên sông nước, hò cấy lúa) đã hoàn toàn vắng bóng trong đời sống thực tế, tác giả phải dựa vào nguồn tư liệu gián tiếp (tác phẩm văn học, trí nhớ hồi cố của nghệ nhân), dẫn đến độ hoàn chỉnh của một số sự kiện diễn xướng lịch đại chưa đạt mức tuyệt đối.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng ứng dụng lý thuyết bối cảnh để khảo sát ca dao - dân ca của các cộng đồng dân tộc thiểu số tại vùng ĐBSCL.
• Kết hợp nghiên cứu liên ngành chuyên sâu hơn giữa folklore học và âm nhạc học dân tộc (ethnomusicology) để phân tích sự tương tác giữa thang âm, nhịp điệu và ngữ cảnh giao tiếp.
• Tiến hành các khảo sát định lượng diện rộng về sự biến đổi chức năng của ca dao trong giao tiếp đô thị và môi trường truyền thông số.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Chuyên ngành Văn học dân gian, Văn hóa học, Ngôn ngữ học, Dân tộc học và Nhân học văn hóa có thể sử dụng khung lý thuyết và phương pháp phân tích bối cảnh làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy và nghiên cứu.
• Cán bộ quản lý văn hóa và bảo tồn di sản: Các cơ quan văn hóa tại 13 tỉnh thành ĐBSCL có thêm cơ sở khoa học để thiết kế các chương trình bảo tồn văn hóa phi vật thể gắn với không gian diễn xướng thực tế thay vì chỉ lưu giữ văn bản trên giấy.

Nội dung có giá trị tham khảo nổi bật

• Khung quy trình tách xuất và phân tích các thành tố của sự kiện diễn xướng (gồm tình huống, thời gian, không gian, thông tin nhân học, trạng thái tâm lý trước/sau của chủ thể).
• Bộ công cụ phân tích ca dao trong hội thoại hàng ngày (cặp thoại, tham thoại, hành động dẫn lời và mượn lời).
• Tập hợp 160 mẫu ngữ liệu điền dã có ghi chú bối cảnh nhân học chi tiết tại Phụ lục 1 của luận án.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hướng tiếp cận bối cảnh trong luận án khác gì so với hướng nghiên cứu ca dao truyền thống?

Hướng nghiên cứu truyền thống xem ca dao là một chỉnh thể nghệ thuật ngôn từ độc lập, tách văn bản ra khỏi diễn xướng và chỉ phân tích thi pháp hoặc nội dung phản ánh. Hướng tiếp cận bối cảnh của luận án xem ca dao là một quá trình giao tiếp nghệ thuật, trong đó văn bản chỉ là một thành tố cùng tương tác với các yếu tố ngoài văn bản như người diễn xướng, người nghe, không gian, thời gian, mục đích giao tiếp và trạng thái tâm lý của các bên tham gia.

2. Luận án phân chia ca dao - dân ca ĐBSCL thành những dạng thức tồn tại cơ bản nào?

Luận án xác định hai dạng thức tồn tại tiêu biểu của ca dao - dân ca ĐBSCL trong đời sống thực tế:

• Dạng thức lời nói: Ca dao được tích hợp vào các cuộc thoại giao tiếp hàng ngày dưới dạng mượn lời hoặc dẫn lời để thực hiện các hành động ngôn từ cụ thể.
• Dạng thức dân ca: Ca dao tồn tại trong các môi trường diễn xướng hát xướng dân gian có nhịp điệu và âm nhạc (gồm dạng thức phi đối đáp như hát ru, các điệu lý và dạng thức đối đáp nam nữ như hò, hát huê tình).

3. Phương thức "mượn lời" và "dẫn lời" ca dao trong giao tiếp được hiểu như thế nào?

• Dẫn lời: Người nói trích dẫn nguyên văn hoặc gần nguyên văn câu ca dao và có sử dụng lời dẫn/khóa diễn xướng (như "ông bà mình có câu...", "người xưa thường nói...") để xác định chủ thể phát ngôn là cộng đồng dân gian.
• Mượn lời: Người nói dùng cấu trúc, hình ảnh hoặc ý tứ của câu ca dao như lời phát ngôn của chính mình nhằm diễn đạt cảm xúc, thái độ hoặc quan điểm cá nhân trong cuộc thoại mà không cần lời dẫn xuất xứ.

