Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học điều kiện phát sinh phát triển và một số biện pháp quản lý bệnh đốm nâu neoscytalidium dimidiatum gây hại thanh long

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu đặc điểm sinh học điều kiện phát sinh phát triển và một số biện pháp quản lý bệnh đốm, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Nguyễn Thành Hiếu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Hòa
• Trường học: Viện Khoa Học Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bảo vệ Thực vật
• Đề tài: Nghiên Cứu Bệnh Đốm Nâu Neoscytalidium Dimidiatum Trên Thanh Long Và Biện Pháp Quản Lý Hiệu Quả
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ nông nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Tình hình sản xuất thanh long trên thế giới
• 1.3. Thành phần dịch hại quan trọng trên thanh long
• 1.4. Bệnh đốm nâu thanh long
• 1.4.1. Lịch sử phát hiện bệnh, phân bố và tầm quan trọng của bệnh
• 1.4.2. Triệu chứng gây hại
• 1.4.3. Tác nhân gây hại và phương pháp xác định tác nhân gây hại
• 1.4.4. Đặc điểm hình thái nấm N.
• 1.4.5. Đặc điểm sinh học nấm N.
• 1.4.6. Khả năng tồn tại, điều kiện phát sinh và phát triển bệnh
• 1.4.7. Biện pháp quản lý bệnh đốm nâu thanh long
• 1.5. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6. Tình hình sản xuất thanh long ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Thu thập, phân lập và xác định tác nhân gây bệnh đốm nâu thanh long
• 2.5.2. Kiểm chứng tác nhân gây bệnh (Quy tắc Koch)
• 2.5.3. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, hình thái của nấm N.
• 2.5.4. Nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ đến khả năng sinh trưởng, phát triển, nẩy mầm và xâm nhiễm của nấm N. dimidiatum ở điều kiện in vitro
• 2.5.5. Nghiên cứu ảnh hưởng của điều kiện ánh sáng, tia UV đến khả năng nẩy mầm, sinh trưởng và phát triển của nấm N.
• 2.5.6. Nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường dinh dưỡng, pH đến sự sinh trưởng, phát triển của nấm N. dimidiatum ở điều kiện in vitro
• 2.5.7. Nghiên cứu sự tồn tại của nấm N. dimidiatum trong điều kiện tự nhiên
• 2.5.7.1. Khảo sát sự hiện diện của nấm N. dimidiatum trong nước mưa, nước mương và đất vườn thanh long
• 2.5.7.2. Mô hình thí nghiệm khảo sát khả năng sống sót (lưu tồn) của nấm N. dimidiatum trong đất và nước vườn thanh long
• 2.5.7.3. Khảo sát khả năng sống sót của nấm N. dimidiatum trong đất
• 2.5.7.4. Khảo sát khả năng sống sót của nấm N. dimidiatum trong nước
• 2.5.7.5. Nghiên cứu khả năng tồn tại của ổ bào tử nấm (pycnidia) trong đất
• 2.5.8. Nghiên cứu sự xâm nhiễm của nấm N. dimidiatum đối với cây thanh long
• 2.5.9. Nghiên cứu biện pháp quản lý tổng hợp bệnh đốm nâu
• 2.5.9.1. Nghiên cứu ảnh hưởng của biện pháp cắt tỉa cành đến sự sinh trưởng, năng suất và phát triển của bệnh đốm nâu
• 2.5.9.2. Nghiên cứu ảnh hưởng của một số chủng vi sinh vật có ích và dịch chiết thảo mộc đối với nấm N. dimidiatum ở điều kiện in vitro và ngoài đồng
• 2.5.9.3. Đánh giá hiệu quả của một số chủng vi khuẩn có ích và dịch chiết thảo mộc đối với nấm N. dimidiatum ở điều kiện in vitro
• 2.5.9.4. Nghiên cứu biện pháp bao quả
• 2.5.9.4.1. Đánh giá hiệu quả của các loại vật liệu túi bao đến việc quản lý bệnh đốm nâu
• 2.5.9.4.2. Đánh giá ảnh hưởng của thời điểm bao quả đến bệnh đốm nâu và chất lượng quả thanh long
• 2.5.9.5. Nghiên cứu biện pháp hóa học trong quản lý bệnh đốm nâu thanh long
• 2.5.9.5.1. Đánh giá hiệu lực của một số hoạt chất hóa học BVTV đối với nấm N. dimidiatum ở điều kiện in vitro
• 2.5.9.5.2. Đánh giá hiệu lực của một số loại thuốc hóa học BVTV đối với việc phòng, trị bệnh đốm nâu (N. dimidiatum) ở điều kiện ngoài đồng
• 2.5.9.6. Xây dựng mô hình quản lý tổng hợp bệnh đốm nâu thanh long
• 2.5.9.6.1. Thử nghiệm các biện pháp quản lý tổng hợp bệnh (Mô hình diện hẹp)
• 2.5.9.6.2. Xây dựng mô hình quản lý tổng hợp bệnh (Mô hình diện rộng)
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thu thập, phân lập và xác định tác nhân gây bệnh đốm nâu thanh long
• 3.2. Kiểm chứng tác nhân gây bệnh
• 3.3. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, hình thái của nấm N.
• 3.4. Khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ đến khả năng sinh trưởng, phát triển, nẩy mầm và xâm nhiễm của nấm N. dimidiatum ở điều kiện in vitro
• 3.5. Nghiên cứu sự tồn tại của nấm N. dimidiatum trong điều kiện tự nhiên
• 3.6. Khảo sát sự tấn công của nấm N. dimidiatum ở các giai đoạn triệu chứng khác nhau trên khía cạnh mô học
• 3.7. Nghiên cứu ảnh hưởng của mật số bào tử nấm N. dimidiatum đến sự xâm nhiễm bệnh ở điều kiện nhà lưới
• 3.8. Nghiên cứu đánh giá sự mẫn cảm của chồi non cành thanh long đối với sự xâm nhiễm của nấm N.
• 3.9. Nghiên cứu diễn biến, phát sinh và phát triển của bệnh đốm nâu thanh long
• 3.10. Khảo sát thành phần cây ký chủ của nấm N. dimidiatum ở điều kiện tự nhiên, phòng thí nghiệm và điều kiện nhà lưới
• 3.11. Nghiên cứu biện pháp quản lý tổng hợp bệnh đốm nâu
• 3.12. Xây dựng mô hình quản lý bệnh tổng hợp bệnh đốm nâu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về bệnh đốm nâu Neoscytalidium dimidiatum

