Nghiên cứu bảo tồn và sử dụng thực vật ở Nghệ An

Khám phá luận văn thạc sĩ về nghiên cứu sử dụng và bảo tồn thực vật tại Nghệ An, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

• Tác giả: Vy Thanh Tùng
• Người hướng dẫn: Ts. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu sử dụng và bảo tồn thực vật ở Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm Đa dạng sinh học
• 1.2. Khái niệm bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.3. Lược sử nghiên cứu đa dạng thực vật và bảo tồn thực vật
• 1.3.1. Nghiên cứu về hệ thực vật
• 1.3.1.1. Nghiên cứu về hệ thực vật trên thế giới
• 1.3.1.2. Nghiên cứu về hệ thực vật ở Việt Nam
• 1.3.2. Nghiên cứu đa dạng thực vật ở Tương Dương
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp phỏng vấn
• 2.5.3. Phương pháp điều tra Thực địa

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn và sử dụng thực vật tại Nghệ An

Nghệ An, một tỉnh miền Trung Việt Nam, nổi bật với sự đa dạng sinh học phong phú. Nghiên cứu về bảo tồn thực vật và sử dụng thực vật tại đây không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương. Đặc biệt, huyện Tương Dương với diện tích rừng lớn và đa dạng sinh học cao là một trong những khu vực trọng điểm cho các nghiên cứu này. Việc bảo tồn và sử dụng hợp lý các loài thực vật có giá trị kinh tế cao là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng thực vật tại Nghệ An

Nghệ An có nhiều hệ sinh thái khác nhau, từ rừng nhiệt đới đến rừng ngập mặn. Đặc điểm thực vật Nghệ An rất phong phú với hàng ngàn loài, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài thực vật này là rất quan trọng để duy trì biodiversity Nghệ An.

1.2. Vai trò của thực vật trong phát triển kinh tế địa phương

Thực vật không chỉ cung cấp gỗ mà còn là nguồn thực phẩm và dược liệu quý giá. Giá trị kinh tế của thực vật tại Nghệ An đóng góp lớn vào đời sống của người dân, đặc biệt là các dân tộc thiểu số. Việc khai thác và sử dụng hợp lý sẽ giúp nâng cao đời sống và bảo vệ môi trường.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn thực vật tại Nghệ An

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn thực vật, nhưng Nghệ An vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự gia tăng dân số và nhu cầu về tài nguyên rừng đã dẫn đến tình trạng khai thác quá mức. Điều này không chỉ làm giảm số lượng loài mà còn ảnh hưởng đến chất lượng môi trường sống của chúng. Các biện pháp bảo tồn hiện tại chưa đủ mạnh để ngăn chặn tình trạng này.

2.1. Tác động của con người đến tài nguyên thực vật

Hoạt động khai thác lâm sản thương mại và nông nghiệp không bền vững đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học. Việc sử dụng công nghệ lạc hậu và thiếu kiến thức về bảo tồn đã làm gia tăng áp lực lên tài nguyên thực vật.

2.2. Thiếu hụt chính sách và quản lý hiệu quả

Chính sách bảo vệ và phát triển rừng còn nhiều bất cập. Việc thực thi pháp luật chưa nghiêm ngặt, dẫn đến tình trạng vi phạm lâm luật gia tăng. Cần có những cải cách mạnh mẽ trong quản lý tài nguyên rừng để bảo vệ thực vật quý hiếm.

III. Phương pháp nghiên cứu bảo tồn thực vật tại Nghệ An

Để bảo tồn và sử dụng hiệu quả tài nguyên thực vật, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học. Việc điều tra thực địa, phân tích dữ liệu và tham khảo ý kiến cộng đồng là những bước quan trọng trong quá trình này. Các dự án nghiên cứu cần được triển khai đồng bộ và có sự tham gia của các bên liên quan.

3.1. Điều tra thực địa và thu thập dữ liệu

Việc điều tra thực địa giúp xác định tình trạng hiện tại của các loài thực vật. Các mẫu vật được thu thập và phân tích để đánh giá tình hình sử dụng thực vật tại địa phương.

3.2. Phân tích và đánh giá kết quả nghiên cứu

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích sẽ giúp xác định các loài thực vật có giá trị cao và cần được bảo tồn. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu bảo tồn thực vật

Các nghiên cứu về bảo tồn thực vật tại Nghệ An đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều dự án đã được triển khai nhằm bảo vệ các loài thực vật quý hiếm và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn. Những kết quả này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững.