4. Nguồn ngữ liệu điền dã thực tế của luận án được tổ chức và ký hiệu như thế nào?

Nguồn ngữ liệu điền dã gồm 160 mẫu sự kiện giao tiếp có sử dụng ca dao do tác giả và cộng tác viên thu thập trực tiếp tại thực địa ĐBSCL, được đánh mã ký hiệu thống nhất từ NN001 đến NN160 (chữ "NN" viết tắt của "Nói năng"), mỗi mẫu đều ghi lại tình huống, không gian, thời gian, người nói, người nghe, diễn biến tâm lý và thông tin nhân học của các chủ thể.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Trần Văn Thịnh là công trình chuyên khảo vận dụng lý thuyết bối cảnh trong folklore học để khảo sát ca dao - dân ca người Việt tại ĐBSCL. Bằng việc kết hợp phương pháp điền dã nhân học và lý thuyết hội thoại, tác giả đã bóc tách cấu trúc sự kiện diễn xướng ở hai dạng thức lời nói và dân ca, làm sáng tỏ các thành tố ngoài văn bản chi phối đời sống thực tồn của tác phẩm. Công trình đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc phân định thể loại văn học dân gian, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học cho công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại khu vực Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, tác giả luận văn đã phân tích khá đầy đủ các loại bối cảnh sử dụng tục ngữ được thống kê trong nhiều tác phẩm văn học đương đại (văn xuôi) của Việt Nam và đưa ra những bình diện mới của tục ngữ trong Chương 2. Đặc biệt, trong Chương 3, tác giả luận văn này còn tiến tới việc xác định đặc trưng thể loại tục ngữ từ góc nhìn bối cảnh, một cách xác định thể loại dựa trên quan điểm xem folklore là một quá trình, diễn xướng và ngữ cảnh sử dụng. Cách xác định thể loại tục ngữ và các vấn đề liên quan từ góc nhìn này khá mới mẻ so với cách nhìn truyền thống vì bao hàm cả cái nhìn của lí luận phê bình dân gian, cái nhìn ít được coi trọng trước đây. Có thể nói, luận văn lấy đối tượng nghiên cứu là các bối cảnh trong tác phẩm văn học giai đoạn 1930 - 1945 cho đến 13 gần đây nên đã góp phần phản ánh lại các bối cảnh sử dụng tục ngữ trong quá khứ (hiện còn hoặc không còn tồn tại trong thực tiễn hiện nay).

Đó là ưu điểm của luận văn nhưng vì thế mà tính chất thực tế của bối cảnh có thể có một độ chênh nhất định. Ở đây, bối cảnh của tục ngữ trong tác phẩm được tái miêu tả qua quá trình hư cấu, tưởng tượng và hoạt động sáng tạo của nhà văn nên ít nhiều đã bị khúc xạ so với thực tế. Luận án tiến sĩ Nghiên cứu truyện dân gian Khmer ĐBSCL dưới góc nhìn bối cảnh của Huỳnh Vũ Lam bảo vệ thành công năm 2015 là một công trình nghiên cứu vừa mang tính lí luận vừa mang tính ứng dụng về lí thuyết bối cảnh. Lấy thể loại truyện dân gian làm đối tượng nghiên cứu, tác giả luận án đã có những đóng góp quan trọng về việc xây dựng các công cụ lí luận cụ thể nhằm khảo sát truyện dân gian Khmer trên cơ sở phân tích và diễn giải các sự kiện diễn xướng truyện dân gian.

Kết quả vận dụng các công cụ lí luận đã chứng minh có sự tồn tại những chiều kích mới của truyện dân gian Khmer cũng như những khả năng mới của hướng tiếp cận bối cảnh trong việc vận dụng lí luận của nó nhằm khảo sát các hiện tượng folklore cụ thể ở các nền văn hóa. Dù vậy, tác giả cũng nhận thấy những khó khăn nhất định trong vận dụng lí thuyết bối cảnh: “Với mục tiêu nghiên cứu lí thuyết và ứng dụng bước đầu trong truyện dân gian Khmer ĐBSCL, những phương pháp tiếp cận và kiến giải theo một số tiêu chí của việc diễn xướng mà mục tiêu khoa học của luận án đã đề xuất chỉ phù hợp tương đối trong phạm vi công trình này và loại truyện dân gian trong dạng nghiên cứu trường hợp. Tính chất khách quan và yêu cầu mẫu khảo sát phải đủ lớn và chuẩn hóa để có thể đi đến kết luận theo cách nghiên cứu truyền thống là điều không thể thực hiện được trong hướng tiếp cận bối cảnh” (Huỳnh Vũ Lam, 2015). Luận án này sau đó đã được hoàn chỉnh và in thành sách vào năm 2019 do Nhà xuất bản Hội nhà văn phát hành.