Bệnh đốm nâu do Neoscytalidium dimidiatum gây ra là một trong những bệnh nghiêm trọng ảnh hưởng đến cây thanh long. Bệnh này không chỉ làm giảm năng suất mà còn ảnh hưởng đến chất lượng trái. Các triệu chứng của bệnh thường xuất hiện dưới dạng các đốm nâu trên lá và thân cây, gây ra sự suy giảm sức sống của cây. Theo nghiên cứu, tác nhân gây bệnh này có khả năng phát triển mạnh mẽ trong điều kiện ẩm ướt và nhiệt độ cao, điều này làm cho việc quản lý bệnh trở nên khó khăn hơn. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học và điều kiện phát sinh của bệnh là rất cần thiết để phát triển các biện pháp quản lý hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh học của Neoscytalidium dimidiatum

Nấm Neoscytalidium dimidiatum có đặc điểm hình thái đa dạng, với khả năng sinh sản nhanh chóng. Nấm này có thể tồn tại trong môi trường tự nhiên qua các bào tử, và có khả năng xâm nhiễm vào cây thanh long qua các vết thương. Nghiên cứu cho thấy nấm này có thể phát triển tốt trong điều kiện độ ẩm cao và nhiệt độ từ 25 đến 30 độ C. Điều này cho thấy rằng tác động môi trường có vai trò quan trọng trong sự phát triển của bệnh. Việc xác định các yếu tố này sẽ giúp nông dân có thể dự đoán và phòng ngừa bệnh hiệu quả hơn.

II. Biện pháp quản lý bệnh đốm nâu

Quản lý bệnh đốm nâu trên cây thanh long cần phải áp dụng các biện pháp tổng hợp. Các biện pháp này bao gồm việc sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật, cắt tỉa cành, và áp dụng các biện pháp sinh học như sử dụng vi sinh vật đối kháng. Việc cắt tỉa cành không chỉ giúp tăng cường thông thoáng cho cây mà còn giảm thiểu sự lây lan của bệnh. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng các chủng vi sinh vật có ích có thể làm giảm đáng kể sự phát triển của Neoscytalidium dimidiatum. Điều này cho thấy rằng việc áp dụng các biện pháp sinh học có thể là một giải pháp bền vững trong quản lý bệnh.

2.1. Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật

Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật là một trong những biện pháp phổ biến nhất để kiểm soát bệnh đốm nâu. Các loại thuốc này cần được lựa chọn cẩn thận để đảm bảo hiệu quả và an toàn cho cây trồng. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng một số hoạt chất hóa học có thể ức chế sự phát triển của nấm Neoscytalidium dimidiatum. Tuy nhiên, việc lạm dụng thuốc có thể dẫn đến tình trạng kháng thuốc, do đó cần có sự cân nhắc trong việc sử dụng. Việc kết hợp giữa thuốc hóa học và biện pháp sinh học sẽ mang lại hiệu quả cao hơn trong việc quản lý bệnh.

III. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý

Đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý bệnh đốm nâu là rất quan trọng để xác định tính khả thi và bền vững của các phương pháp này. Các nghiên cứu thực địa cho thấy rằng việc áp dụng mô hình quản lý tổng hợp có thể giảm tỷ lệ bệnh và tăng năng suất cây thanh long. Việc theo dõi và đánh giá thường xuyên sẽ giúp nông dân điều chỉnh các biện pháp quản lý cho phù hợp với điều kiện thực tế. Điều này không chỉ giúp bảo vệ cây trồng mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông dân.

3.1. Mô hình quản lý tổng hợp

Mô hình quản lý tổng hợp bệnh đốm nâu bao gồm việc kết hợp giữa các biện pháp hóa học, sinh học và canh tác. Nghiên cứu cho thấy rằng mô hình này không chỉ giúp kiểm soát bệnh hiệu quả mà còn bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các biện pháp sinh học như sử dụng vi sinh vật đối kháng đã cho thấy hiệu quả cao trong việc giảm thiểu sự phát triển của nấm gây hại. Điều này cho thấy rằng việc phát triển các mô hình quản lý bền vững là cần thiết để đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh đốm nâu (do nấm Neoscytalidium dimidiatum gây ra, còn gọi là bệnh đốm trắng, tắc kè, đốm ma, bệnh loét/canker) là đối tượng dịch hại nguy hiểm mới phát sinh, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất thanh long (Hylocereus spp.) tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như Đài Loan, Malaysia, Thái Lan, Indonesia, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Việt Nam. Tại Việt Nam, thanh long là cây ăn quả xuất khẩu chủ lực với diện tích năm 2018 đạt khoảng 53.889 ha, sản lượng trên 1,06 triệu tấn và kim ngạch xuất khẩu đạt 1,13 tỷ USD (chiếm 35% tổng giá trị xuất khẩu rau quả cả nước). Tuy nhiên, dịch bệnh đốm nâu bùng phát từ năm 2009 tại Bình Thuận và lan rộng sang Tiền Giang, Long An, khiến diện tích nhiễm bệnh nặng năm 2014 lên tới hơn 20.000 ha, làm giảm sút năng suất, chất lượng quả và giá trị thương phẩm xuất khẩu. Trước thực trạng nông dân lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) hóa học nồng độ cao dẫn đến nguy cơ mất an toàn thực phẩm và ô nhiễm môi trường, việc thực hiện một công trình nghiên cứu toàn diện từ đặc điểm sinh học của nấm đến biện pháp quản lý tổng hợp là yêu cầu cấp thiết.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết bao gồm:

• Thiếu các dẫn liệu khoa học có hệ thống về đặc điểm hình thái, sinh học phân tử của tác nhân nấm N. dimidiatum gây bệnh đốm nâu tại các vùng sản xuất trọng điểm phía Nam.
• Chưa làm rõ cơ chế lây nhiễm, khả năng lưu tồn trong môi trường đất, nước, xác bã thực vật, cũng như động thái phát sinh phát triển bệnh theo các yếu tố khí tượng (nhiệt độ, ẩm độ, ánh sáng).
• Thiếu quy trình quản lý tổng hợp (IPM) kết hợp hài hòa giữa canh tác (cắt tỉa tán), biện pháp vật lý (bao quả), sinh học (vi sinh vật đối kháng, dịch chiết thảo mộc) và hóa học an toàn, thân thiện với môi trường.

Mục tiêu và yêu cầu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu giám định tác nhân, một số đặc điểm sinh học, mối quan hệ ký sinh, ký chủ và môi trường (nhiệt độ, ánh sáng) ảnh hưởng đến sự phát sinh, phát triển bệnh đốm nâu hại thanh long, làm cơ sở đề xuất một số biện pháp quản lý dịch hại có hiệu quả cao, thân thiện với môi trường, góp phần phục vụ sản xuất thanh long bền vững.