4.1. Các dự án bảo tồn thành công tại Nghệ An

Nhiều dự án bảo tồn đã được thực hiện, như dự án bảo tồn Vườn Quốc gia Pù Mát. Những dự án này đã giúp bảo vệ các loài thực vật quý hiếm và nâng cao ý thức cộng đồng về bảo tồn.

4.2. Tác động tích cực đến cộng đồng địa phương

Việc bảo tồn thực vật không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho người dân. Các chương trình giáo dục và đào tạo đã giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng cho cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu bảo tồn thực vật tại Nghệ An

Nghiên cứu và bảo tồn thực vật tại Nghệ An là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng để đạt được hiệu quả cao nhất. Tương lai của bảo tồn thực vật tại Nghệ An phụ thuộc vào những nỗ lực này.

5.1. Định hướng phát triển bền vững

Cần xây dựng các chính sách phát triển bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Việc này sẽ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao đời sống người dân.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo tồn

Hợp tác với các tổ chức quốc tế sẽ giúp Nghệ An tiếp cận được nhiều nguồn lực và kinh nghiệm trong việc bảo tồn thực vật. Điều này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn tại địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực miền Tây Nghệ An sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú với độ che phủ trên 56%, đóng vai trò vùng lõi trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới và hành lang đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn. Huyện Tương Dương là địa bàn có diện tích tự nhiên lớn nhất tỉnh Nghệ An với 270.844 ha, kết nối trực tiếp với Vườn Quốc gia Pù Mát và Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống. Mặc dù sở hữu nguồn tài nguyên sinh vật phong phú với 2.494 loài thực vật bậc cao, địa phương này đang đối mặt với nguy cơ suy thoái thảm thực vật nghiêm trọng. Áp lực phát triển kinh tế tại một huyện nghèo với 53,6% hộ dân thuộc diện nghèo cùng tập quán canh tác nương rẫy lạc hậu đã tạo gánh nặng lớn lên tài nguyên rừng.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh từ sự chênh lệch cung - cầu lâm sản gay gắt khi nhu cầu tiêu thụ gỗ hàng năm có giai đoạn lên tới 123.448 m3, trong khi nguồn khai thác hợp pháp chỉ đáp ứng từ 2% đến 25% (tương đương khoảng 3.000 m3/năm). Thực trạng khai thác chọn thô sơ và thiếu kiểm soát đã làm phân mảnh các quần xã thực vật thân gỗ tầng ưu thế. Mục tiêu nghiên cứu tập trung đánh giá toàn diện hiện trạng khai thác, sử dụng và bảo tồn tài nguyên thực vật; nhận diện các động lực gây suy thoái rừng; xây dựng bảng tra giám định hình thái cho 20 loài cây gỗ có giá trị kinh tế và bảo tồn cao nhất; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý bền vững.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên toàn huyện Tương Dương, trọng tâm tại 4 xã đại diện (Tam Quang, Nga My, Hữu Khuông, Lưu Kiền) với dữ liệu hồi cứu giai đoạn 2000-2009 và điều tra thực địa năm 2010. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp công cụ giám định loài chuẩn xác cho lực lượng thực thi pháp luật và thiết lập cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác quy hoạch lâm nghiệp địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết đa dạng sinh học của Norse và McManus (1980) cùng khung phân loại của Tổ chức Lương nông Liên hiệp quốc (FAO), tiếp cận đa dạng sinh học ở ba cấp độ tương tác: đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Đồng thời, luận văn vận dụng lý thuyết hệ thực vật cụ thể của Tolmachop, chỉ ra rằng cấu trúc hệ thực vật nhiệt đới ẩm hoàn chỉnh thường dao động trong ngưỡng 1.500 đến 2.000 loài trên một diện tích biểu hiện tối thiểu đồng nhất về điều kiện tự nhiên.