Công trình này có nhiều đóng góp trong giới thiệu và vận dụng hướng tiếp cận bối cảnh mà một trong những điểm son của nó là trình diễn các kĩ thuật kiến giải truyện dân gian Khmer trong 3 loại bối cảnh tiêu biểu (kích thích ngẫu nhiên, thương thảo giữa các thành viên, lễ hội). Năm 2018, lí luận của hướng tiếp cận bối cảnh tiếp tục được vận dụng để tiếp cận thể loại truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo qua luận án tiến sĩ Truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo của Việt Nam và Myanmar nghiên cứu theo hướng tiếp cận bối cảnh của Nguyễn Hữu Nghĩa. Mặc dù thể hiện thái độ khiêm nhường, nhưng khẳng định của tác giả luận án cho thấy những đóng góp đáng kể của công trình này cho ngành nghiên cứu folklore học ở Việt Nam: 14 Dù không đặt ra mục tiêu nghiên cứu lí thuyết, qua các phương pháp tiến hành thu thập, xử lí tư liệu và trình bày kết quả khảo sát, luận án có thể mang lại những đóng góp khiêm nhường về những vấn đề mang tính phương pháp luận của hướng nghiên cứu bối cảnh. Các vấn đề liên quan đến việc hoạch định phạm vi tiếp cận tư liệu, nhóm người cung cấp thông tin, kỹ thuật điều tra xã hội và dân tộc học, vấn đề các cấp độ của bối cảnh, việc định nghĩa khái niệm, thao tác phân loại và phân tích đặc điểm, giá trị của đối tượng nghiên cứu.

dưới một góc độ khá mới mẻ và khác biệt so với hướng nghiên cứu truyền thống sẽ được thể hiện khá toàn diện trong các nội dung của luận án (Nguyễn Hữu Nghĩa, 2018). Phát triển từ luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ Nghiên cứu folklore trong bối cảnh, Lý thuyết và ứng dụng (trên cứ liệu tục ngữ trong văn học Việt Nam) bảo vệ thành công 2020 của Lê Thị Thanh Vy là một mốc son nổi bật mới nhất trong nghiên cứu và ứng dụng hướng tiếp cận bối cảnh ở Việt Nam. Công trình này đã khẳng định một bước tiến tiếp theo của việc tiếp nhận và ứng dụng hướng tiếp cận bối cảnh vào nghiên cứu tục ngữ ở Việt Nam. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của luận án đã mở ra một chân trời lí luận được tiếp cận hết sức kinh điển: diễn trình lại sự ra đời và phát triển của hướng tiếp cận bối cảnh Hoa Kỳ, xác định vai trò, vị trí của nó trong folklore học Hoa Kỳ và phân tích chi tiết toàn bộ sự đóng góp của hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu folklore.

Tác giả Lê Thị Thanh Vy đã dành hẳn 2 chương trong công trình của mình để thực hiện mục tiêu đó. Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu công phu, bài bản về tục ngữ nhưng lại có chức năng diễn giải một cách đầy đủ nhất về sự phát triển và các vấn đề lí luận của hướng tiếp cận bối cảnh trên thế giới cả về chiều sâu lẫn chiều rộng, cả về vi mô lẫn vĩ mô, cả về đương đại lẫn lịch đại so với các công trình trước đó. Sau khi đã rút ra những đóng góp của hướng nghiên cứu folklore theo bối cảnh đối với các hướng tiếp cận trước đó, tác giả khẳng định: Trên đây là những đóng góp của hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore học trong việc tăng trưởng nhận thức về thể loại, chuẩn hóa hoạt động sưu tầm và xây dựng một mô hình đa công cụ giúp phân tích một sự kiện folklore. Cùng với việc bổ sung các khái niệm mới trong nhận thức về folklore (như khái niệm “bối cảnh”), nhận thức lại/ mở rộng những khái niệm căn cốt của folklore học (như khái niệm “truyền thống”, “dân gian”) (…) có thể nói, hướng tiếp cận bối cảnh đã có những thúc đẩy đa diện đối với ngành folklore học Hoa Kỳ.