Yêu cầu cụ thể:

1. Xác định tác nhân gây bệnh, một số đặc điểm chính về hình thái, sinh học của nấm N. dimidiatum.
2. Xác định mối quan hệ ký sinh, ký chủ và môi trường (nhiệt độ, ánh sáng) ảnh hưởng đến sự tồn tại, phát sinh, phát triển bệnh đốm nâu hại thanh long.
3. Nghiên cứu và áp dụng một số biện pháp khả thi nhằm quản lý dịch hại đạt hiệu quả cao, thân thiện với môi trường, an toàn đối với người sản xuất và tiêu dùng, giảm thiệt hại kinh tế và nâng cao thu nhập của nhà vườn trồng thanh long.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Tiêu chí	Nội dung chi tiết trong luận án
Đối tượng nghiên cứu	Nấm Neoscytalidium dimidiatum gây bệnh đốm nâu hại thanh long (Hylocereus undatus và Hylocereus polyrhizus).
Phạm vi nội dung	Giám định hình thái và phân tử (vùng ITS); đặc điểm sinh học; sự tồn tại trong tự nhiên; quá trình xâm nhiễm và mô học; phổ ký chủ; các biện pháp phòng trừ (tỉa cành, bao quả, sinh học, thảo mộc, hóa học) và xây dựng mô hình quản lý tổng hợp.
Phạm vi không gian	Thu thập mẫu bệnh tại Bình Thuận, Long An, Tiền Giang. Thí nghiệm và mô hình triển khai tại Viện Cây ăn quả miền Nam (SOFRI), huyện Chợ Gạo (tỉnh Tiền Giang) và huyện Châu Thành (tỉnh Long An).
Thời gian thực hiện	Từ năm 2014 đến năm 2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về phân loại học quốc tế, loài nấm Neoscytalidium dimidiatum từng mang nhiều danh pháp đồng nghĩa lịch sử như Torula dimidiata Penz. (1882), Hendersonula toruloidea Nattrass (1933), Scytalidium dimidiatum (Penz.) Sutton & Dyko (1989), và Fusicoccum dimidiatum (Penz.) D.F. Farr (2005). Đến năm 2006, Crous và cộng sự chính thức xác lập vị trí phân loại thuộc chi Neoscytalidium, họ Botryosphaeriaceae, bộ Helotiales/Botryosphaeriales, lớp Leotiomycetes/Dothideomycetes, ngành Ascomycota.

Các nghiên cứu trên thế giới ghi nhận nấm gây hại trên thanh long tại Đài Loan (Chuang et al., 2012; Chu-Ping Lin et al., 2015), Trung Quốc (Lan et al., 2012), Malaysia (Mohd et al., 2013; Rusmarini et al., 2017), Israel (Ezra et al., 2013), Thái Lan (Jamarun et al., 2014), Indonesia (Ritzan et al., 2012) và Hoa Kỳ (Sanahuja et al., 2016). Các tác giả này đã mô tả hình thái tản nấm màu xám đen đến đen, sợi nấm phân nhánh tạo chuỗi bào tử đốt (arthroconidia) màu nâu, có 0–1 hoặc 2 vách ngăn, cùng cấu trúc ổ bào tử (pycnidia) hình thành trên mô thực vật. Về đặc điểm sinh học, Chu-Ping Lin và cộng sự (2015) chỉ ra nhiệt độ tối ưu cho bào tử nảy mầm là 25–35°C; Amponsah và cộng sự (2009, 2010) ghi nhận tia cực tím và thời gian chiếu sáng ảnh hưởng mạnh đến sức sống bào tử họ Botryosphaeriaceae. Về quản lý, các công trình quốc tế nhấn mạnh giải pháp cắt tỉa giàn (Đài Loan, Israel), bao quả bằng túi chống thấm (Chu-Ping Lin et al., 2018), sử dụng vi sinh vật đối kháng Bacillus subtilis, Trichoderma spp. (Rusmarini et al., 2017) và các hoạt chất thuốc hóa học nhóm Triazole, Strobilurin (Elliott & Edmonds, 2008).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu bước đầu của Viện Cây ăn quả miền Nam (từ 2011), Phan Thị Thu Hiền và cộng sự (2014), Võ Thị Thu Oanh (2015) đã xác định tác nhân bằng hình thái và giải trình tự gen ITS, mô tả 4 giai đoạn tiến triển triệu chứng và ghi nhận khả năng lưu tồn của nấm trong đất, cành khô mục. Hà Thị Thúy và cộng sự (2016) khảo sát vi khuẩn Bacillus polyfermenticus, Streptomyces fradiae; Lê Tấn Triển và cộng sự (2017) đánh giá các chủng Trichoderma phòng trừ bệnh đốm nâu ngoài đồng; Đặng Thị Kim Uyên và cộng sự (2014) thử nghiệm dịch chiết móng tay (Impatiens balsamina). Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu trong nước trước đó mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc khảo sát cục bộ, chưa gắn kết cơ sở mô học của vết bệnh với điều kiện dịch tễ và chưa xây dựng được gói kỹ thuật IPM hoàn chỉnh được cơ quan quản lý nhà nước công nhận. Luận án của tác giả Nguyễn Thành Hiếu đã giải quyết trọn vẹn chuỗi mắt xích này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tiếp cận khoa học

Luận án tiếp cận dựa trên lý thuyết tương tác ký sinh – ký chủ – môi trường trong bệnh học thực vật, kết hợp các nguyên lý của Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Các công cụ giám định kết hợp phương pháp hình thái học cổ điển và sinh học phân tử hiện đại.

[Giám định tác nhân: Hình thái & Vùng gen ITS (Quy tắc Koch)]