Hệ thống phân loại thực vật học được chuẩn hóa theo quan điểm hiện đại của học giả Armen Takhtajan (2009). Tiêu chí đánh giá tình trạng nguy cấp của các loài thực vật được đối chiếu nghiêm ngặt theo Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ban hành kèm Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Bên cạnh đó, khung lý thuyết về quản lý tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng (CBFM) và tri thức bản địa được tích hợp nhằm phân tích mối quan hệ giữa tập quán văn hóa dân tộc Thái, Khơ Mú, H'Mông với hiệu quả bảo tồn hệ sinh thái rừng tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ giữa phương pháp kế thừa dữ liệu thứ cấp, điều tra xã hội học lâm nghiệp và khảo sát thực địa sinh thái:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp hồ sơ quản lý và biên bản xử lý vi phạm hành chính, hình sự từ Hạt Kiểm lâm Tương Dương và Chi cục Kiểm lâm Nghệ An trong 10 năm (2000-2009), tập trung vào các hành vi khai thác, vận chuyển và chế biến lâm sản trái phép.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Ứng dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) thông qua phỏng vấn bán cấu trúc 100 hộ gia đình sống tại các vùng đệm trọng điểm thuộc 4 bản (bản Tùng Hương - xã Tam Quang, bản Na Ka - xã Nga My, bản Con Phen - xã Hữu Khuông, bản Xóng Cong - xã Lưu Kiền) cùng đội ngũ cán bộ kiểm lâm, lãnh đạo ban lâm nghiệp xã. Cỡ mẫu 100 hộ được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên nhằm đại diện đầy đủ cho các nhóm dân tộc và mức độ phụ thuộc vào tài nguyên rừng.
• Phương pháp điều tra thực địa và xử lý mẫu vật: Thiết lập 4 tuyến điều tra sinh thái xuyên qua các dạng lập địa đặc trưng của Vườn Quốc gia Pù Mát, Khu bảo tồn Pù Huống và rừng phòng hộ xung yếu. Mẫu thực vật thu thập được xử lý sấy khô, định danh hình thái, so sánh với tiêu bản chuẩn tại các viện nghiên cứu và xây dựng khóa tra phân loại số hóa.
• Phương pháp đánh giá thứ bậc ưu tiên bảo tồn: Xây dựng ma trận định lượng đa tiêu chí với thang điểm 1-3 dựa trên 4 chỉ số: giá trị kinh tế theo nhóm gỗ (I-VIII), giá trị bảo tồn theo Sách Đỏ và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, mức độ khan hiếm ngoài tự nhiên và thị hiếu ưa chuộng sử dụng của cộng đồng. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm tích hợp cả giá trị sinh thái học và giá trị thị trường, đảm bảo xác định chính xác danh mục loài nguy cấp chịu áp lực khai thác cao nhất.

Timeline nghiên cứu được thực hiện liên tục qua các giai đoạn khảo sát sơ thám, điều tra chuyên sâu trên tuyến, xử lý mẫu tiêu bản phòng thí nghiệm và hoàn thiện tổng hợp số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực vật học đã ghi nhận tính đa dạng loài vượt trội tại huyện Tương Dương với 2.494 loài thuộc 6 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế áp đảo với 2.309 loài, tương đương 92,58% tổng số loài; ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) đứng thứ hai với 149 loài (5,97%); ngành Thông (Pinophyta) có 16 loài (0,64%); ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 18 loài (0,72%); hai ngành Quyết phiến (Psilotophyta) và Cỏ tháp bút (Equisetophyta) mỗi ngành ghi nhận 1 loài (0,04%). Hệ sinh thái phân hóa thành 6 kiểu thảm thực vật chính, tiêu biểu là rừng kín thường xanh mưa mùa núi cao và rừng trên núi đá vôi.

Về giá trị sử dụng, nghiên cứu xác định có 1.509 loài có ích (chiếm 60,51% hệ thực vật). Trong đó, nhóm cây làm thuốc chiếm tỷ lệ cao nhất với 1.105 loài (44,31%), tiếp theo là nhóm cây lấy gỗ với 426 loài (17,08%), cây làm lương thực - thực phẩm có 367 loài (14,72%), cây làm cảnh có 164 loài (5,58%), cùng các nhóm cây cho tinh dầu, dầu béo và sợi đan lát.

Thống kê vi phạm lâm luật từ Hạt Kiểm lâm ghi nhận 55 loài cây gỗ thuộc 29 họ bị khai thác trái phép và lập biên bản xử lý. Họ Re (Lauraceae) có số loài bị xâm hại nhiều nhất với 6 loài; các họ Dầu (Dipterocarpaceae), họ Xoan (Meliaceae) và họ Vang (Caesalpiniaceae) đều có 4 loài bị khai thác. Đáng chú ý, 19 loài thuộc nhóm gỗ quý từ nhóm I đến nhóm III và 7 loài nằm trong danh mục loài nguy cấp theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Hệ thống rừng cộng đồng thể hiện hiệu quả bảo tồn nổi bật: toàn huyện có 252 cộng đồng thôn bản quản lý 4.017 ha rừng, trong đó diện tích rừng giàu đạt tới 3.523,9 ha (chiếm 87,7%). Ngược lại, bộ máy quản lý nhà nước gặp khó khăn khi 24 cán bộ kiểm lâm phải phụ trách 253.196 ha đất lâm nghiệp, đạt định mức bình quân 4.500 ha/cán bộ, cao gấp 4,5 lần quy định tiêu chuẩn là 1.000 ha/cán bộ. Đồng thời, toàn huyện có tới 129 cơ sở cưa xẻ, mộc dân dụng và xưởng chế biến lâm sản hoạt động, tạo áp lực tiêu thụ gỗ rất lớn.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm chất lượng rừng tại Tương Dương xuất phát từ ba nhóm nguyên nhân mang tính quy luật:

Thứ nhất là áp lực khai thác gỗ vượt quá trữ lượng phục hồi tự nhiên. Dữ liệu có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ cột kép so sánh giữa nhu cầu gỗ thực tế và nguồn cung cấp hợp pháp qua các năm. Năm 2007, nhu cầu đạt mức đỉnh điểm 123.448 m3 trong khi khả năng cung ứng hợp pháp chỉ là 3.046 m3 (đáp ứng 2%); năm 2008 nhu cầu là 110.576 m3 và nguồn cung là 3.310 m3 (đáp ứng 3%). Khoảng trống thiếu hụt hơn 97% nguồn nguyên liệu gỗ đã trực tiếp thúc đẩy làn sóng khai thác trái phép các loài cây gỗ quý tán lớn ở tầng ưu thế.

Thứ hai là phương thức canh tác nương rẫy quảng canh. Toàn huyện có 4.937,1 ha nương rẫy luân canh với 9.224 hộ gia đình tham gia (chiếm 62% tổng số hộ, cá biệt xã Nhôn Mai đạt 96%). Tập quán phát đốt xử lý thực bì vào tháng 4 hàng năm là nguyên nhân chính gây ra các vụ cháy lan làm gián đoạn diễn thế phục hồi sinh thái. Chu kỳ bỏ hóa bị rút ngắn từ 7-10 năm xuống còn 1-2 năm khiến đất bị thoái hóa, rừng tự nhiên không kịp tái sinh.

Thứ ba là tác động từ chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Trong giai đoạn 5 năm, 3.472,8 ha rừng đã chuyển đổi sang xây dựng công trình thủy điện Bản Vẽ, hồ chứa và hạ tầng giao thông. Hoạt động này vừa làm mất sinh cảnh vừa mở ra các tuyến đường giao thông tạo điều kiện cho việc tiếp cận các vùng lõi rừng nguyên sinh. So sánh với các công bố của Nguyễn Nghĩa Thìn (2004) tại Vườn Quốc gia Pù Mát, nghiên cứu khẳng định tính phong phú về loài vẫn được duy trì nhưng cấu trúc tầng tán cây gỗ lớn bản địa đã bị suy giảm nghiêm trọng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ tài nguyên thực vật tại huyện Tương Dương, các giải pháp mang tính hành động cụ thể cần được thực thi đồng bộ:

• Kiện toàn tổ chức và nâng cao năng lực thực thi pháp luật lâm nghiệp: Bổ sung biên chế cho Hạt Kiểm lâm Tương Dương từ 24 lên tối thiểu 45 cán bộ nhằm hạ định mức quản lý xuống dưới 2.500 ha rừng/cán bộ trước năm 2015. Tổ chức 100% các khóa tập huấn ứng dụng khóa tra hình thái phân loại cho lực lượng kiểm lâm địa bàn và ban lâm nghiệp xã nhằm chuẩn hóa công tác giám định 20 loài cây gỗ nguy cấp, nâng cao độ chính xác trong xử lý vi phạm hành chính và hình sự. (Chủ thể: UBND tỉnh Nghệ An, Chi cục Kiểm lâm Nghệ An).
• Thể chế hóa và nhân rộng mô hình rừng cộng đồng gắn với tri thức bản địa: Rà soát và mở rộng diện tích giao đất giao rừng cho các cộng đồng thôn bản từ 4.017 ha lên 10.000 ha trong giai đoạn 2011-2015. Lồng ghép hương ước, thiết chế văn hóa "rừng ma", "rừng nước" của người Thái, người Khơ Mú vào quy chế quản lý rừng cấp xã, đảm bảo duy trì trên 85% diện tích rừng cộng đồng đạt tiêu chuẩn rừng giàu. (Chủ thể: UBND huyện Tương Dương, UBND các xã).
• Quy hoạch vùng sản xuất nương rẫy và chuyển đổi sinh kế bền vững: Khoanh vùng cố định 4.937,1 ha đất nương rẫy hiện có, nghiêm cấm việc phát rẫy lấn chiếm rừng tự nhiên; giảm tỷ lệ hộ phụ thuộc vào nương rẫy từ 62% xuống dưới 40% vào năm 2018. Hỗ trợ phát triển chuỗi giá trị thương mại cho các lâm sản ngoài gỗ bản địa như cây Bo, rễ Chay, Máu chó và làng nghề mây tre đan tại các xã Xá Lượng, Tam Hợp nhằm tạo thu nhập ổn định cho người dân vùng đệm. (Chủ thể: Phòng Nông nghiệp & PTNT, Ban Quản lý Vườn Quốc gia Pù Mát).
• Điều chỉnh kỹ thuật trồng rừng và khoanh nuôi phục hồi sinh thái: Chấm dứt hoàn toàn việc phát trắng thực bì để trồng rừng keo thuần loài trên các lập địa còn khả năng tái sinh tự nhiên. Chuyển đổi phương thức sang xúc tiến tái sinh tự nhiên và làm giàu rừng trên 37.500,8 ha đất có cây tái sinh (trạng thái Ic), đưa các loài cây gỗ bản địa quý hiếm vào cơ cấu cây trồng rừng phòng hộ đầu nguồn. (Chủ thể: Công ty Lâm nghiệp Tương Dương, Ban Quản lý Rừng phòng hộ Tương Dương).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp số liệu kiểm kê đa dạng sinh học và bộ công cụ khóa tra phân loại nhanh 20 loài gỗ quý, hỗ trợ đắc lực cho công tác giám định lâm sản, xử phạt vi phạm và xây dựng phương án phòng cháy chữa cháy rừng trên địa bàn miền núi.
• Các viện nghiên cứu, trường đại học và học viên chuyên ngành Lâm nghiệp: Là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận kết hợp giữa điều tra phân loại thực vật học truyền thống (hệ thống Takhtajan) với đánh giá xã hội học lâm nghiệp có sự tham gia của người dân (PRA) và phân tích chính sách bảo tồn.
• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và vườn quốc gia: Cung cấp cơ sở khoa học để Vườn Quốc gia Pù Mát, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống xây dựng chiến lược bảo tồn loài chuyển vị (Ex-situ) và tại chỗ (In-situ), đồng thời thiết kế các chương trình đồng quản lý rừng vùng đệm hiệu quả.
• Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển nông thôn: Cung cấp bức tranh tổng thể về sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số và thực trạng khai thác 1.509 loài thực vật có ích, giúp thiết kế các dự án phát triển lâm sản ngoài gỗ và bảo vệ môi trường mang tính bền vững lâu dài.

Câu hỏi thường gặp

• Mức độ đa dạng thực vật tại huyện Tương Dương, Nghệ An có gì nổi bật so với các khu vực khác? Hệ thực vật Tương Dương có tính đa dạng rất cao với 2.494 loài thuộc 6 ngành thực vật bậc cao có mạch, đại diện cho hệ sinh thái vùng Bắc Trường Sơn. Ngành Ngọc Lan chiếm ưu thế vượt trội với 2.309 loài (92,58%). Ngoài ra, có tới 1.509 loài có ích được ghi nhận, trong đó cây làm thuốc chiếm 1.105 loài và cây cho gỗ chiếm 426 loài.

• Tại sao huyện Tương Dương có độ che phủ rừng trên 56% nhưng chất lượng tài nguyên gỗ vẫn bị suy thoái? Độ che phủ rừng lớn nhưng cấu trúc tầng tán ưu thế bị suy giảm do khai thác chọn thô sơ và chênh lệch cung - cầu nghiêm trọng. Nhu cầu gỗ xây dựng và dân sinh hàng năm lên tới 123.448 m3 trong khi nguồn cung hợp pháp chỉ đạt khoảng 3.000 m3/năm, dẫn tới tình trạng khai thác quá mức các cây gỗ lớn nhóm I đến nhóm III.

• Khóa tra phân loại hình thái và ma trận 20 loài cây gỗ trong luận văn có ý nghĩa gì trong thực thi lâm luật? Ma trận định lượng chấm điểm dựa trên giá trị kinh tế, cấp độ bảo tồn theo Sách Đỏ, mức độ khan hiếm và thị hiếu sử dụng đã chọn ra 20 loài nguy cấp chịu áp lực khai thác lớn nhất. Khóa tra hình thái số hóa giúp lực lượng kiểm lâm tại hiện trường giám định nhanh tên loài gỗ bị xâm hại, làm căn cứ áp dụng chính xác khung xử phạt pháp luật.

