Nghiên cứu những bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật

Nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật, cung cấp thông tin quan trọng cho y học.

• Tác giả: Trương Thị Thùy Linh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Văn Rực
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu những bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Lược sử nghiên cứu về nhiễm sắc thể người
• 1.2. Tiêu chuẩn và quy định quốc tế về đặc điểm bộ nhiễm sắc thể người
• 1.3. Tiêu chuẩn để xếp loại nhiễm sắc thể trong lập karyotyp. Phân loại nhiễm sắc thể
• 1.4. Các rối loạn và cơ chế gây rối loạn nhiễm sắc thể người
• 1.5. Rối loạn số lượng nhiễm sắc thể
• 1.6. Rối loạn cấu trúc nhiễm sắc thể
• 1.7. Hậu quả của các đột biến nhiễm sắc thể lên chất liệu di truyền
• 1.8. Tình hình nghiên cứu bộ nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh trên thế giới
• 1.9. Tần số rối loạn nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 1.10. Tần số rối loạn nhiễm sắc thể giữa người vợ và người chồng ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 1.11. Sự phân bố các kiểu rối loạn nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 1.12. Nguy cơ sinh sản của các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang rối loạn nhiễm sắc thể
• 1.13. Tình hình nghiên cứu bộ nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Lập hồ sơ bệnh án di truyền
• 2.6. Phương pháp phân tích nhiễm sắc thể và lập karyotyp
• 2.7. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Biểu hiện rối loạn nhiễm sắc thể ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 3.2. Biểu hiện rối loạn nhiễm sắc thể giữa người vợ và người chồng có tiền sử sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật bẩm sinh
• 3.3. Sự phân bố các kiểu rối loạn do chuyển đoạn tương hỗ ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 3.4. Sự phân bố các kiểu chuyển đoạn hòa hợp tâm ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 3.5. Biểu hiện rối loạn nhiễm sắc thể kiểu đảo đoạn
• 3.6. Nguy cơ sinh sản của các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang rối loạn nhiễm sắc thể
• 3.7. Nguy cơ sinh sản của các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang chuyển đoạn tương hỗ
• 3.8. Nguy cơ sinh sản ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang chuyển đoạn hòa hợp tâm
• 3.9. Nguy cơ sinh sản ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang đảo đoạn NST số 9
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai

Nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai và sinh con dị tật là một lĩnh vực quan trọng trong y học di truyền. Hiện tượng sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật bẩm sinh không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và trẻ mà còn gây ra nhiều lo lắng cho các cặp vợ chồng. Việc hiểu rõ về nguyên nhân và cơ chế của các bất thường này là cần thiết để có những biện pháp can thiệp kịp thời.

1.1. Tình hình nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể trên thế giới

Trên thế giới, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ bất thường nhiễm sắc thể ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật bẩm sinh là khá cao. Các nghiên cứu này đã giúp xác định các yếu tố di truyền có thể dẫn đến các vấn đề này, từ đó đưa ra các giải pháp hỗ trợ cho các cặp vợ chồng.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể cũng đang được chú trọng. Nhiều cơ sở y tế đã thực hiện xét nghiệm di truyền để phát hiện các rối loạn nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai và sinh con dị tật, từ đó đưa ra các tư vấn di truyền phù hợp.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc xác định nguyên nhân của bất thường nhiễm sắc thể. Các yếu tố như môi trường, di truyền và lối sống đều có thể ảnh hưởng đến kết quả. Việc thiếu thông tin và sự hiểu biết về di truyền cũng là một rào cản lớn.

2.1. Nguyên nhân gây sảy thai và sinh con dị tật

Nhiều nguyên nhân có thể dẫn đến sảy thai và sinh con dị tật, trong đó bất thường nhiễm sắc thể là một trong những nguyên nhân chính. Các nghiên cứu cho thấy rằng các cặp vợ chồng mang rối loạn nhiễm sắc thể có nguy cơ cao hơn trong việc gặp phải các vấn đề này.