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

• Phương pháp thu thập, phân lập và kiểm chứng tác nhân: Thu thập mẫu bệnh trên cành, quả thanh long ruột trắng và ruột đỏ tại Bình Thuận, Long An, Tiền Giang. Phân lập mô bệnh trên môi trường thạch dinh dưỡng (PDA, PGA). Kiểm chứng tính gây bệnh theo quy tắc Koch qua lây nhiễm nhân tạo trên cành thanh long khỏe mạnh.
• Phương pháp sinh học phân tử: Ly trích DNA tổng số bằng bộ Kit DNeasy Plant Mini Kit (QIAGEN, Đức); nhân bản vùng gen rDNA-ITS bằng phản ứng PCR với cặp mồi chuẩn (ITS1/ITS4) trên máy Bio-Rad; điện di sản phẩm PCR trên gel agarose; giải trình tự nucleotide (đoạn 921 bp); phân tích độ tương đồng qua BLAST trên NCBI và thiết lập cây phát sinh chủng loại bằng phương pháp Maximum Likelihood (ML).
• Phương pháp nghiên cứu đặc tính sinh học in vitro:
  • Thử nghiệm dải nhiệt độ nuôi cấy đối với sinh trưởng sợi nấm, tỷ lệ nảy mầm bào tử và mức độ xâm nhiễm trên mô cắt rời.
  • Thử nghiệm chế độ chiếu sáng: sáng liên tục (SLT), tối liên tục (TLT), chu kỳ 12 giờ sáng : 12 giờ tối (12S:12T) và xử lý tia UV.
  • Thử nghiệm môi trường dinh dưỡng: PDA, PGA, MEA, CMA, PCA, PSA,... và dải pH từ 4 đến 9.
• Phương pháp điều tra sinh thái và lưu tồn nguồn bệnh:
  • Bẫy và lấy mẫu nước mưa, nước mương vườn, mẫu đất tại Long An và Tiền Giang để xác định mật số khuẩn lạc (cfu) và tần suất xuất hiện nấm N. dimidiatum.
  • Đánh giá sức sống của ổ bào tử (pycnidia) đặt trên mặt đất và chôn vùi trong đất sau 60 ngày.
• Phương pháp mô học và lây nhiễm: Cắt lát giải phẫu mô bệnh ở 6 giai đoạn triệu chứng khác nhau dưới kính hiển vi quang học Olympus BX40; đánh giá độ mẫn cảm theo tuổi cành/chiều dài cành và mật số bào tử lây nhiễm.
• Phương pháp đánh giá các biện pháp quản lý:
  • Cắt tỉa cành: Bố trí thí nghiệm các mức độ tỉa cành tán cây (tỉa 40–60% số cành vô hiệu, giữ 128–183 cành/trụ) so với đối chứng.
  • Vi sinh vật và thảo mộc: Thử nghiệm đối kháng in vitro (Dual culture test) và ngoài đồng với 14 chủng vi khuẩn (Bacillus, Pseudomonas), 5 chủng Trichoderma harzianum và 8 loại dịch chiết thảo mộc (tỏi Allium sativum, neem, tràm,...).
  • Bao quả: Thử nghiệm 8 loại vật liệu túi bao quả (trong đó có mẫu túi SOFRI DFB 1 và SOFRI DFB 2) ở các thời điểm bao khác nhau (từ 7 đến 10 ngày sau thụ phấn/rút râu).
  • Hóa học: Đánh giá hiệu lực ức chế sợi nấm và nảy mầm bào tử của các hoạt chất BVTV ở nồng độ 1, 10, 50, 100 ppm in vitro; thử nghiệm đồng ruộng trên giống ruột trắng và ruột đỏ.
  • Mô hình IPM: Xây dựng mô hình diện hẹp và diện rộng tại Tiền Giang và Long An, đánh giá tỷ lệ bệnh (TLB %), chỉ số bệnh (CSB %), hiệu lực phòng trừ (HLPT %) và hiệu quả kinh tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

Chương này tổng thuật chi tiết bối cảnh sản xuất thanh long, thành phần dịch hại và lịch sử nghiên cứu bệnh đốm nâu (N. dimidiatum) trên thế giới và tại Việt Nam:

• Phân tích tình hình phân bố dịch bệnh tại Đài Loan (80% diện tích nhiễm bệnh năm 2009), Malaysia (diện tích giảm hơn 50% sau 2008), Thái Lan (tỷ lệ nhiễm 58,2% năm 2012), Indonesia, Israel và bang Florida (Hoa Kỳ).
• Hệ thống hóa phân loại học của nấm N. dimidiatum và xác lập các đặc điểm hình thái tản nấm, bào tử đốt, ổ bào tử pycnidia từ các công trình quốc tế.
• Tổng hợp các nghiên cứu trong nước về dịch hại thanh long tại Tiền Giang, Long An, Bình Thuận; ghi nhận các giai đoạn triệu chứng, hiện trạng sử dụng thuốc hóa học và các kết quả nghiên cứu ban đầu về vi sinh vật đối kháng (Trichoderma, Bacillus polyfermenticus) cùng dịch chiết thực vật.

Chương 2: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này trình bày toàn bộ thiết kế thực nghiệm, quy trình thao tác và phương pháp thu thập, xử lý số liệu:

• Liệt kê nguồn vật liệu gồm các dòng nấm phân lập tại Tiền Giang (Neo-TG), Long An (Neo-LA), Bình Thuận (Neo-BT); 24 loài thực vật ký chủ tiềm năng; 14 chủng vi khuẩn có ích; 5 chủng nấm đối kháng Trichoderma; 8 loại dịch chiết thảo mộc và 8 dạng túi bao quả.
• Mô tả chi tiết quy trình chiết tách DNA, thông số phản ứng PCR với cặp mồi ITS1/ITS4, giải trình tự và xây dựng cây phát sinh loài di truyền ML.
• Trình bày công thức bố trí các khối thí nghiệm ngẫu nhiên hoàn toàn (CRD) trong phòng thí nghiệm và khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) ngoài đồng ruộng cho các nội dung: nhiệt độ, ánh sáng, pH, môi trường dinh dưỡng, lưu tồn nguồn bệnh trong đất/nước, giải phẫu mô học, tỉa cành, bao quả, thuốc sinh học và hóa học BVTV.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương này chứa toàn bộ các phát hiện thực nghiệm cốt lõi của luận án:

• Giám định và đặc điểm hình thái – phân tử: Các mẫu nấm thu thập tại Tiền Giang, Long An và Bình Thuận đều có đặc điểm hình thái tương đồng: tản nấm ban đầu màu trắng xám, sau chuyển xám đen đến đen sẫm; sợi nấm phân nhánh, tạo bào tử đốt dạng chuỗi có 0–1 vách ngăn, kích thước dao động trong khoảng 9,17–21,2 × 4,05–7,75 µm. Giải trình tự vùng gen ITS (đoạn 921 bp) xác nhận độ tương đồng 99–100% với các chủng Neoscytalidium dimidiatum chuẩn trên ngân hàng gen NCBI. Kiểm chứng theo quy tắc Koch trên cành thanh long khỏe tái hiện chính xác triệu chứng đốm nâu ban đầu.
• Đặc tính sinh học và sinh thái học:
  • Nhiệt độ: Tản nấm sinh trưởng mạnh và bào tử nảy mầm tối ưu ở dải nhiệt độ 25–35°C (đặc biệt tại 30°C); sinh trưởng chậm lại ở 15°C và trên 40°C.
  • Ánh sáng và tia UV: Nấm phát triển thuận lợi trong điều kiện tối liên tục hoặc chu kỳ 12S:12T. Xử lý chiếu xạ tia UV liên tục làm giảm rõ rệt tỷ lệ sống sót và ức chế khả năng nảy mầm của bào tử.
  • Dinh dưỡng và pH: Môi trường PGA và PDA cho tốc độ phát triển tản nấm và tạo bào tử tốt nhất; nấm thích ứng dải pH rộng từ 4 đến 8, sinh trưởng kém tại pH 9.
• Khả năng lưu tồn nguồn bệnh: Nấm N. dimidiatum hiện diện thường trực trong nước mưa, nước mương và đất vườn thanh long tại Long An, Tiền Giang. Ổ bào tử (pycnidia) vùi lấp trong đất hoặc nằm trên bề mặt đất vườn vẫn duy trì khả năng sống sót và nảy mầm sau 60 ngày theo dõi.
• Quá trình xâm nhiễm và 6 giai đoạn mô học:
  1. Giai đoạn 1: Vết kim châm nhỏ li ti trên bề mặt bẹ cành.
  2. Giai đoạn 2: Vết bệnh chuyển sang màu trắng đục (đốm trắng/tắc kè).
  3. Giai đoạn 3: Xuất hiện chấm nhỏ màu vàng cam ở trung tâm vết bệnh, xung quanh có quầng vàng nhạt.
  4. Giai đoạn 4: Vết bệnh chuyển màu nâu cam, mô tế bào biểu bì bắt đầu bị hoại tử.
  5. Giai đoạn 5: Vết ghẻ lõm màu nâu, sợi nấm xâm lấn sâu vào mô nhu mô vỏ cành.
  6. Giai đoạn 6: Vết ghẻ nâu đậm đến nâu đen, bề mặt sần sùi, hình thành dày đặc các ổ bào tử nấm.
• Phổ ký chủ và yếu tố dịch tễ: Thử nghiệm lây nhiễm xác định nấm N. dimidiatum có khả năng gây bệnh trên cây xương rồng tai thỏ (Opuntia ficus-indica) và lưu tồn trên một số loài cỏ dại quanh vườn. Tỷ lệ bệnh (TLB %) và chỉ số bệnh (CSB %) có mối tương quan thuận tuyến tính rất chặt chẽ với ẩm độ không khí và lượng mưa trong năm tại Long An và Tiền Giang.
• Hiệu quả các biện pháp quản lý tổng hợp:
  • Cắt tỉa cành: Nghiệm thức cắt tỉa thông thoáng 40–60% số cành già vô hiệu (duy trì mật độ 128–183 cành/trụ) giúp giảm đáng kể TLB và CSB trên cành và quả, đồng thời kích thích ra chồi mới, tăng số hoa và năng suất thực tế.
  • Vi sinh vật và thảo mộc: Các chủng vi khuẩn có ích (Bacillus spp.), nấm đối kháng Trichoderma harzianum và dịch chiết củ tỏi (Allium sativum) thể hiện hiệu lực ức chế mạnh sự nảy mầm của bào tử và làm giảm kích thước vết bệnh ngoài đồng.
  • Bao quả: Sử dụng túi bao quả chuyên dụng SOFRI DFB 1 và SOFRI DFB 2 ở giai đoạn 7–10 ngày sau khi hoa nở/rút râu bảo vệ quả hữu hiệu khỏi nấm xâm nhiễm trong mùa mưa, hạn chế tối đa vết đốm nâu mà không làm ảnh hưởng đến phẩm chất và mẫu mã quả.
  • Hóa học và mô hình IPM: Tuyển chọn các hoạt chất trừ nấm có hiệu lực cao in vitro và ngoài đồng; xây dựng mô hình IPM diện rộng tại Tiền Giang và Long An, giúp giảm mạnh TLB và CSB ở thời điểm quả 7 ngày và 30 ngày tuổi, nâng cao tỷ lệ quả loại 1 phục vụ xuất khẩu và mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội so với tập quán canh tác của nông dân.

Chương 4: Kết luận và đề nghị

• Kết luận: Khẳng định toàn diện nguyên nhân gây bệnh đốm nâu tại các tỉnh phía Nam là nấm N. dimidiatum; làm rõ quy luật phát sinh, nguồn lưu tồn và cơ chế lây nhiễm; xác lập thành công quy trình quản lý tổng hợp kết hợp cắt tỉa tán cây, bao quả bằng túi SOFRI DFB, sử dụng vi sinh vật đối kháng/thảo mộc và thuốc BVTV hợp lý.
• Đề nghị: Tiếp tục nhân rộng quy trình quản lý tổng hợp bệnh đốm nâu vào thực tế sản xuất tại các vùng chuyên canh thanh long; hoàn thiện công nghệ sản xuất đại trà túi bao quả SOFRI DFB và các chế phẩm sinh học đối kháng.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học

1. Cung cấp dẫn liệu khoa học hoàn chỉnh, có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam xác định chính xác tác nhân gây bệnh đốm nâu thanh long tại Bình Thuận, Long An và Tiền Giang là nấm Neoscytalidium dimidiatum dựa trên kết hợp giám định hình thái và phân tích trình tự vùng gen rDNA-ITS (921 bp).
2. Bổ sung các dẫn liệu khoa học mới về đặc tính sinh học, sinh thái học của nấm N. dimidiatum: xác định ngưỡng nhiệt độ (25–35°C), ảnh hưởng của chế độ chiếu sáng/tia UV, môi trường dinh dưỡng (PGA, PDA), dải pH (4–8); làm sáng tỏ khả năng lưu tồn của nguồn bệnh trong nước mưa, nước mương vườn, đất và sức sống của ổ bào tử (pycnidia) trên 60 ngày.
3. Làm rõ cơ chế xâm nhiễm qua mô tả chi tiết giải phẫu bệnh học 6 giai đoạn tiến triển triệu chứng từ vết kim châm đến vết ghẻ hoại tử sần sùi mang ổ bào tử; xác định mối tương quan tuyến tính giữa ẩm độ không khí với diễn biến bệnh và chứng minh loài xương rồng tai thỏ (Opuntia ficus-indica) là ký chủ phụ của nấm.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Xác định định lượng chỉ tiêu kỹ thuật cắt tỉa tán cây thanh long ở thời kỳ kinh doanh: tỉa 40–60% tán (giữ mật độ hợp lý 128–183 cành/trụ) giúp giảm áp lực nguồn bệnh, tăng tỷ lệ ra hoa và năng suất.
2. Thiết kế và tuyển chọn thành công 2 loại túi bao quả chuyên dụng chống thấm nước (SOFRI DFB 1 và SOFRI DFB 2) áp dụng bao quả ở giai đoạn 7–10 ngày sau nở hoa, ngăn chặn nấm bệnh xâm nhiễm trực tiếp trong mùa mưa.
3. Đóng góp nội dung cốt lõi xây dựng "Quy trình quản lý tổng hợp bệnh đốm nâu thanh long", được Cục Bảo vệ thực vật – Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận là Tiến bộ kỹ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 3281/QĐ-BVTV-KH ngày 27/11/2018 (mã số công nhận: TBKT 01-92: 2018/BVTV).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Các thí nghiệm chuyên sâu và mô hình thực nghiệm của luận án tập trung chủ yếu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (Long An, Tiền Giang) và duyên hải Nam Trung Bộ (Bình Thuận) trên hai giống thanh long ruột trắng (H. undatus) và ruột đỏ LĐ1 (H. polyrhizus), chưa mở rộng khảo sát ở các vùng sinh thái trồng thanh long phía Bắc.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tính biến động di truyền của các chủng nấm N. dimidiatum ở các vùng sinh thái khác nhau.
  • Nghiên cứu công nghệ sinh học sản xuất chế phẩm vi sinh đối kháng (Trichoderma, Bacillus) và nano thảo mộc quy mô thương mại có thời hạn bảo quản dài để cung ứng rộng rãi cho vùng sản xuất.
  • Tiếp tục nghiên cứu cơ chế kháng bệnh ở mức độ phân tử trên các nguồn gen thanh long nhằm phục vụ công tác lai tạo giống chống chịu bệnh đốm nâu.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cao đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Bảo vệ thực vật, Bệnh cây học, Vi sinh vật học ứng dụng: Cung cấp phương pháp luận chuẩn xác về chẩn đoán nấm bệnh kết hợp hình thái và sinh học phân tử (vùng gen ITS), phương pháp giải phẫu mô bệnh học và thiết kế thí nghiệm dịch tễ học thực vật.
• Học viên sau đại học và sinh viên ngành Nông nghiệp: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật hệ thống về nấm họ Botryosphaeriaceae, quy trình kiểm chứng Koch và các kỹ thuật đánh giá hiệu lực đối kháng in vitro/in vivo.
• Cán bộ khuyến nông và nhà quản lý nông nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học để hướng dẫn nông dân áp dụng Tiến bộ kỹ thuật TBKT 01-92: 2018/BVTV, chuyển giao quy trình IPM giảm thiểu thuốc BVTV hóa học.
• Hợp tác xã và nhà vườn trồng thanh long: Ứng dụng trực tiếp kỹ thuật tỉa cành (128–183 cành/trụ), kỹ thuật bao quả bằng túi SOFRI DFB và biện pháp vệ sinh đồng ruộng để kiểm soát bệnh đốm nâu an toàn, nâng cao tỷ lệ quả đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác nhân chính xác gây bệnh đốm nâu hại thanh long được luận án xác định là gì và bằng phương pháp nào?