• Mô hình quản lý rừng cộng đồng thôn bản tại Tương Dương đạt được hiệu quả như thế nào? Toàn huyện có 252 cộng đồng thôn bản quản lý 4.017 ha rừng. Nhờ gắn liền với tín ngưỡng dân gian và hương ước bảo vệ "rừng ma", "rừng nước", có tới 3.523,9 ha (87,7%) diện tích rừng cộng đồng duy trì được trạng thái rừng giàu, trở thành mô hình điểm về xã hội hóa công tác bảo vệ rừng.

• Hoạt động canh tác nương rẫy ảnh hưởng như thế nào đến diễn thế phục hồi của rừng tự nhiên? Diện tích nương rẫy chiếm 4.937,1 ha với 62% số hộ dân tham gia. Tập quán phát đốt thực bì lạc hậu làm tăng nguy cơ cháy rừng mùa khô. Đồng thời, chu kỳ bỏ hóa nương rẫy bị rút ngắn xuống còn 1-2 năm khiến đất bị xói mòn, thảm thực vật bị gián đoạn diễn thế tự nhiên và không đủ thời gian để phục hồi thành rừng.

Kết luận

• Luận văn đã kiểm kê và xác định tính đa dạng thực vật vượt trội tại huyện Tương Dương với 2.494 loài thuộc 6 ngành thực vật, trong đó có 1.509 loài có ích và 55 loài cây gỗ bị khai thác trái phép được phân tích chi tiết.
• Nhận diện rõ nét mâu thuẫn giữa nhu cầu sử dụng gỗ thực tế (đạt đỉnh 123.448 m3) và năng lực cung ứng hợp pháp (khoảng 3.000 m3/năm), xác định khai thác chọn thô sơ và canh tác nương rẫy là hai động lực chính gây suy thoái rừng.
• Xây dựng thành công ma trận đánh giá định lượng đa tiêu chí và hoàn thiện khóa tra phân loại hình thái phục vụ giám định nhanh cho 20 loài cây gỗ có giá trị kinh tế và bảo tồn cao nhất tại địa phương.
• Chứng minh tính hiệu quả của mô hình rừng cộng đồng thôn bản với 3.523,9 ha rừng giàu (87,7%), đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về thể chế, nhân lực, sinh kế và kỹ thuật lâm sinh.
• Khuyến nghị lộ trình giai đoạn 2011-2015 cần tập trung mở rộng giao khoán rừng cộng đồng lên 10.000 ha và ứng dụng rộng rãi khóa tra phân loại số hóa trong công tác tuần tra, kiểm soát lâm sản tại vùng đệm Pù Mát và Pù Huống.

Các cơ quan quản lý lâm nghiệp, viện nghiên cứu sinh thái và chính quyền địa phương hãy khai thác ngay cơ sở dữ liệu và bộ khóa tra phân loại của luận văn này để chuẩn hóa công tác thực thi lâm luật và hoạch định chính sách bảo tồn tài nguyên rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể.I cho rằng “ Chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao trùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá mặt địa lý”. Ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể. Tolmachop đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500 – 2000 loài. Các nhà sinh vật học Nga tập trung các nghiên cứu vào việc xác định diện tích biểu hiện tối thiểu để có thể kiểm kê được đầy đủ nhất số loài của từng hệ thực vật cụ thể.

Việc xác định diện tích biểu hiện gồm các giai đoạn sau: 1. Kiểm kê số loài trên diện tích hạn chế nhất định. Mở rộng dần ra vùng đồng nhất và điều kiện địa lý tự nhiên để thấy mức độ tăng số lượng loài. Khi số loài tăng không đáng kể thì xác định đó là diện tích biểu hiện tối thiểu.

Nghiên cứu về hệ thực vật ở Việt Nam Lãnh thổ Việt Nam trải dài từ 8030’ Bắc đến 230 Nam. Sự khác biệt lớn về khí hậu và địa hình giữa các miền, tạo ra tính đa dạng về môi trường tự nhiên và ĐDSH. Các hệ sinh thái rất đa dạng: từ rừng mưa thường xạnh cận LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 nhiệt đới ở phía Bắc cho tới rừng khộp nhiệt đới ở phía Nam, tới rừng ngập mặn và các hệ sinh thái gập nước ven biển. Đến nay đã thống kê được gần 13.000 loài thực vật.

Nhiều nhóm có tính đặc hữu cao, nhiều loài đặc hữu có giá trị khoa học và thực tiễn lớn. Ngoài những tác phẩm nổi tiếng của Loureiro (1790), của Pierre (1879 – 1907), từ những năm đầu thế kỷ đã xuất hiện nhiều công trình nổi tiếng, là nền tảng cho việc đánh giá tính đa dạng thực vật Việt Nam. Một trong những công trình nổi tiếng, đó là bộ “Thực vật trí Đông Dương” do H. Lecomte chủ biên (1907 – 1952).