2.2. Thách thức trong việc chẩn đoán và điều trị

Việc chẩn đoán chính xác các bất thường nhiễm sắc thể đòi hỏi kỹ thuật cao và sự hợp tác giữa các chuyên gia. Nhiều cặp vợ chồng không nhận được sự tư vấn cần thiết, dẫn đến việc không thể đưa ra quyết định đúng đắn về việc có nên tiếp tục mang thai hay không.

III. Phương pháp nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể hiệu quả

Để phát hiện và phân tích bất thường nhiễm sắc thể, nhiều phương pháp hiện đại đã được áp dụng. Các phương pháp này không chỉ giúp xác định các rối loạn mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc tư vấn di truyền.

3.1. Phương pháp phân tích karyotype

Phân tích karyotype là một trong những phương pháp chính để xác định bất thường nhiễm sắc thể. Phương pháp này cho phép quan sát số lượng và cấu trúc của các nhiễm sắc thể, từ đó phát hiện các rối loạn có thể xảy ra.

3.2. Xét nghiệm di truyền phân tử

Xét nghiệm di truyền phân tử giúp phát hiện các đột biến gen và rối loạn nhiễm sắc thể ở mức độ tế bào. Phương pháp này cung cấp thông tin chi tiết hơn về tình trạng di truyền của cặp vợ chồng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể

Nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể không chỉ có giá trị trong việc chẩn đoán mà còn trong việc tư vấn di truyền cho các cặp vợ chồng. Những thông tin này giúp họ đưa ra quyết định đúng đắn về việc mang thai và sinh con.

4.1. Tư vấn di truyền cho cặp vợ chồng

Tư vấn di truyền là một phần quan trọng trong việc hỗ trợ các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai và sinh con dị tật. Các chuyên gia có thể cung cấp thông tin về nguy cơ và các lựa chọn có sẵn cho họ.

4.2. Ứng dụng công nghệ hỗ trợ sinh sản

Công nghệ hỗ trợ sinh sản có thể giúp các cặp vợ chồng mang rối loạn nhiễm sắc thể có cơ hội sinh con khỏe mạnh. Việc áp dụng các phương pháp như thụ tinh trong ống nghiệm có thể giảm thiểu nguy cơ gặp phải các vấn đề di truyền.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể

Nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai và sinh con dị tật là một lĩnh vực đang phát triển mạnh mẽ. Với sự tiến bộ của công nghệ và khoa học, hy vọng rằng sẽ có nhiều giải pháp hiệu quả hơn trong việc hỗ trợ các cặp vợ chồng gặp khó khăn trong việc sinh sản.

5.1. Tương lai của nghiên cứu di truyền

Nghiên cứu di truyền sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về các bất thường nhiễm sắc thể. Các công nghệ mới sẽ giúp phát hiện và điều trị các vấn đề này một cách hiệu quả hơn.

5.2. Tăng cường hợp tác giữa các chuyên gia

Việc tăng cường hợp tác giữa các chuyên gia trong lĩnh vực di truyền, y học và tâm lý sẽ giúp cải thiện chất lượng tư vấn và hỗ trợ cho các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai và sinh con dị tật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của Walther Flemming (1882) [33]. Ông đã quan sát NST của người ở các kỳ phân bào trên tiêu bản tươi, cắt mảnh lấy từ tinh hoàn. Trong thời gian đó, NST của người là vấn đề được các nhà di truyền học quan tâm, nghiên cứu và cũng là đề tài được đem ra tranh luận nhiều lần. Tuy nhiên ở thời kỳ ấy do những hạn chế về kỹ thuật làm tiêu bản, mẫu vật không đáp ứng và không phù hợp cho việc nghiên cứu chi tiết NST.