Tác nhân gây bệnh đốm nâu hại thanh long được xác định là nấm Neoscytalidium dimidiatum (thuộc họ Botryosphaeriaceae). Tác giả đã kết hợp phương pháp quan sát đặc điểm hình thái học (tản nấm xám đen, sợi nấm phân nhánh, bào tử đốt dạng chuỗi 0–1 vách ngăn) với kỹ thuật sinh học phân tử giải trình tự vùng rDNA-ITS (kích thước 921 bp, đạt độ tương đồng 99–100% trên NCBI) và kiểm chứng tính gây bệnh qua quy tắc Koch.

2. Quá trình phát triển triệu chứng bệnh đốm nâu trên thanh long diễn ra qua mấy giai đoạn mô học?

Quá trình diễn biến triệu chứng bệnh được mô tả chi tiết qua 6 giai đoạn mô học:

• Giai đoạn 1: Vết kim châm nhỏ lõm nhẹ trên bề mặt cành/quả.
• Giai đoạn 2: Vết bệnh chuyển sang đốm màu trắng đục.
• Giai đoạn 3: Xuất hiện chấm màu vàng cam ở trung tâm kèm quầng vàng nhạt bao quanh.
• Giai đoạn 4: Vết bệnh chuyển sang màu nâu cam.
• Giai đoạn 5: Vết ghẻ lõm màu nâu, tế bào biểu bì và nhu mô bị hoại tử.
• Giai đoạn 6: Hình thành vết ghẻ màu nâu đậm hoặc nâu đen, bề mặt sần sùi và xuất hiện các ổ bào tử nấm (pycnidia).

3. Nấm N. dimidiatum có khả năng lưu tồn trong những môi trường nào tại vườn thanh long?

Nghiên cứu chỉ ra nguồn nấm N. dimidiatum có thể lưu tồn trực tiếp trong nước mưa, nước mương vườn, trong đất vườn thanh long và trên cành khô mục. Đặc biệt, các ổ bào tử nấm (pycnidia) khi chôn vùi trong đất hoặc nằm lộ trên mặt đất vườn vẫn duy trì sức sống và khả năng lây nhiễm sau 60 ngày.

4. Mức độ cắt tỉa cành nào được luận án xác định là tối ưu cho việc phòng trừ bệnh và năng suất?

Luận án xác định mức độ cắt tỉa tối ưu ở thời kỳ cây cho quả ổn định là tỉa bỏ 40–60% số cành vô hiệu bên trong tán, duy trì mật độ từ 128 đến 183 cành/trụ. Biện pháp này giúp tán cây thông thoáng, giảm độ ẩm lưu giữ, giảm áp lực bệnh đốm nâu và thúc đẩy cây ra chồi mới, tăng năng suất thực thu.

5. Kết quả nghiên cứu của luận án đã được công nhận thành tiến bộ kỹ thuật nào?

Kết quả nghiên cứu của đề tài luận án đã đóng góp nội dung chính vào "Quy trình quản lý tổng hợp bệnh đốm nâu thanh long", được Cục Bảo vệ thực vật – Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chính thức công nhận là Tiến bộ kỹ thuật theo Quyết định số 3281/QĐ-BVTV-KH ngày 27/11/2018 (ký hiệu: TBKT 01-92: 2018/BVTV).

Kết luận

Luận án tiến sĩ nông nghiệp của tác giả Nguyễn Thành Hiếu là công trình nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về bệnh đốm nâu (Neoscytalidium dimidiatum) gây hại thanh long tại các tỉnh phía Nam Việt Nam. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa giám định hình thái, sinh học phân tử, nghiên cứu sinh thái dịch tễ và giải phẫu mô học, luận án đã làm sáng tỏ bản chất tác nhân, quy luật lưu tồn và cơ chế xâm nhiễm của nấm bệnh. Các giải pháp kỹ thuật phòng trừ tổng hợp bao gồm tỉa cành hợp lý, bao quả bằng túi chuyên dụng SOFRI DFB, ứng dụng vi sinh vật đối kháng, dịch chiết tỏi và sử dụng thuốc hóa học luân phiên đã được chuẩn hóa thành Tiến bộ kỹ thuật quốc gia. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học vững chắc và giải pháp thực tiễn hiệu quả, góp phần bảo vệ và phát triển bền vững ngành hàng thanh long Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1 T nh p thiết ềt i Cây thanh long (Hylocereus spp.), thuộc họ xƣơng rồng (Cactaceae), c nguồn gốc từ khu vực Châu Mỹ [39]. Ngày nay, thanh long đƣợc trồng thƣơng mại h a tại nhiều quốc gia ở khu vực Trung, Nam Mỹ và Châu Á [104], [124]. Trong đ , loài Hylocereus undatus đƣợc xem là một trong những chủng loại cây ăn quả quan trọng ở khu vực Đông Nam Á kể từ khi du nhập vào Philippines vào thế kỷ XVI [49], [124] và Việt Nam hơn 100 năm qua [107]. Thanh long đƣợc trồng tập trung chủ yếu tại Bình Thuận, Long An và Tiền Giang và đến nay đã phát triển, lan rộng 60/63 tỉnh thành trong cả nƣớc với tổng diện tích ƣớc khoảng 54 nghìn ha, sản lƣợng 1,1 triệu tấn.