Trong công trình này, các tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương. Thái Văn Trừng (1978) cũng đã dựa vào công trình này để thống kê hệ thực vật Việt Nam và biết được có 7004 loài, 1850 chi, 289 họ. Riêng miền Bắc Pócs Tamás (1965) thống kê được 5190 loài, Phan Kế Lộc (1969) thống kê và bổ sung, nâng số loài ở miền Bắc lên 1660 chi và 140 họ. Trong đó có 5069 loài thực vật hạt kín và 540 loài thuộc các ngành còn lại.

Gần đây, Aubréville khởi xướng và chủ biên bộ “Thực vật chí Campuchia, Lào, Việt Nam” (1960 – 1997) cùng với nhiều tác giả khác đến nay đã công bố 29 tập nhỏ, gồm 74 họ cây có mạch (chưa đầy 20% tổng số họ đã có). Ngoài ra còn có công trình “Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam” gồm 6 tập do Lê Khả Kế chủ biên từ năm 1969 – 1976, “Cây cỏ miền Nam Việt Nam” của phạm Hoàng Hộ giới thiệu 5326 loài, trong đó có 60 loài thực vật bậc thấp và 20 loài Rêu, còn lại 5246 loài thực vật có mạch. Viện Điều tra Quy hoạch rừng Việt Nam (1971 – 1988) đã công bố 7 tập “ Cây gỗ rừng Việt Nam” giới thiệu khá chi tiết cùng với tranh vẽ minh hoạ. Đến năm 1996, công trình này được dịch ra tiếng Anh do Vũ Văn Dũng chủ biên.

Năm 1997, Giáo sư Võ Văn Chi đã công bố Từ điển cây thuốc Việt Nam; Cây cỏ có ích, năm 1999; Từ điển thực vật thông dụng, 2 tập, năm 2003- 2004 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Trong thời gian gần đây, các nhà thực vật Nga và Việt Nam đã hệ thống lại hệ thực vật Việt Nam đăng trên Kỷ yếu “Cây có mạch của thực vật Việt Nam – Vascular Plants Synopsis of Vietnamese Flora” tập 1 – 2 (1996) và Tạp chí Sinh học số 4 chuyên đề (1994 và 1995). Đáng chú ý nhất phải kể đến bộ “Cây cỏ Việt nam” của Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993), đây là bộ sách khá đầy đủ và dễ sử dụng, góp phần đáng kể cho khoa học thực vật ở Việt Nam, và là những tài liệu quan trọng làm cơ sở cho việc đánh giá về đa dạng phân loại thực vật Việt Nam. Từ năm 1995 – 2003, Nguyễn Nghĩa Thìn cùng một số tác giả khác đã công bố một số bài báo đa dạng thành phần loài ở Vườn Quốc gia Cúc Phương, Vùng núi đá vôi Hoà Bình, Sơn La, Khu Bảo tồn Na Hang của Tuyên Quang, vùng núi cao Sa Pa – Phan Si Pan, Vùng ven biển Nam Trung Bộ, Vườn Quốc gia Ba Bể, Cát Bà, Bến En, Phong Nha - Kẻ Bàng, Cát Tiên…Trong quá trình nghiên cứu tác giả đã công bố cuốn “Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật” nhằm hướng dẫn cách đánh giá tính đa dạng thực vật của vùng nghiên cứu cho các Vườn Quốc gia và khu Bảo tồn trong cả nước. Nghiên cứu đa đạng thực vật ở Tương Dương Năm 2004, Dự án Lâm nghiệp xã hội và bảo tồn thiên nhiên tỉnh Nghệ An (SFNC): ALA/VIE/94/92, trong lộ trình xây dựng Vườn quốc gia Pù Mát đã tiến hành nghiên cứu “ Đa dạng thực vật Vườn Quốc gia Pù Mát” Do Nguyễn Nghĩa Thìn và Nguyễn Thanh Nhàn chủ trì, đã đánh giá toàn toàn diện và chi tiết hệ thống tài nguyên thực vật Vườn Quốc gia Pù Mát về cả tính đa dạng thảm thực vật, hệ thực vật, đa dạng về giá trị tài nguyên thực vật, những kiến thức bản địa liên quan đến khai thác, sử dụng thực vất và những yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng thực vật Vườn quốc gia Pù Mát.