Ở người, số lượng NST nhiều, kích thước nhỏ và thường tập trung thành từng đám, với những kỹ thuật cắt mảnh, cố định và nhuộm thông thường, các nhà di truyền tế bào chưa thể đếm chính xác nên đã cho rằng trong nhân của tế bào người có 48 NST, gồm 23 cặp NST thường và 1 cặp NST giới tính (Winiwarter. Những năm thuộc thập kỉ 50 của thế kỉ XX có những phát hiện quan trọng khai sinh ra chuyên ngành di truyền tế bào người, bằng việc xử lý tế bào bằng sốc nhược trương của Hsu T.L (1956) tiền xử lý tế bào nuôi cấy bằng colchicine để tích lũy nhiều cụm kì giữa. Công trình của Tjio và Levan (1956) kết hợp xử lý nhược trương và colchicine đã công bố nghiên cứu xác định lại bộ NST 2n của người là 46 NST chứ không phải là 48 NST và công trình này đã được Ford và Hamerton khẳng định [35]. Từ năm 1956 có nhiều phòng thí nghiệm tế bào di truyền được xây dựng để nghiên cứu NST.

Các công trình đầu tiên công bố các rối loạn NST liên quan với bệnh là công trình của Lejeune (1958-1959) về hội chứng Down do thừa một NST 21 dạng trisomi 21, hội chứng Turner do tế bào cơ thể chỉ có 45 NST dạng 45,X thiếu một NST giới tính X (Ford, 1959), hội chứng Klinefelter ở nam với 47 NST trong đó có ba NST giới tính XXY (Jacobs và Strong, 1959) [48]. Từ năm 1956 đến năm 1960 là thời kỳ còn khó khăn của nghiên cứu tế bào di truyền học người các nghiên cứu đều mới chỉ phân biệt được các rối loạn số lượng Trương Thị Thuỳ Linh 3 Cao học K20 - Sinh học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sĩ khoa học và rối loạn cấu trúc lớn gây bất thường ở người do mới chỉ sử dụng phương pháp nhuộm bình thường bằng Giemsa, nhuộm đồng đều các NST. Năm 1960, Moorhead và cs công bố phương pháp làm tiêu bản NST từ lympho bào nuôi cấy ngắn hạn với việc dùng PHA (phytohemagglutinin) để kích thích phân bào[64]. Năm 1960, Nowell và Hungerford đã mô tả NST Philadelphia (mất đoạn nhánh dài của NST 22) trong bệnh bạch cầu thể tủy mãn tính (Chronic myeloid leukemia) [72].

Năm 1963, hội chứng mèo kêu, một hội chứng do bị mất đoạn nhánh ngắn của NST số 5 (5p-), lần đầu tiên được phát hiện bởi Lejeune và cs [101]. Từ năm 1968 đến năm 1970, sự ra đời của các kỹ thuật nhuộm băng cho phép các nhà di truyền học đánh giá chính xác tới từng chiếc NST trong bộ NST và phát hiện rối loạn cấu trúc NST. Từ sau 1970 trở đi, lần lượt với các kỹ thuật nhuộm băng Q, băng G, băng R, băng C, băng T, N và nhuộm băng có độ phân giải cao NST, dùng BrdU (Bromodeoxyuridin) gắn vào ADN trên NST và nhuộm phân biệt chromatit chị em đã mở ra thời kỳ phát triển mạnh mẽ của tế bào di truyền học người ứng dụng các kỹ thuật băng để phát hiện các bất thường đặc trưng trên từng NST ứng với các bệnh, tật, các hội chứng trong lâm sàng. Từ năm 1980 đặc biệt là sau năm 1985 là thời kỳ phát triển mạnh mẽ, vượt bậc của di truyền tế bào và di truyền phân tử ứng dụng trong nghiên cứu bộ gen loài người.

