Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Trêng ®¹i häc l©m nghiÖp ----------------------------------- ph¹m xu©n ®Ønh Nghiªn cøu biÕn dÞ di truyÒn vµ ®¸nh gi¸ t¨ng thu di truyÒn cho c¸c vên gièng Keo l¸ liÒm (Acacia crassicarpa) t¹i vïng B¾c Trung Bé Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 luËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ngêi híng dÉn khoa häc TS. Hµ Huy ThÞnh hµ t©y, n¨m 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 Më ®Çu §Ó thùc hiÖn chiÕn lîc ph¸t triÓn l©m nghiÖp ChÝnh phñ ®· cã quyÕt ®Þnh sè 661/Q§-TTg vÒ môc tiªu, nhiÖm vô, chÝnh s¸ch vµ tæ chøc thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng vµ s¶n xuÊt 1 triÖu m3 v¸n nh©n t¹o. Trong ®ã viÖc chän loµi c©y trång hîp lý lµ vÊn ®Ò hÕt søc quan träng. Trong tËp ®oµn c¸c loµi c©y ®îc chän th× c¸c loµi Keo nãi chung vµ Keo l¸ liÒm nãi riªng lµ mét trong nh÷ng loµi c©y cã nhiÒu gi¸ trÞ vµ c«ng dông ®Ó ph¸t triÓn réng r·i ®¸p øng nhiÒu môc ®Ých quan träng nh phñ xanh, chãng xãi mßn, cung cÊp nguyªn liÖu lµm bét giÊy, v¸n nh©n t¹o.
Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y gç rõng trång c¸c loµi Keo ngµy cµng ®îc sö dông réng r·i ®Ó s¶n xuÊt ®å méc xuÊt khÈu. Keo (Acacia) lµ mét chi thùc vËt hä phô Trinh n÷ (Mimosoideae) thuéc hä §Ëu (Leguminosae) bao gåm kho¶ng 1200 loµi cã ph©n bè réng ë ch©u ¸, vµ ch©u §¹i D¬ng. Riªng Austrailia cã kho¶ng 850 loµi Keo (Acacia) víi hµng tr¨m loµi cã l¸ gi¶ (Pedley, 1987) [30]. Keo l¸ liÒm hay cßn cã tªn gäi kh¸c Keo lìi liÒm hoÆc Keo lìi m¸c, tªn khoa häc Acacia crassicarpa thuéc Hä §Ëu (Fabaceae), Bé §Ëu (Legumimosa).
Keo l¸ liÒm ph©n bè tù nhiªn t¹i vïng B¾c Queensland, bao gåm c¶ c¸c quÇn ®¶o ë Torres Strait, vµ New Guinea. ë Queensland, Keo l¸ liÒm ph©n bè chñ yÕu trªn ®Êt c¸t, vïng ®Êt thÊp, vïng duyªn h¶i hoÆc vïng ®ôn c¸t ven biÓn. ë New Guinea, Keo l¸ liÒm ph©n bè ë c¸c vïng ®Êt thÊp phÝa Nam tõ T©y nam Irian Jaya, Indonesia tíi Oriomo River cña Papua New Guinea (McDonald and Maslin, 2000) [26]. ë ViÖt Nam Keo l¸ liÒm ®îc ®a vµo trong vßng kho¶ng 25 n¨m trë l¹i ®©y (Lª §×nh Kh¶ vµ c¸c céng sù, 2003) [6].
Mét sè kh¶o nghiÖm loµi vµ xuÊt xø trªn vïng ®åi cho thÊy Keo l¸ liÒm sinh trëng nhanh h¬n Keo l¸ trµm vµ Keo tai tîng. Trong ®ã c¸c xuÊt xø tõ Papua New Guinea sinh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 trëng nhanh nhÊt, ®ã lµ c¸c xuÊt xø: Manta prov, Gubam vµ Derideri (NguyÔn Hoµng NghÜa vµ Lª §×nh Kh¶, 1998)[12]. Môc tiªu cña c¸c ch¬ng tr×nh c¶i thiÖn gièng lµ t¹o ra nguån gièng cã n¨ng suÊt vµ chÊt lîng cao. KÕt qu¶ ®ã kh«ng chØ dõng l¹i ë chç cã ®îc nh÷ng gièng ®îc c¶i thiÖn mµ ®iÒu quan träng h¬n n÷a lµ ph¶i s¶n xuÊt ®îc nh÷ng gièng ®ã trªn quy m« lín ®Ó phôc vô l©u dµi cho c¸c ch¬ng tr×nh trång rõng.