Quá trình nghiên cứu được thực hiện ở vùng lõi và vùng đệm, trong đó diện tích thuộc huyện Tương Dương chiếm 1/3 tổng diện tích nghiên cứu và cũng là bộ phận đại diện cao cho tài nguyên thực vật phía nam sông Lam, Tương Dương. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu chung. Đề tài nhằm góp phần bổ sung cơ sở khoa học và thực tiễn cho công tác quản lý quản lý tài nguyên Thực vật tại huyện Tương Dương, Nghệ An nói riêng và Việt Nam nói chung.

Mục tiêu cụ thể. - Đánh giá được thực trạng sử dụng và bảo tồn Thực vật tại huyện Tương Dương. - Xây dựng được bảng tra các loài thực vật có giá trị kinh tế và bảo tồn cao tại huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An. - Đề xuất được một số giải pháp nâng cao hiệu quả trong công tác quản lý tài nguyên Thực vật tại địa phương nói riêng và Việt Nam nói chung.

Đối tượng nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hệ Thực vật bậc cao tại huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An. Nội dung nghiên cứu - Nghiên cứu, tổng hợp tài liệu về đa dạng sinh học tại huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An - Điều tra, đánh giá thực trạng khai thác, sử dụng và bảo tồn Thực vật tại huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An. - Điều tra, đánh giá tình hình vi phạm lâm luật từ năm 2003 đến năm 2009 tại huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 - Lập danh lục những loài cây gỗ gỗ có giá trị cao về kinh tế và bảo tồn, đồng thời bị khai thác và xử lý bởi các cơ quan chức năng. - Nghiên cứu sâu về hình thái, phân bố và thực trạng sử dụng, bảo tồn các loài cây gỗ có giá trị cao về kinh tế và bảo tồn tại huyên Tương Dương, tỉnh Nghệ An, đồng thời lập khóa tra sơ bộ cho các loài cây trên. - Nghiên cứu nguyên nhân gây suy giãm tài nguyên rừng tại địa phương và đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả trong công tác quản lý tài nguyên Thực vật tại khu vực nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu 2.

Phương pháp kế thừa tài liệu Kế thừa tài liệu, những công trình nghiên cứu về Thực vật ở huyện Tương Dương trong đó trọng tâm là vườn quốc gia Pù Mát và Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, kết quả nghiên cứu đa dạng thực vật trên địa phận Tương Dương thuộc bộ phận của hai khu rừng đặc dụng này. Ngoài ra, việc kế thừa tài liệu nghiên cứu còn phục vụ việc so mẫu tiêu bản, giám định loài thực vật trên cơ sở mẫu vật thu thập và tên địa phương do người dân cung cấp qua phỏng vấn. Nghiên cứu hồ sơ lưu trữ, tổng hợp số liệu về công tác quản lý nhà nước và kết quả xử lý vi phạm trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản ở Hạt Kiểm lâm Tương Dương từ năm 2003 đến năm 2009. - Phân tích đặc điểm tài nguyên rừng Tương Dương: sự phong phú, tỷ lệ các kiểu trạng thái, đặc điểm sở hữu và những thuận lợi, thách thức trong công tác quán lý.

- Phân tích sự phân bố tài nguyên rừng, các trạng thái rừng theo địa phương, thấy được sự ảnh hưởng của các yếu tố xã hội lên tài nguyên rừng, nhận định xu hướng biến đổi và những định hướng quản lý. - Biểu tổng hợp tình hình vi phạm về quản lý thực vật rừng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 Năm 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Tổng số vụ vi phạm(vụ) Tổng số gỗ tịch thu (m3) - Phân theo hành vi Khai thác Mua bán, vận chuyển Cất giữ, chế biến Các vi phạm khác - Phân theo loại lâm sản Gỗ thông thường Gỗ quý hiếm Gỗ nhóm I đến nhóm III Gỗ nhóm IV đến nhóm VIII - Phân tích xu hướng khai thác sử dụng, những nguyên nhân gia tăng khai thác rừng trái phép, sự tác động của các biện pháp quản lý, liên hệ với sự thay đổi của hiện trạng rừng toàn huyện, nhận định được xu hướng biến đổi của các hoạt động khai thác sử dụng. - Biểu tổng hợp tình hình cháy rừng qua các năm Năm 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Tổng số vụ cháy Tổng diện tích Phân theo trạng thái Rừng giàu Rừng trung bình Rừng nghèo Rừng phục hồi Phân theo đối tượng : Rừng gỗ Rừng nứa+giang Rừng hỗn giao LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 - Phân tích tình hình cháy rừng trên địa bàn huyện, những thiệt hại, nguyên nhân cháy, sự ảnh hưởng của các yếu tố xã hội, xác định xu hướng biến đổi nhằm đề xuất các giái pháp quản lý lửa rừng hiệu quả.