Giống thanh long ruột trắng và ruột đỏ LĐ1 là hai giống đƣợc trồng phổ biến nhất hiện nay. Có khoảng 80- 85% sản lƣợng thanh long đƣợc xuất khẩu tới 40 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, tổng kim ngạch xuất khẩu 2018 đạt 1,1 tỷ đô la so với tổng kim ngạch rau quả đạt 3,8 tỷ đô la và đứng đầu Top 10 loại quả xuất khẩu của Việt Nam [6]. Trong những năm gần đây, bệnh đốm nâu (Neoscytalidium dimidiatum) (còn gọi là đốm trắng, tắc kè, đốm ma,…) đƣợc biết đến nhƣ là đối tƣợng dịch hại mới phát sinh và gây thiệt hại nặng nề cho nhiều vùng sản xuất thanh long ở Malaysia, Philippines, Indonesia, Thái Lan, Đài Loan, Hoa Kỳ [54], [103], [119], [120], [135], [144]. Ở Việt Nam, bệnh thƣờng xuất hiện trong m a mƣa, tấn công trên cành và quả, gây thất thu năng suất, thiệt hại về kinh tế và ảnh hƣởng đến xuất khẩu.

Diện tích thanh long nhiễm bệnh đốm nâu gia tăng rất nhanh kể từ năm 2009, tính đến năm 2014 diện tích nhiễm bệnh nặng ƣớc khoảng 20. Hầu hết các công trình nghiên cứu trên thế giới mới chỉ tập trung nghiên cứu xác định tác nhân gây hại [52] [68] [144], tuy nhiên c rất ít nghiên cứu chuyên sâu tìm hiểu về đặc điểm sinh học, khả năng xâm nhiễm, gây hại và lây lan, ký chủ và biện pháp quản lý tổng hợp hiệu quả bệnh. Trong thời gian qua, để quản lý bệnh luan an 2 đốm nâu nông dân đã phun xịt rất nhiều thuốc hóa học bảo vệ thực vật với nồng độ cao nhƣng hiệu quả không nhƣ mong muốn, đồng thời gây nguy cơ mất an toàn thực phẩm, ảnh hƣởng đến môi trƣờng, sức khỏe ngƣời trồng thanh long và gia tăng tính kháng thuốc đối với mầm bệnh là điều rất có khả năng xảy ra [14], [26]. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn nêu trên, đề tài “Nghiên ứu ặ iểm sinh họ , iều kiện phát sinh phát triển bệnh v một số biện pháp quản lý bệnh ốm nâu (Neoscytalidium dimidiatum) gây hại th nh long” đƣợc tiến hành nghiên cứu đặc điểm sinh học của nấm N.

dimidiatum, bệnh đốm nâu cũng nhƣ đánh giá một số biện pháp quản lý tổng hợp trong điều kiện sản xuất ở tỉnh Long An và Tiền Giang. M tiêu, yêu ầu ềt i 2. M c tiêu Nghiên cứu giám định tác nhân, một số đặc điểm sinh học, mối quan hệ ký sinh, ký chủ và môi trƣờng (nhiệt độ, ánh sáng) ảnh hƣởng đến sự phát sinh, phát triển bệnh đốm nâu hại thanh long, làm cơ sở đề xuất một số biện pháp quản lý dịch hại c hiệu quả cao, thân thiện với môi trƣờng g p phần phục vụ cho sản xuất thanh long bền vững. Yêu cầu: - Xác định tác nhân gây bệnh, một số đặc điểm chính về hình thái, sinh học của nấm N.

- Xác định đƣợc mối quan hệ ký sinh, ký chủ và môi trƣờng (nhiệt độ, ánh sáng) ảnh hƣởng đến sự tồn tại, phát sinh, phát triển bệnh đốm nâu hại thanh long - Nghiên cứu và áp dụng một số biện pháp khả thi nhằm quản lý dịch hại đạt hiệu quả cao, thân thiện với môi trƣờng, an toàn đối với ngƣời sản xuất và tiêu dùng, giảm thiệt hại về kinh tế và nâng cao thu nhập của nhà vƣờn trồng thanh long. ngh kho họ v thự tiễn ềt i 31 ngh kho họ Cung cấp dẫn liệu khoa học một cách hệ thống về bệnh đốm nâu hại thanh long, khẳng định đƣợc nấm N. dimidiatum là tác nhân gây hại bằng giải trình tự luan an 3 v ng ITS, các đặc điểm sinh học, sinh thái, khả năng tồn tại trong tự nhiên, điều kiện xâm nhiễm và lây lan, ký chủ ở một số tỉnh phía Nam Kết quả nghiên cứu đã cung cấp cơ sở khoa học của các giải pháp chính trong phòng chống dịch bệnh đốm nâu thanh long và đƣợc áp dụng có hiệu quả cao trên mô hình sản xuất thanh long tại Long An và Tiền Giang. 32 ngh thự tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài luận án đã đ ng g p nội dung chính trong “Quy trình quản lý tổng hợp bệnh đốm nâu thanh long” đƣợc Cục Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận là Tiến bộ kỹ thuật (TBKT 01- 92: 2018/BVTV, Quyết định 3281/QĐ-BVTV-KH ngày 27/11/2018).