Cã thÓ s¶n xuÊt vËt liÖu gièng tèt tõ nh÷ng gièng ®îc c¶i thiÖn th«ng qua sinh s¶n h÷u tÝnh hoÆc sinh s¶n sinh dìng. V× thÕ x©y dùng rõng gièng vµ vên gièng vÉn lµ mét biÖn ph¸p quan träng vµ ®¬n gi¶n nhÊt ®Ó cung cÊp gièng cã chÊt lîng di truyÒn ®îc c¶i thiÖn cho c¸c ch¬ng tr×nh trång rõng. Trong c¸c ch¬ng tr×nh c¶i thiÖn gièng, sau qu¸ tr×nh kh¶o nghiÖm loµi vµ xuÊt xø, th× viÖc thu h¸i h¹t gièng tõ c¸c c©y tréi cña c¸c xuÊt xø tèt nhÊt ë n¬i nguyªn s¶n ®Ó thiÕt lËp c¸c kh¶o nghiÖm hËu thÕ kÕt hîp víi x©y dùng vên gièng ®îc coi lµ ph¬ng thøc tiÕp cËn hîp lý vµ hiÖu qu¶ nhÊt ®· ®îc nhiÒu níc trong khu vùc bao gåm c¶ ViÖt Nam ¸p dông cho nhiÒu loµi c©y, ®Æc biÖt lµ ®èi víi c¸c loµi c©y nhËp néi nh Keo, B¹ch ®µn. C¸c kh¶o nghiÖm hËu thÕ sÏ ®îc coi lµ c¸c quÇn thÓ chän gièng phôc vô c«ng t¸c c¶i thiÖn gièng sau nµy th«ng qua ®¸nh gi¸ c¸c biÕn dÞ di truyÒn.
§©y chÝnh lµ mét kh©u ®Ó chän läc c¸c biÕn dÞ tù nhiªn phï hîp víi môc ®Ých cña ch¬ng tr×nh chän gièng. Sau khi ®¸nh gi¸, c¸c kh¶o nghiÖm hËu thÕ sÏ ®îc tØa tha di truyÒn vµ lµ n¬i cung cÊp h¹t gièng ®îc c¶i thiÖn cho s¶n xuÊt. NhËn thøc ®îc vai trß, vÞ trÝ vµ tÇm quan träng cña Keo l¸ liÒm cho c¸c ch¬ng tr×nh trång rõng ë ViÖt Nam ®Æc biÖt lµ trªn c¸c lËp ®Þa ë vïng c¸t néi ®ång vµ ®Êt ®åi träc bÞ th¸i hãa vµ th«ng qua ch¬ng tr×nh thuÇn hãa c¸c loµi c©y rõng Australia ®îc ®ång tµi trî bëi ACIAR vµ AusAID, Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng ®· nhËn ®îc mét nguån gièng t¬ng ®èi ®a d¹ng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 di truyÒn ®Ó x©y dùng c¸c vên gièng kÕt hîp lµm kh¶o nghiÖm hËu thÕ cho Keo l¸ liÒm t¹i ba lËp ®Þa kh¸c nhau lµ Cam Lé - Qu¶ng TrÞ, Phong §iÒn - Thõa Thiªn HuÕ vµ B×nh ThuËn. §Ó cã thÓ sö dông cã hiÖu qu¶ nguån gièng cã gi¸ trÞ nµy cho c¸c môc tiªu tríc m¾t lµ cung cÊp h¹t gièng cã chÊt lîng di truyÒn ®îc c¶i thiÖn vµ môc tiªu l©u dµi lµ thiÕt lËp c¸c quÇn thÓ chän gièng cã tÝnh ®a d¹ng cao, viÖc ®¸nh gi¸ sinh trëng, quy m« biÕn dÞ ë møc ®é xuÊt xø, gia ®×nh vµ c¸ thÓ còng nh kh¶ n¨ng di truyÒn cña mét sè tÝnh tr¹ng kinh tÕ quan träng lµ hÕt søc cÇn thiÕt.