Trong di truyền tế bào thì việc nghiên cứu NST chủ yếu vẫn áp dụng các phương pháp nhuộm băng NST. Tiêu chuẩn và quy định quốc tế về đặc điểm bộ nhiễm sắc thể ngƣời 1. Tiêu chuẩn để xếp loại nhiễm sắc thể trong lập karyotyp. Lúc đầu người ta chỉ căn cứ vào chiều dài của NST để đặt tên cho chúng từ 1 đến 23 theo thứ tự từ dài đến ngắn (công ước Denver 1960), nhưng ngay sau đó cũng năm 1960 Patau không đồng ý và đề xuất thêm tiêu chuẩn vị trí phần tâm, sau này được quốc tế chính thức chấp nhận.

Trương Thị Thuỳ Linh 4 Cao học K20 - Sinh học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sĩ khoa học Chiều dài tương đối của NST: là tỷ lệ giữa chiều dài của một NST so với chiều dài trung bình của cả bộ NST, tức chiều dài tổng cộng tất cả các NST của bộ đơn bội có chứa NST X tính theo phần nghìn trong cùng một tế bào. Vị trí của phần tâm được biểu hiện bằng chỉ số phần tâm, tức là tỷ lệ giữa chiều dài nhánh ngắn trên tổng chiều dài của cả NST. Ngoài ra còn có một số tiêu chuẩn chi tiết khác vận dụng cho các NST có nhánh ngắn rất ngắn (NST tâm đầu) và các vệ tinh của chúng, NST Y có đặc thù riêng. Phân loại nhiễm sắc thể Ở người bộ NST 2n = 46 trong đó có 22 cặp NST thường (autochromosome) và 1 cặp NST giới tính (sex chromosome).

Dựa vào đặc điểm hình thái như độ dài, vị trí tâm động người ta sắp xếp các NST thành từng nhóm. 46 NST được chia thành 7 nhóm, kí hiệu là A, B, C, D, E, F và G trên nguyên tắc dài trước ngắn sau, nếu các NST bằng nhau thì tâm giữa đặt trước, tâm lệch đặt sau.  Nhóm A có 3 cặp NST có kích thước lớn nhất, gọi tên từ số 1 đến 3, cặp số 1 tâm giữa, cặp số 2 tâm lệch, cặp số 3 tâm giữa.  Nhóm B có 2 cặp NST số 4 và 5.

Các NST này có kích thước lớn và đều có tâm lệch.  Nhóm C có 7 cặp từ số 6 đến 12 có chiều dài trung bình. NST X cũng được xếp vào nhóm này. Tất cả đều tâm gần giữa và khó phân biệt.

 Nhóm D có 3 cặp từ số 13 đến 15 gồm các NST có nhánh ngắn rất ngắn, gần như không đáng kể gọi là các NST tâm đầu (acrocentric). Tất cả 3 cặp NST này đều có vệ tinh ở nhánh ngắn.  Nhóm E có 3 cặp 16, 17,18 tương đối ngắn. NST số 16 tâm giữa, 17 và 18 tâm lệch.

 Nhóm F có 2 cặp NST 19 và 20, ngắn và có tâm giữa.  Nhóm G có 2 cặp 21 và 22, kích thước ngắn và tâm đầu, có vệ tinh. NST Y cũng được xếp vào nhóm này nhưng không có vệ tinh. Trương Thị Thuỳ Linh 5 Cao học K20 - Sinh học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sĩ khoa học 1.

Các rối loạn và cơ chế gây rối loạn nhiễm sắc thể ngƣời 1. Rối loạn số lƣợng nhiễm sắc thể Rối loạn số lượng NST gồm hai dạng: đa bội (polyploidy) và lệch bội (aneuploidy). * Đa bội thể: là hiện tượng tăng chẵn hoặc tăng lẻ cả bộ NST. Ví dụ: ở người 3n = 69 NST = thể tam bội (3n) thuộc dạng thể đa bội lẻ, 4n = 96 NST = thể tứ bội (4n) thuộc dạng thể đa bội chẵn.

