MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Cây chanh dây hay còn gọi chanh leo, mắc mát, lạc tiên (Passiflora edulis Sims.) là một loài dây leo sống lâu năm. Quả chanh dây có chứa nhiều dƣỡng chất nhƣ: acid amin (prolin, valin, tyrosin, treonin, glycin, leucin, arginin.), chứa nhiều pro vitamin A, niacin, riboflavin và ascorbic acid (vitamin C) đƣợc sử dụng làm nguyên liệu chế biến ra các loại nƣớc giải khát có lợi cho sức khỏe. Ở Tây Nguyên, chanh leo du nhập vào tỉnh Gia Lai sau Lâm Đồng và Đắc Nông.
Với điều kiện khí hậu và thổ nhƣỡng phù hợp tạo cho chanh leo có chất lƣợng tốt, từ đó sản lƣợng và diện tích ngày càng mở rộng. Chanh leo trở thành cây chủ lực trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng của tỉnh. Tuy nhiên, diện tích trồng còn nằm rải rác ở các vùng trong tỉnh, chủ yếu ở các hộ gia đình, năng suất chanh leo còn thấp do chƣa nắm đƣợc các biện pháp kĩ thuật canh tác, chế độ bón phân và đầu tƣ còn nhiều hạn chế. Trồng chanh leo mang lại hiệu quả kinh tế cao.
Tuy nhiên, với mong muốn đạt đƣợc năng suất và hiệu quả kinh tế cao hơn, ngƣời trồng chanh leo đã sử dụng một lƣợng lớn phân vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật nên sẽ gây ảnh hƣởng đến chất lƣợng sản phẩm và nguy cơ gây ô nhiễm môi trƣờng, nguồn nƣớc, độ phì đất sẽ ngày càng suy giảm. Vì vậy, nghiên cứu các biện pháp canh tác để nâng cao năng suất và chất lƣợng chanh leo là giải pháp cấp thiết cho vùng, đặc biệt chế độ bón phân Kali (K) và Ni tơ (N) vì đây là hai nguyên tố cần thiết giúp tăng năng suất, chất lƣợng chanh leo. Do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu ảnh hƣởng của hàm lƣợng phân nitơ và kali đến một số chỉ 2 tiêu sinh trƣởng, phát triển, năng suất cây chanh leo Đài Nông 1(Passiflora edulis Sims) trồng tại xã HNol, huyện Đăk Đoa, tỉnh Gia Lai”. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định ảnh hƣởng của các mức bón phân nitơ và kali khác nhau đến sự sinh trƣởng, phát triển, năng suất, phẩm chất và khả năng chống chịu của cây chanh leo Đài Nông 1.
- Đánh giá hiệu quả kinh tế của việc sử dụng các mức bón phân nitơ và kali khác nhau đối với cây chanh leo Đài Nông 1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Đề tài cung cấp cơ sở dữ liệu về vai trò của nitơ và kali đối với quá trình sinh trƣởng, phát triển, năng suất, phẩm chất của cây chanh leo Đài Nông 1. - Xác định liều lƣợng phân bón nitơ và kali thích hợp với chanh leo nhằm đề xuất công thức bón phân thích hợp để tăng năng suất và phẩm chất của cây chanh leo ở huyện Đăk Đoa và một số huyện lân cận tỉnh Gia Lai. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Vị trí phân loại và nguồn gốc 1. Vị trí phân loại Tên thƣờng gọi: cây chanh dây, chanh leo, mắc mát, mát mát, lạc tiên hoa tím… Lớp (class) : Dicotyledoneae Bộ (ordo) : Malpighiales Họ (familia) : Passifloraceae Chi (genus) : Passiflora Tên khoa học: Passiflora edulis Sims. Nguồn gốc Chanh leo có nguồn gốc từ các nƣớc Nam Mỹ (Argentina, Paraguay và Brasil) nhƣng đã đƣợc trồng phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới. Nguồn gốc 2 giống chanh dây đƣợc trồng phổ biến ở Việt Nam: giống lạc tiên vỏ vàng có nguồn gốc từ Sirilanca, Urganda và Hawaii có mặt ở Việt Nam với tên gọi là chanh dây và giống lạc tiên vỏ đỏ có nguồn gốc từ Australia và Đài Loan, thích ứng với các vùng có khí hậu mát mẻ, nhiệt độ bình quân 18 – 20°C, cao độ trung bình từ 800 - 1.000m, có khả năng ra hoa và đậu quả quanh năm, cho năng suất rất cao.