Và vì thế, hướng tiếp cận bối cảnh có thể được nhìn nhận như một bước ngoặt của folklore Hoa Kỳ trong hành trình tiến về 15 hiện đại, không chỉ khu biệt folklore học với dân tộc học và nghiên cứu văn học nhằm thiết định sự tự trị ngành học, mà còn khu biệt với truyền thống folklore châu Âu vốn chú trọng chiều kích lịch sử, lãng mạn, dân tộc tính. trong nghiên cứu folklore ( Lê Thị Thanh Vy, 2020). Nhìn chung, hướng tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh trong nghiên cứu folklore ở Việt Nam đã bước đầu được giới thiệu và vận dụng. Các công trình triển khai theo hướng vận dụng không chỉ làm rõ được nhiều hiện tượng folklore mà còn giới thiệu được các công cụ lí luận mới, bổ sung và mở rộng lí luận cho lĩnh vực folklore học ở Việt Nam.

Nghiên cứu ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long và những bước đi đầu tiên trong tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh Khoảng thế kỷ XVII, ca dao - dân ca ở ĐBSCL hình thành cùng với lịch sử khẩn hoang của vùng đất này. Đến năm 1888, công việc sưu tầm bắt đầu được ghi nhận ở phương diện học thuật với những câu ca dao - dân ca do Trương Vĩnh Ký ghi lại trong số đầu tiên của bộ Miscellanées (Imprimerie Commerciale Rey Curiol, 1888). Tiếp theo đó, nhiều học giả đã cố gắng sưu tầm lại các câu ca dao - dân ca và đặt tên các văn bản sưu tầm này dựa vào chức năng hoặc dạng thức mà nó tồn tại trong thực tế. Có thể kể đến những tư liệu được sưu tầm như: Câu hát An Nam của Trương Minh Ký, Câu hát đối và câu hò tuồng, truyện thơ, xạo của Đặng Lễ Nghi, Câu hát huê tình của Đinh Thái Sơn, Câu hát đối đáp của Nguyễn Bá Thời, Phong dao và ca dao mới của Chu Ngọc Chi, Câu hò xay lúa của Nguyễn Công Chánh, Hò xay lúa của Hoàng Minh Tự, Hát huê tình đối đáp của Khấu Võ Nghi.

Đánh giá về tình hình sưu tầm ca dao - dân ca trong thời kì này, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng cho rằng: “Ngoài các “câu hát” trong Miscellanées (1888) và những câu “tục diêu” dẫn chứng trong bộ “Đại Nam Quốc âm tự vị” (1895) thì cuốn “Câu hát An Nam” của Trương Minh (Ký?) xuất bản ở Sài Gòn, năm 1886 có thể coi là sưu tập ca dao Nam bộ đầu tiên. Kế đó, sưu tập câu hát góp - Recueill de Chanson populaires (xuất bản lần đầu năm 1897, tái bản lần thứ tư, 1910) của Huỳnh Tịnh Của là sưu tập đáng chú ý khác”, và “Đầu thế kỷ XX, cùng với các ấn phẩm thơ, tuồng, truyện, tích (mà đa phần là “bổn cũ soạn lại” và dịch ra quốc ngữ, các tài liệu Hán Nôm) các sưu tập ca dao - dân ca cũng được xuất bản ngày càng nhiều hơn” (Huỳnh Ngọc Trảng, 2006). Có thể nói, công việc sưu tầm, biên soạn ca dao đã thực sự được bắt đầu từ cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX và đã được những thành tự đáng ghi nhận. Đặc 16 biệt, các công trình sưu tầm thời kì này ít nhiều còn lưu giữ được một số yếu tố của ca dao - dân ca trong hình thức diễn xướng.

Bản thân việc sử dụng các thuật ngữ để gọi tên ca dao - dân ca thời kì này đã phản ánh được dạng thức diễn xướng của ca dao - dân ca trong thực tế. Dù vậy, thời kì này vẫn còn hiếm các công trình mang tính chất nghiên cứu chuyên sâu. Những năm 1960, 1970, folklore học Việt Nam tiếp tục ghi nhận những sưu tầm, nghiên cứu trên các tờ báo, tạp chí và ấn phẩm xuất bản ở miền Nam.