XuÊt ph¸t tõ yªu cÇu trªn ®Ò tµi: "Nghiªn cøu biÕn dÞ di truyÒn vµ ®¸nh gi¸ t¨ng thu di truyÒn cho c¸c vên gièng Keo l¸ liÒm (Acacia crassicarpa) t¹i vïng B¾c Trung Bé " ®îc thùc hiÖn. Víi t c¸ch lµ céng t¸c viªn khoa häc cña c¸c ®Ò tµi vµ dù ¸n vÒ nghiªn cøu vµ ph¸t triÓn gièng c©y l©m nghiÖp do Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng chñ tr×, t¸c gi¶ cña luËn ¸n lµ ngêi chÞu tr¸ch nhiÖm vµ trùc tiÕp tham gia vµo qu¸ tr×nh x©y dùng, qu¶n lý, ch¨m sãc vµ theo dâi c¸c vên gièng Keo l¸ liÒm t¹i Cam Lé - Qu¶ng TrÞ vµ Phong §iÒn - Thõa Thiªn HuÕ. Sè liÖu vµ c¸c kÕt qu¶ tr×nh bµy trong luËn ¸n lµ nguån sè liÖu míi nhÊt do chÝnh t¸c gi¶ thu thËp vµo th¸ng 12/2006. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Ch¬ng 1 tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.
TÇm quan träng cña vÊn ®Ò nghiªn cøu Gièng lµ mét trong nh÷ng kh©u quan träng nhÊt cña s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp. Nhê cã gièng ®îc c¶i thiÖn vµ ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt th©m canh kh¸c mµ n©ng cao n¨ng suÊt rõng trång. Gi¶i ph¸p kü thuËt chñ yÕu lµ chän t¹o gièng míi, nh©n gièng víi ph¬ng ph¸p v« tÝnh vµ h÷u tÝnh. Yªu cÇu mäi mÆt cña x· héi ngµy cµng t¨ng vµ ®a d¹ng ®ßi hái c¸c ngµnh s¶n xuÊt trong ®ã cã N«ng - L©m nghiÖp cÇn n©ng cao n¨ng suÊt, chÊt lîng vµ ®a d¹ng thÓ lo¹i c¸c s¶n phÈm cña m×nh nh»m ®¸p øng c¸c nhu cÇu ®ã.
§Ó gi¶i quyÕt ®îc vÊn ®Ò nµy s¶n xuÊt N«ng - L©m nghiÖp ngµy cµng ph¶i cã nhiÒu gièng tèt h¬n n÷a. Nh÷ng gièng nµy nÕu chØ tuyÓn chän tõ nh÷ng d¹ng sèng tù nhiªn trong tù nhiªn th× ch¾c ch¾n kh«ng ®¸p øng ®îc nhu cÇu ®ßi hái cµng t¨ng cña x· héi.V× vËy, c¸c nhµ chän gièng c©y trång mét mÆt võa ®¸p øng c¸c biÖn ph¸p chän läc, võa nghiªn cøu g©y t¹o gièng míi, nhÊt lµ ®èi víi nh÷ng gièng c©y ®îc trång rõng réng r·i, cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao. ViÖc ¸p dông c¸c ph¬ng ph¸p chän läc ®· cã ®îc nhiÒu gièng c©y trång míi cã n¨ng suÊt, chÊt lîng tèt, cã kh¶ n¨ng thÝch øng nh÷ng vïng sinh th¸i cã ®iÒu kiÖn hoµn c¶nh kh¾c nghiÖt vµ ®Æc tÝnh míi kh¸c. C¶i thiÖn gièng c©y rõng ®¹t ®îc hiÖu qu¶ cao nhÊt khi nã kÕt hîp ®îc tÊt c¶ sù khÐo lÐo vÒ l©m sinh vµ chän gièng hay nãi c¸ch kh¸c lµ cuéc “h«n nh©n” gi÷a chän gièng c©y rõng vµ c¸c biÖn ph¸p l©m sinh (Zobel, B.