Giá trị của cây chanh leo 1. Giá trị dinh dưỡng quả chanh leo Quả chanh leo chứa một hàm lƣợng cao các chất dinh dƣỡng. Thành phần dinh dƣỡng trong ruột chanh leo đƣợc trình bày trong bảng 1. Thành phần dinh dƣỡng trong 100g chanh leo Năng lƣợng 406 kJ (97 kcal) Carbohydrat 23.20 g Chất xơ thực phẩm 10.500 mg Axit folic (Vitamin B9) 14 μg Vitamin C 30.0 mg Canxi 12 mg Sắt 1.60 mg Magie 29 mg Phospho 68 mg Kali 348 mg Kẽm 0.10 mg Ghi chú: Khối lượng và giá trị dinh dưỡng tính cho phần ăn được.
Nguồn: Cơ sở dữ liệu của Bộ Nông nghiệp Mỹ-USDA. Quả chanh leo chứa nhiều phospho, 1 quả chanh leo thƣơng phẩm cung cấp khoảng 10% nhu cầu phospho hàng ngày cho cơ thể, tốt cho răng và xƣơng. 100g quả chanh dây có thể cung cấp 84 calo năng lƣợng cho cơ thể, khoảng 10% nhu cầu sắt hàng ngày cho cơ thể giúp, chứa khoảng 348mg kali, giúp cân bằng nồng độ natri trong cơ thể và giảm nguy cơ tăng huyết áp, chứa hơn 10g chất xơ, chứa nhiều vitamine C, tiền vitamin A, acid béo,. Quả chanh leo giúp duy trì huyết áp ở mức bình thƣờng, có nhiều chất xơ giúp tăng nhu động ruột, đây là một trong những quả có nhiều chất xơ nhất chỉ sau hạnh nhân và dừa.
Giá trị kinh tế quả chanh leo Chanh leo cho thu hoạch sau thời gian trồng khoảng 4 tháng với thời gian sống từ 3 - 4 năm và cho thu hoạch quanh năm. Mỗi tháng, chanh leo cho thu hoạch trên 1,5 tấn/ha, trọng lƣợng bình quân khoảng 15 - 16 quả/kg; trong đó, khoảng 40% quả đạt trọng lƣợng và chất lƣợng để xuất khẩu. Chanh leo thƣờng đƣợc sử dụng để làm đồ uống, món tráng miệng, sữa chua và cũng đƣợc thêm vào món salad. Chanh leo là loại cây khó trồng, nhiều bệnh nên đòi hỏi ngƣời trồng phải chăm sóc, theo dõi hàng ngày để kịp thời phát hiện và xử lý dịch bệnh.
Trƣờng hợp dịch bệnh đƣợc phát hiện sớm và xử lý kịp thời sẽ không gây hại đến sự phát triển, năng suất, sản lƣợng và chất lƣợng của cây. Xét hiệu quả kinh tế với các loại cây trồng khác trên địa bàn huyện, cây chanh leo có giá trị kinh tế cao hơn, nhanh thu hồi vốn và dễ phòng trừ dịch bệnh. Bình quân 1 ha chanh leo gồm các khoản, nhƣ cây giống, hệ thống tƣới tiết kiệm, trụ, dây kẽm, thuê nhân công chăm sóc từ khi xuống giống đến thu hoạch khoảng 200 triệu đồng. Sau khi trồng khoảng 4-5 tháng, chanh cho thu hoạch, đạt năng suất từ 100-120kg trái/cây.
Nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi, chanh cho trái đẹp, hƣơng thơm nồng, vị chua ngọt, năng suất tốt. Ƣu điểm của loại cây này là cho thu hoạch quanh năm, thời gian kéo dài 4-5 năm, trong quá trình chăm sóc chỉ cần cắt tỉa những cành già cỗi. Hiện giá bán 35 ngàn đồng/kg, đối vơi chanh xuất khẩu và 500 đồng/kg đối với chanh múc sau khi trừ chi phí, có thể thu lãi từ 300-400 triệu đồng/vụ. Đặc điểm hình thái của cây chanh leo 1.
Thân chanh leo Chanh leo là một loài thực vật bán thân gỗ, sống lâu năm, thân bò leo và phát triển rất nhanh. Vỏ thân và màu xanh lá cây, có lông tơ hoặc trơn, có thể phát triển dài tới 15m, với nhiều tua. Thân cây chanh leo có thể trơn nhẵn 6 hoặc có lông tơ; dài, bò leo và có nhiều tua cuốn. Lá chanh leo Lá của chanh leo hình chân vịt với thùy mọc so le, kích thƣớc 6-15cm.