Ở người, các trường hợp đa bội phần lớn phôi thai chết ở giai đoạn trước sinh, một vài trường hợp sống đến khi sinh hoặc sau sinh nhưng hầu hết là các trẻ sơ sinh bị dị tật. Một số trường hợp đa bội thể ở người: - Đa bội thể ở người hầu hết quan sát thấy ở những thai sảy tự nhiên hoặc ở một số thai sống sót vài giờ sau khi sinh hoặc ở phần lớn các khối u. - Thể tam bội (3n) thuần (69,XXY hoặc 69,XYY) đã quan sát ở những thai sảy tự nhiên hoặc ở một số thai sống sót vài giờ sau khi sinh. - Thể khảm (3n/2n) hoặc (4n/2n) đứa trẻ có thể sống được vài năm nhưng chậm phát triển trí tuệ và nhiều dị tật bẩm sinh khác: dị dạng mắt, thoát vị màng tủy, dị tật tim, dị tật cơ quan sinh dục… Karyotyp ở những đứa trẻ này là: 46,XY/69,XXY hoặc 46,XX/92,XXYY….

* Lệch bội: là hiện tượng số lượng NST của tế bào tăng lên hoặc giảm đi một hoặc vài NST so với bộ NST lưỡng bội. * Lệch bội NST thường Ở người, hợp tử trisomi thuần NST thường có được tiếp tục phát triển hay không, số lượng các dị tật và khả năng sống sót của thai ở bên trong hay bên ngoài tử cung còn phụ thuộc vào trisomi về NST nào trong bộ NST. Trong số 22 cặp NST thường, chỉ có trisomi nhóm D (13,14,15), trisomi 18 và trisomi 21 thai nhi có thể sống ở bên ngoài tử cung, đặc biệt trisomi 21 có khả năng sống lâu hơn, thậm chí có thể sống đến tuổi trưởng thành. Nhìn chung trisomi của nhóm A (1-3), nhóm B (4- 5) hoặc nhóm C (6-12), phôi thai thường chết ở giai đoạn sớm trong tử cung.

Trương Thị Thuỳ Linh 6 Cao học K20 - Sinh học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sĩ khoa học Những dòng tế bào hoặc hợp tử monosomi NST thường, nhìn chung không có khả năng phát triển và thường chết ở giai đoạn sớm của phôi thai. * Lệch bội NST giới tính Trường hợp trisomi thuần NST giới tính, thai nhi có thể phát triển được đến tuổi trưởng thành, nhưng thường có các dị tật ở cơ quan sinh dục và một số dị tật khác. Chỉ có trường hợp monosomi NST giới X là có khả năng sống đến tuổi trưởng thành nhưng có những biểu hiện rối loạn phát triển hình thái của cơ thể, về cơ quan sinh dục và có thể chậm phát triển trí tuệ. * Thể khảm lệch bội: NST thường và NST giới tính tức là cá thể có từ hai hoặc nhiều dòng tế bào, hay gặp nhất là một dòng tế bào lưỡng bội và một dòng tế bào lệch bội hoặc là thừa một NST (trisomi) hoặc là thiếu một NST (monosomi).

* Lệch bội phức tạp – (lệch bội kép): trong tế bào của cơ thể có dư 2 NST ở hai cặp tương đồng khác nhau (thông thường là một cặp NST thường và một cặp NST giới tính). Rối loạn cấu trúc nhiễm sắc thể Rối loạn cấu trúc nhiễm sắc thể bao gồm vật liệu di truyền bị mất, thêm, hoặc đảo ngược trong cùng 1 NST hoặc trao đổi giữa các đoạn của các NST khác nhau (translocations). Rối loạn NST là cân bằng nếu vật liệu di truyền không bị mất (đảo đoạn và chuyển đoạn NST cân bằng) và không cân bằng nếu thừa, thiếu vật liệu di truyền (trong trường hợp lặp đoạn hoặc mất đoạn NST) [56].