N¨ng suÊt c©y rõng chØ ®¹t ®îc tèi ®a khi sö dông nh÷ng c©y gièng cã chÊt lîng di truyÒn tèt nhÊt, nhng mét c©y rõng cã chÊt lîng di truyÒn cao nh thÕ nµo ®i n÷a vÉn kh«ng ®¹t ®îc s¶n phÈm tèi ®a nÕu kh«ng ¸p dông c¸c biÖn ph¸p l©m sinh trong mét thêi gian dµi. V× vËy, khi nãi ®Õn c¶i thiÖn gièng c©y rõng mét mÆt ph¶i ¸p dông c¸c nguyªn lý di LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 truyÒn vµ chän gièng ®Ó n©ng cao n¨ng suÊt vµ chÊt lîng mÆt kh¸c ph¶i ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt l©m sinh thÝch hîp. C«ng t¸c c¶i thiÖn gièng c©y rõng trong nh÷ng n¨m qua ®· ®¹t ®îc mét sè thµnh tÝch quan träng vÒ chän t¹o vµ nh©n gièng, ®· cung cÊp mét sè gièng míi cã n¨ng suÊt, chÊt lîng cao cho trång rõng s¶n xuÊt song tû lÖ gièng ®· ®îc c¶i thiÖn trong s¶n xuÊt cha ®¸ng kÓ lµ bao. §Ó ®¸p øng yªu cÇu to lín cña c¸c ch¬ng tr×nh trång rõng cÇn cã bíc ®i thÝch hîp víi t×nh h×nh thùc tÕ cña níc ta.
Mét mÆt ph¶i tËn dông nh÷ng thµnh qu¶ ®· ®¹t ®îc ë trong níc trªn thÕ giíi vÒ chän t¹o gièng míi vµ nh©n gièng ®¸p øng yªu cÇu ngµy cµng t¨ng cña s¶n xuÊt, mÆt kh¸c ph¶i chó ý c«ng t¸c b¶o tån nguån gen c©y rõng ®Ó lµm c¬ së cho c«ng t¸c c¶i thiÖn gièng l©u dµi. Kh¶o nghiÖm loµi vµ Kh¶o nghiÖm xuÊt Chän läc víi c©y tréi chän loµi xø (chän xuÊt xø) Lai gièng Rõng tù nhiªn vµ rõng trång Kh¶o nghiÖm gièng Rõng gièng chuyÓn Rõng gièng Vên gièng hãa VËt liÖu gièng (H¹t, hom … Rõng trång míi S¬ ®å 1. S¬ ®å chung cña c¶i thiÖn gièng c©y rõng (Lª §×nh Kh¶ vµ D¬ng Méng Hïng, 1998) [7] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiªn cøu vÒ Keo l¸ liÒm (Acacia crassicarpa) trªn thÕ giíi.
Keo l¸ liÒm: Acacia crassicarp thuéc hä ®Ëu (Fabaceae), Bé §Ëu (Legumimosa). Tªn thêng gäi: Keo l¸ liÒm, Keo lìi liÒm, Keo lìi m¸c. Tªn tiÕng Anh: Northern Wattle, Papua New Guinea: Red Wattle, tªn kh¸c Akasia Cook Islands. Keo l¸ liÒm lµ c©y gç lín, cã thÓ cao tíi 7 -10 fit (tøc kho¶ng 21 - 30m) hoÆc h¬n.
C©y cã l¸ mµu xanh b¹c, cµnh nh¸nh nhá vµ Ýt, l¸ cong h×nh lìi liÒm, dµi 11 - 20cm, réng 2. Hoa thêng 5 c¸nh, c¸nh máng. Qu¶ lín, h×nh ch÷ nhËt, ph¼ng, cøng, dµy, chiÒu dµi 5,0 - 7.5cm, chiÒu réng 2- 2,5cm, t¸n dµy, ®¬n th©n, th¼ng hoÆc Ýt cong (Bentham & Mueller, 1864) [17]. Qu¶ vµ h¹t Keo l¸ liÒm (Acacia.
crassicarpa) Keo l¸ liÒm ph©n bè tù nhiªn ë B¾c Queensland Australia, Nam Papua New Guinea vµ Irian Jaya cña Indonesia tõ vÜ ®é 80 N ®Õn 200 N.