Cuống lá dài 2-5 cm, Viền lá có răng cƣa nhỏ, tròn đầu, có 2 tuyến đặc trƣng ở gốc của phiến lá trên cuống lá. Hoa chanh leo Hoa chanh leo là hoa đơn, mọc từ nách lá, hoa đẹp và thơm, có đƣờng kính 7,5-10 cm với cuống dài 2-5cm. Hoa của cây chanh leo có năm cánh màu trắng ánh tím tía, tạo ra một bông hoa màu trắng xen tím. Mỗi hoa mang 5 nhị đực với 5 chỉ dính nhau thành ống ở đáy và tách rời ở phần mang bao phấn.
Hoa đƣợc thụ phấn nhờ một số loài côn trùng nhƣ ong nghệ sẽ đậu trái, nhƣng nếu cây tự thụ phấn thì không có quả. Quả chanh leo Cây chanh leo có nhiều quả và mọng. Quả có kích thƣớc nhƣ một quả trứng gà (hoặc to hơn), hình cầu đến hình bầu dục, màu xanh lục khi quả xanh, khi chín màu vàng hoặc tím đậm. Trong ruột quả chanh dây, có dung dịch nhầy màu vàng xung quanh hạt có hƣơng vị ngọt ngào và rất ngon.
Rễ chanh leo Rễ chanh thuộc loại rễ cọc nhƣng bộ rễ hút dinh dƣỡng, phát triển ở độ sâu 0-50 cm, bộ rễ chỉ phát triển nếu đất tơi xốp, đủ oxy. Vì vậy, chanh không thể mọc tốt nếu mực nƣớc ngầm quá cao. Rễ hút dinh dƣỡng tập trung ở tầng đất mặt 10-25 cm và phát triển mạnh ở thời kỳ 1-3 năm tuổi. Rễ chanh ăn nông, ít lông hút, khả năng hấp thu dinh dƣỡng kém.
Các cây nhân giống bằng hạt có bộ rễ ăn sâu nhƣng phân bố hẹp, ít rễ hút. Còn các cây chiết và cây giâm cành có bộ rễ ăn nông nhƣng nhiều rễ hút, phân bố rộng 1. Điều kiện sinh thái phù hợp chanh leo Cây chanh leo phát triển mạnh, tốc độ phân nhánh (cành) nhanh, cây 7 không kén đất, nhƣng tốt nhất nên chọn loại đất thoát nƣớc tốt, không ngập úng. Đất có thành phần cơ giới nhẹ, pH 5,5-6.
Đất tại vùng bằng phẳng, thời tiết ấm áp, độ ẩm hợp lý cây chanh leo phát triển rất tốt. Nhiệt độ thích hợp cho cây phát triển từ 16-30°C, cây chanh leo phát triển tốt ở những khu vực có nắng, đặc biệt là cây chanh leo không chịu đƣợc sƣơng muối. Chanh leo cần độ ẩm cao, cần liên tục phải cung cấp đủ nƣớc cho cây, nhất là trong mùa khô. Cần cắt tỉa tán thƣờng xuyên cho cây để cây ra hoa và đậu quả tốt hơn.
Cần ngăn chặn sâu bệnh và dịch bệnh của cây chanh leo, tránh bị bệnh đốm nâu và bị các ruồi đục trái gây hại. Tình hình sản xuất chanh leo trên thế giới và ở Việt Nam 1. Tình hình sản xuất chanh leo trên thế giới Chanh leo đƣợc trồng nhiều ở các nƣớc thuộc Nam Á, Châu Úc, Nam Mỹ, Châu Phi và trên các đảo thuộc Thái Bình Dƣơng. Tuy nhiên, Brazil, Ecuador, Colombia và Pêru là 4 nƣớc có sản lƣợng chanh leo lớn nhất thế giới, tổng lƣợng sản xuất chanh leo trên trên thế giới khoảng 805.
Thị trƣờng tiêu thụ chính của sản phẩm chanh leo trên thế giới là Bắc Mỹ, Châu Âu (Hà Lan, Đức và Anh), Nam Mỹ (Brazil, Chile và Argentina), Australia và một số nƣớc châu Á, Trung Đông (Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc, Bahrain, Ả Rập Saudi và Kuwait). Sản lƣợng chanh leo thế giới ƣớc đạt 1,5 triệu tấn trong năm 2017 do sản lƣợng sản xuất ở Brazil, Colombia và Indonesia tăng mạnh, đây cũng là những nƣớc sản xuất chanh leo lớn nhất thế giới.