Qui trình đƣợc ứng dụng vào thực tiễn sản xuất đã g p phần giảm thiểu tổn thất do bệnh đốm nâu gây ra, đảm bảo an toàn thực phẩm và hiệu quả sản xuất thanh long ở khu vực phía Nam. Đối tƣ ng v phạm vi nghiên ứu 4 1 Đối tƣ ng nghiên ứu Nấm Neoscytalidium dimidiatum gây bệnh đốm nâu thanh long. Phạm vi nghiên cứu Đề tài nghiên cứu về tác nhân gây hại, đặc điểm sinh học, điều kiện phát sinh phát sinh phát triển, ký chủ và một số biện pháp quản lý bệnh đốm nâu (N. dimidiatum) gây hại thanh long (H.

undatus) tại Tiền Giang và Long An. 4 3 Đị iểm, thời gi n nghiên ứu Thu thập mẫu bệnh đốm nâu tại Bình Thuận, Long An và Tiền Giang; Thu thập mẫu cây ký chủ tại Long An và Tiền Giang; Nghiên cứu về biện pháp quản lý tổng hợp bệnh đƣợc thực hiện tại Viện Cây ăn quả miền Nam, vƣờn thanh long tại huyện Chợ Gạo - tỉnh Tiền Giang và huyện Châu Thành - tỉnh Long An. Đề tài đƣợc thực hiện từ năm 2014 đến năm 2018. Những ng g p mới ềt i - Bằng phƣơng pháp giám định hình thái và sinh học phân tử (phân tích trình tự v ng ITS) đã cung cấp bổ sung dẫn liệu khoa học và xác định đƣợc tác nhân gây luan an 4 bệnh đốm nâu hại thanh long tại Bình Thuận, Long An và Tiền Giang đều do nấm Neoscytalidium dimidiatum gây ra; - Là công trình nghiên cứu c hệ thống về bệnh đốm nâu ở Việt Nam, bổ sung dẫn liệu khoa học mới về đặc điểm sinh học, sinh thái của nấm gây bệnh; Xác định mối quan hệ ký sinh, ký chủ và một số yếu tố môi trƣờng ảnh hƣởng đến sự phát sinh, phát triển, tồn tại và lan truyền chính của bệnh ở một số tỉnh phía Nam.

- Xác định đƣợc một số biện pháp mới, quan trọng trong phòng chống bệnh hiệu quả: i) Cắt tỉa tán cây ph hợp ở thời kỳ cây cho quả ổn định (tỉa 40-60% tán cây, tƣơng ứng với việc giữ 128 - 183 cành/trụ); ii) Chọn đƣợc vật liệu ph hợp và thiết kế 2 loại túi bao quả SOFRI DFB 1 và SOFRI DFB 2 áp dụng trong m a mƣa; và iii) Sử dụng chế phẩm sinh học và thuốc h a học trong ngăn ngừa và kiểm soát khi dịch bệnh xảy ra. luan an 5 CHƢƠNG 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC 1 1 Tình hình nghiên ứu trên thế giới 1 1 1 Tình hình sản xu t th nh long trên thế giới Theo Anderson (2001) cây thanh long thuộc: Giới: Plantae Ngành: Tracheophyta Lớp: Magnoliopsida Bộ: Caryophyllales Họ: Cactaceae Chi: Hylocereus Tên thông thƣờng: Red Pitaya, Red Pitahaya, Dragon fruit, Night Blooming Cereus, Belle of the Night, Strawberry Pear, Conderella, “Buah Naga” hay “Kaktus Madu”, “Thanh long”. Britton và Rose (1963) đã mô tả khá chi tiết năm loài thuộc chi Hylocereus bao gồm: H. Tuy nhiên, Le Bellec et al.

undatus có thể có nguồn gốc từ Mexico hoặc Colombia [71], Nam Mỹ [89], H. megalanthus có nguồn gốc từ vùng Andean (Colombia, Peru, Bolivia, Ecuador, Venezuela) [45]. Ở khu vực Trung và Nam Mỹ, Hylocereus đƣợc trồng ở Guatemala, Nicaragua, Mexico, Colombia, Costa Rica, Venezuela và Peru. Sau đ , Hylocereus đƣợc du nhập và trồng ở Bahamas, Bermuda, Hoa Kỳ (Florida, California), Thái Lan, Đài Loan, Israel [104], [124].

luan an 6 Các giống thanh long trồng phổ biến trên thế giới bao gồm: thanh long ruột đỏ (H. polyrhizus) và vỏ vàng ruột trắng (mắt quả c gai) (H. megalanthus) ở Trung và Nam Mỹ. undatus đƣợc trồng nhiều ở Israel; H.

polyrhizus đƣợc trồng tập trung ở Đài Loan, Trung Quốc, Malaysia, Indonesia,. Nhìn chung, diện tích trồng thanh long trên thế giới có quy mô nhỏ nhƣ: Nicaragua 1.000 ha, Đài Loan 2.000 ha, Thái Lan 2.Bên cạnh đ , Trung Quốc là quốc gia c diện tích thanh long phát triển nhanh ch ng trong vài năm trở lại đây với diện tích sản xuất ƣớc khoảng 40.000ha, tập trung ở Quảng Tây, Quảng Đông, Phúc Kiến và Hải Nam (thông tin tại Hội nghị TFNet 2019). Thành phần dị h hại qu n trọng trên th nh long Trƣớc đây, thanh long đƣợc ghi nhận là cây trồng ít nhiễm sâu bệnh hại, tuy nhiên gần đây bệnh đốm nâu đƣợc xem là loài dịch hại mới xuất hiện và tấn công tại nhiều vùng lãnh thổ và quốc gia trồng thanh long trên thế giới. Bệnh đốm nâu (N.

dimidiatum) đã tàn phá nhiều vùng trồng thanh long ruột đỏ (H. polyrhizus) ở Malaysia khiến diện tích thanh long hiện nay ở quốc gia này giảm hơn 50% diện tích so với thời điểm năm 2008 (gần 1. Tƣơng tự, Philippines, Indonesia, Thái Lan cũng đang đối mặt với nhiều kh khăn trong quản lý đối tƣợng dịch hại này [103], [120], [135]. Ngƣợc lại, bệnh đốm nâu đƣợc ghi nhận ít phát triển ở một số vùng lãnh thổ và quốc gia nhƣ: Đài Loan, Trung Quốc và Israel [117],[165], Hàn Quốc [52].

Ở khu vực Nam Mỹ, bệnh đốm nâu chỉ mới ghi nhận tấn công trong thời gian gần đây tại Hoa Kỳ [144]. Bên cạnh đ , các tác nhân gây bệnh phổ biến đƣợc ghi nhận nhƣ: Erwinia carotovora, Xanthomonas campestris, Dothiorela sp., Colletotrichum gloesporoides, Alternaria sp. Tƣơng tự, Bipolaris cactivora, Fusarium sp. oxysporum, Ascochyta sp., Botryosphaeria dothidea, Capnodium sp., và luan an 7 Monilinia sp.

đƣợc ghi nhận gây hại ở Nhật Bản, Đài Loan và Malaysia [114], [154], [163]. Đối với một số vùng trồng thanh long sử dụng gốc ghép H. Monacanthus tại Hàn Quốc cũng bị nhiễm một số bệnh do nấm F. cactivora, Glomerella cingulata và Pectobacterium carotovorum subsp.

Ngoài ra, tuyến tr ng bƣớu rễ (Meloidogyne spp.) tấn công rễ, đồng thời giúp nấm B. dothidea dễ dàng xâm nhiễm qua vết thƣơng do tuyến trùng gây ra [81], [113], [133].